Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐẠI DIỆN GIỮA VỢ VÀ CHỒNG 1. KHÁI NIỆM CHUNG VỀ ĐẠI DIỆN VÀ ĐẠI DIỆN GIỮA VỢ VÀ CHỒNG 1. Khái niệm chung về đại diện Thông thường , khi tham gia giao dich ̣ dân sự hoă ̣c các giao dich ̣ khác , các chủ thể sẽ tự mình xác lập thực hiện giao dịch. Tuy nhiên , chủ thể của quan hê ̣ pháp luâ ̣t rấ t đa da ̣ng , mỗi loa ̣i chủ thể có những đă ̣c điể m khác nhau và bất cứ ch ủ thể nào của quan hệ pháp luật dân sự cũng đều có sự liên quan đến quan hệ đại diện.
Với mỗi cá nhân , không phải lúc nào cá nhân cũng trực tiế p tham gia giao dich ̣ dân sự. Đối với người chưa thành niên , người bi ̣ha ̣n chế năng lực hành vi dân sự , người bi ̣mấ t năng lực hành vi dân sự… thì người đa ̣i diê ̣n theo pháp luâ ̣t của những người này là sự đảm bảo cầ n thiế t để cho viê ̣c xác lâ ̣p, thực hiê ̣n giao dich ̣ dân sự của người đươ ̣c đa ̣i diê ̣n phù hơ ̣p với quy đinh ̣ của pháp luật. Đối với các chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự mà quyền lợi có tính chất cộng đồng (hô ̣ gia điǹ h , tổ hơ ̣p tác , pháp nhân ) thì chế định đại diê ̣n là yế u tố không thể thiế u để các chủ thể này tham gia vào giao dich ̣ dân sự bởi suy cho cùng thì viê ̣c tham gia giao dich ̣ dân sự vẫn phải thông qua hành vi của con người với sự nhận thức , làm chủ được hành vi của họ. Vâ ̣y đa ̣i diê ̣n là gì ? Đại diện theo cách hiểu thông thường từ trước tới nay là một hành động, một việc làm của một người mà không nhân danh mình, không nhân danh chính người thực hiện công việc, hành động đó.
Các hành vi của một cá nhân hay tổ chức không nhân danh mình đang diễn ra hàng ngày trong xã hội hiện đại như một nhu cầu tất yếu của cuộc sống. Bởi vì, trên thực tế cũng như hoàn cảnh xã hội thì không phải lúc nào bản thân mỗi cá nhân cũng có khả 12 năng và điều kiện để thực hiện một hay một số hành vi nhất định để thực hiện một công việc nào đó. Theo cuốn Từ điển tiếng Việt thì "Đại diện là sự thay mặt (cho cá nhân, tập thể) ví dụ: đại diện cho nhà trai phát biểu trước nhà gái trong lễ ăn hỏi, đại diện cho anh em bè bạn đến chúc mừng trong một dịp nào đó; hay còn có nghĩa là người, tổ chức thay mặt ví dụ như: cơ quan cử đại diện ở nước ngoài" [35, tr. Theo cuố n Từ điển Luật học , thì đại diện là "việc một người, một cơ quan, tổ chức khác xác lập, thực hiện hành vi pháp lý trong phạm vi thẩm quyền đại diện" [36, tr.
Ta thấy rằng, trong quan hệ pháp luật về đại diện thì chủ thể của quan hệ pháp luật này để thực hiện những quan hệ giao dịch nhất định là một người (người đại diện), một tập thể (ban đại diện) hoặc một cơ quan (cơ quan đại diện) được ủy quyền nhân danh chủ thể khác trong quan hệ giao dịch. Quyền đại diện có thể là quyền năng đương nhiên, phát sinh từ việc thực hiện chức năng trong hoàn cảnh hoạt động cụ thể (chẳng hạn nhân viên bán hàng là đại diện của cửa hàng, của công ty trong quan hệ với khách hàng). Quyền đại diện có thể được căn cứ theo luật hoặc các thể thức hành chính nhà nước (chẳng hạn những quy định về người giám hộ). Quyền đại diện cũng có thể căn cứ vào quyền năng được ủy quyền (chẳng hạn đại sứ thay mặt quốc gia trong quan hệ đối ngoại).
Hoạt động của đại diện trực tiếp làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt các quan hệ về quyền và nghĩa vụ của chủ thể được đại diện. Trong quá trình thực hiện quyền và nghĩa vụ đại diện, người đại diện không được thực hiện các quan hệ thuộc phạm vi chức năng đại diện vì mục đích cá nhân hoặc vì các mục đích khác với quyền lợi của chủ thể được đại diện. Cụ thể hơn thì đại diện được quy định: "Đại diện là việc một người (sau đây gọi là người đại diện) nhân danh và vì lợi ích của người khác (sau đây gọi là người được đại diện) xác lập, thực hiện giao dịch dân sự trong phạm vi đại diện" [22, Khoản 1, Điều 139]. 13 Như vậy, trong các định nghĩa này đã nêu rõ được về mặt chủ thể của quan hệ pháp luật đại diện sẽ có người đại diện và người được đại diện cùng với bên thứ ba khi người đại diện thực hiện các hành vi trong giao dịch.
Người đại diện có thể là cá nhân cũng có thể là tập thể được nhân danh các chủ thể trong giao dịch để thực hiện các hành vi nhất định theo quy định của pháp luật hay nói đúng hơn là trong nội dung được uỷ quyền. Và như vậy trong hoàn cảnh này đây là đại diện theo sự tự nguyện thỏa thuận của các bên, được pháp luật cho phép. Các chủ thể có thể đương nhiên phát sinh quyền đại diện cũng có thể thỏa thuận và trong một số trường hợp thì quyền đại diện sẽ là bắt buộc theo quy định của pháp luật. Hoạt động đại diện làm chấm dứt tư cách chủ thể của chủ thể được đại diện trong giao dịch dân sự và chỉ trong phạm vi ủy quyền hoặc theo quy định của pháp luật với mục đích vì lợi ích của người được đại diện, phát sinh tư cách chủ thể của người đại diện trong giao dịch dân sự với một bên chủ thể còn lại của giao dịch.
Người đại diện trong giao dịch dân sự còn có thể là người có thẩm quyền, là người mà pháp luật dân sự cho phép đối với chủ thể khác của quan hệ pháp luật dân sự mà quyền lợi có tính chất cộng đồng như: pháp nhân, hộ gia đình, tổ hợp tác. Các tổ chức này do tính chất của chủ thể đều hoạt động thông qua hành vi của người có thẩm quyền đại diện cho tổ chức đó. Đại diện có ý nghĩa rất lớn trong mọi mặt của đời sống xã hội và trong nhiều mối quan hệ, tuy nhiên, giới hạn phạm vi nghiên cứu của luận văn này chỉ đề cập tới đại diện trong lĩnh vực dân sự, hôn nhân và gia đình chứ không đề cập đến các lĩnh vực khác như đại diện trong hành chính, ngoại giao… Như vậy đại diện có thể được tiếp cận với các ý nghĩa sau: - Là một tiểu chế định pháp luật dân sự - hôn nhân và gia đình. Chế định pháp luật về đại diện ở đây có thể hiểu theo nghĩa hẹp đó là tổng thể các quy phạm pháp luật dân sự và hôn nhân và gia đình điều chỉnh nhóm quan hệ về đại diện giữa những chủ thế pháp luật nhất định, cụ thể.
Các 14 cá nhân, tổ chức tham gia vào quan hệ đại diện bắt buộc phải tuân thủ các quy định pháp luật về đại diện. Các quy phạm pháp luật quy định về quyền và nghĩa vụ của các chủ thể khi tham gia quan hệ pháp luật dân sự về đại diện cũng như vợ và chồng đại diện cho nhau khi tham gia giao dịch dân sự, hôn nhân và gia đình. Các quy phạm pháp luật này nằm trong Luật Dân sự, Luật Hôn nhân và gia đình điều chỉnh quan hệ đại diện giữa vợ và chồng. - Đại diện còn được tiếp cận là một quan hệ pháp luật dân sự - hôn nhân và gia đình Qua việc xác lập và thực hiện giao dịch dân sự khẳng định đại diện là một quan hệ pháp luật dân sự.
Các yếu tố của quan hệ pháp luật dân sự trong trường hợp này bao gồm: Chủ thể của quan hệ pháp luật này gồm có người đại diện và người được đại diện. Người đại diện là người nhân danh người được đại diện xác lập quan hệ với người thứ ba nhưng khi xác lập quan hệ đại diện này là vì lợi ích của người được đại diện. Người được đại diện là người được tiếp nhận, thụ hưởng các hậu quả pháp lý từ quan hệ do người đại diện xác lập, thực hiện theo đúng thẩm quyền đại diện. Khách thể của quan hệ đại diện là hành vi tức các quyền và nghĩa vụ mà các bên hướng tới đầu tiên và trực tiếp dưới dạng hành động hoặc không hành động.
Có những hành vi được thể hiện dưới dạng vật chất cụ thể có những hành vi không thể hiện dưới dạng vật chất thì khi đó việc vật chất hóa là cần thiết. Suy cho cùng thì việc trực tiếp hay thực hiện đại diện đều nhằm hướng tới một lợi ích vật chất nhất định. Nội dung của quan hệ đại diện chính là các quyền và nghĩa vụ dân sự của các bên tham gia giao dịch, nhiều khi các quyền và nghĩa vụ này đan xen vào nhau và rất phức tạp. Tuy nhiên, trong từng quan hệ nhỏ thì phân tích quyền và nghĩa vụ rất rõ ràng, quyền của người này chỉ được đáp ứng khi bên kia thực hiện hoặc không thực hiện một hành vi nào đó.
15 Qua đây ta có thể nhận thấy cơ sở và mục đích của đại diện hướng tới trong các quan hệ giao dịch dân sự chính là các lợi ích nào đó. Đại diện cũng cần có những cơ sở nhất định để hình thành và phát triển dựa trên những nguyên tắc nhất định đó là: - Xuất phát từ nguyên tắc tôn trọng đảm bảo quyền dân sự, đảm bảo quyền tự do của công dân, đảm bảo các quyền và lợi ích của họ ngay cả khi họ không thể trực tiếp tham gia được các giao dịch dân sự, kinh tế và các quan hệ ngoài xã hội. Đại diện theo đó tồn tại và phát triển để đảm bảo quyền dân sự của chủ thế quan hệ pháp luật được thực hiện đầy đủ, không bị gián đoạn bởi các yếu tố khách quan, bất khả kháng. - Xuất phát từ nguyên tắc tự do, tự nguyện cam kết thỏa thuận của pháp luật dân sự.
Trong khuôn khổ pháp luật các cá nhân có thể tự do thỏa thuận giúp đỡ nhau và thỏa mãn lợi ích của nhau. Các chủ thể tham gia quan hệ đại diện hoàn toàn độc lập với nhau về tư cách pháp lý. Các chủ thể có quyền thể hiện ý chí của mình trong việc có thực hiện hay không việc đại diện.