mở đầu cho một giai đoạn trƣờng ca mới. Nói đến thành tựu của trƣờng ca Việt Nam sau năm 1975, chúng ta không thể không nhắc đến những cái tên tuổi gắn liền với thể loại này nhƣ Thu Bồn, Thanh Thảo, Hữu Thỉnh, Trần Mạnh Hảo, Anh Ngọc.Nhƣng nếu chúng ta bỏ qua Nguyễn Quang Thiều thì sẽ không thể thấy đƣợc một diện mạo đầy đủ của trƣờng ca đổi mới. Tuyển thơ Châu thổ của ông vừa đƣợc nhà xuất bản Hội nhà văn ra mắt năm 2011. Ở một mức độ nhất định, tuyển thơ cho ta thấy một phong cách, một tài năng Nguyễn Quang Thiều qua một chặng đƣờng sáng tác của ông.
Tuyển thơ là sự tổng hợp 114 tác phẩm từ thuở đầu tay Ngôi nhà 17 tuổi (1990) đến nay. Nhà thơ Mai Văn Phấn viết trong lời tựa cuốn Châu thổ: “Thế hệ sau 1975, Nguyễn Quang Thiều là nhà thơ cách tân toàn triệt sớm nhất, anh hướng đến các nhà thơ trẻ mạnh mẽ nhất, tạo dư luận đa chiều sôi nổi nhất.nhiều bạn trẻ say ông như điểu đổ. Cũng không ít những nhà thơ thế hệ trước chửi ông như hát hay, từng gắn mác “thơ dịch” cho những bài thơ mới lạ của ông. Nhưng sau cơn bốc đồng chê như hắt nước đổ đi, họ cũng lặng lẽ nhận ra: Từ nay họ không thể viết như cũ” [58,tr.
Tuyển thơ Châu thổ cũng là tổng hợp những trƣờng ca ông đã sáng tác. Bản thân sự tổng hợp đó đã cho ta một cái nhìn đánh giá tổng quát những thành tƣụ về nội dung, nghệ thuật trong một quá trình dài. 19 Trƣờng ca Nhịp điệu châu thổ mới (1995), lần đầu tiên đƣợc xuất bản năm 1995 đã thể hiện những cái rất quen mà rất lạ trong sáng tác của ông. Nguyễn Quang Thiều một lần nữa lại mang ngƣời đọc về vùng châu thổ sông Hồng, nơi ngƣời ta biết chắc ông sẽ lại nhắc đến làng Chùa, một dải đất ven sông quanh năm nâu nâu màu phù sa, xanh xanh màu bến bãi.
Hơn cả cảnh vật là những con ngƣời làm nên chất đất, hồn quê. Ở đó là bản nhạc đồng vọng của cả ngƣời già, ngƣời trẻ, của cả đàn ông, đàn bà, của cả ngƣời sống, ngƣời chết. Cũng cảnh ấy, ngƣời ấy nếu trong thơ Nguyễn Bính, Anh Thơ ta thấy thật bình yên. Cái tình của thơ, nếu có, cũng là những cái tình nhẹ nhàng, những trăn trở của chàng trai quê về cô gái: Hoa chanh nở giữa vườn chanh/ Thầy u mình với chúng mình chân quê/ Hôm qua em đi tỉnh về/ Hương đồng gió nội bay đi ít nhiều.
Nhƣng trong trƣờng ca Nhịp điệu châu thổ mới, tƣởng chỉ là một câu chuyện đƣa đám ma mà lại là cả những dấu hỏi lớn về cuộc đời, sự sống, lẽ sống. Nhịp điệu châu thổ mới biểu đạt thế giới của một câu bé. Cậu mang khát vọng và trí tƣởng tƣợng của mình soi rọi vào biển cuộc đời bề bộn chồng chất với vô vàn sự kiện, hình ảnh, âm thanh, màu sắc. Cậu xác lập khát vọng (bằng thế giới của mình) trong thế giới với những cảnh tƣợng hùng tráng của ngƣời lớn.
Với những cải biến trong nghệ thuật ngôn từ, hình ảnh, kết cấu, Nguyễn Quang Thiều đã khiến cho từng dòng thơ trƣờn dài nhƣ những cơn mê sảng. Cơn mê sảng mà con ngƣời hiện đại ai cũng gặp trong cuộc sống bộn bề này. Trƣờng ca Nhân chứng của một cái chết (1998) một lần nữa khẳng định phong cách Nguyễn Quang Thiều. Thế giới mà ông dấn thân vào vừa cụ thể vừa mơ hồ.
Cảm giác đầu tiên ông cho ngƣời đọc thấy qua trƣờng ca này đó là sự mệt mỏi. Mệt mỏi trƣớc những con chữ nặng nề. Câu chuyện về một cơn mƣa nơi thị xã với những kiếp ngƣời, những sự vật tƣởng nhƣ rất quen thuộc. Nhƣng trong cả mƣời chín khúc, ta không thể tìm đâu một mạch tự sự thống nhất qua chuỗi sự kiện để có thể thâu tóm, khái quát nội dung.
Với trƣờng ca này, Nguyễn Quang Thiều đã phá bỏ mạch tự sự, vốn là một đặc điểm quen thuộc của trƣờng ca chống Mỹ và trƣớc đó. Cái ông hƣớng tới là mạch trữ tình, nó là thứ cảm xúc mơ hồ, không giới hạn không gian, thời gian, sự việc. Nó thoắt ở quá khứ, rồi hiện tại. Có khi cuộc 20 đời dằng dặc với bao lo toan, thăng trầm chỉ hiện lên qua một khoảng khắc kí ức của ngƣời phụ nữ sắp sinh con.Không nhân vật chính, không mạch sự kiện chính, Nhân chứng của một cái chết chỉ đề cập đến tình huống cuộc đời, một ngày mà ai cũng có, ngày giã từ cuộc sống.
Đó cũng là một hƣớng quen trong sáng tác của Nguyễn Quang Thiều nhƣ Chu Văn Sơn nhận xét: “Thơ Thiều, bắt đầu từ Sự mất ngủ của lửa, cứ nhạt dần phần dƣơng để ngả sang phần âm của đời sống. Thiều sẽ miệt mài nắm bắt những chuyển động, những sinh nở và biến ảo trong thế giới của bóng đêm, cơn mơ và chốn siêu sinh. Thời gian đêm lấn át. Không gian âm vây phủ”[93].
Nhƣng, hơn tất cả, Nguyễn Quang Thiều không nói để bi quan mà nói để thức tỉnh. Một khát vọng đƣợc làm “nhân chứng”, làm một nhân chứng để khẳng định với tất cả loài ngƣời rằng: Ai cũng phải chết, dù khổ đau, dù cô đơn hay giàu sang, hạnh phúc. Nhƣng nhân sinh u mê. Kẻ khổ thì than vì nghĩ mình khổ mãi, kẻ giàu sang thì kiêu hãnh vì nghĩ mình giàu sang mãi.
Tất cả đều là sự nhầm lẫn, con ngƣời đang bị lạc lối trong chính những mê lộ của chính mình, không ý thức đƣợc mê lộ ấy, càng không thoát đƣợc mê lộ ấy. Và nhân chứng chứng kiến tất cả là dòng sông, là con đƣờng, là cơn mƣa,. “Chúng” nhìn loài ngƣời nhƣ ta nhìn lũ kiến đang hỗn loạn khi bị dội nƣớc. Ông đã nói lên một hiện thực của tất cả chúng ta rằng cuộc đời đang bị phung phí không gì quay lại đƣợc.
Một câu chuyện về cơn mƣa thị xã, một chân lý thức tỉnh đọng lại cuối cùng, đến đây ta lại thấy tất cả những ngôn từ, những hình ảnh xô bồ tƣởng đau đầu kia đã trở nên đơn giản hơn bao giờ hết. Thì ra, Nguyễn Quang Thiều không phải là một nhà truyền giáo, ông vẫn đời thƣờng lắm vì trong cái câu chuyện về cơn mƣa thị xã kia, ông không phải là một nhân chứng mà cũng là một kiếp nhân sinh bé nhỏ đang đau đớn trƣớc những thác lũ của tạo hóa. Đó cũng là lí do ngƣời ta nói, Nguyễn Quang Thiều lạ đấy mà cũng quen đấy. Trƣờng ca Lò mổ (2008) đã thực sự gây đƣợc ấn tƣợng cả về nội dung lẫn nghệ thuật.
Đọc trƣờng ca này, ngƣời đọc có cảm giác bị kéo vào một thế giới hiện thực sắc lạnh. Lấy bối cảnh là một lò mổ bò ngoại ô thị xã nơi mình sống, tác giả đã phác họa một thế giới hiện thực kinh hãi, tàn nhẫn với những câu hỏi khắc khoải bao con ngƣời “Đời sống chúng ta đang sống có thực sự là một đời sống 21 không?” Đó là câu hỏi đau đớn nhất nhƣng chứa đựng khát vọng mãnh liệt về Tự do của nhân vật chính trong Lò mổ. Ta thấy xuất hiện trong Lò mổ những hình ảnh, cảnh tƣợng hiện thực nhất của từng con bò bị chọc tiết, những cái đầu bò bị cắt rời với đôi mắt vẫn mở, những chiếc chum sành đựng máu bò, cột trói, dây thừng, búa, dao chọc tiết…. những bát tiết luộc nóng hổi với rau thơm rất hấp dẫn và nụ cƣời mãn nguyện, thanh thản của chủ Lò mổ sau một đêm mệt nhoài vì phải giết hàng chục con bò.
Nhƣ Diêu Lan Phƣơng nhận xét: “Lò mổ là những hoang tƣởng, tƣởng tƣợng bi đát của nhân vật về cái chết và sự phân hủy”[43,tr. Viết lên những cảnh tƣơng phản và thể hiện trong đó khá nhiều trăn trở nhƣng Nguyễn Quang Thiều không muốn luận đàm gì về Thiện -Ác ở trƣờng ca này. Có một điều chắc chắn, ông muốn phác họa lên những góc cạnh khác nhau của cuộc sống trên cùng một mặt phẳng. Phơi ra đó những nghịch lí để ngƣời đọc thấy, sự sống, sự mƣu sinh của một đối tƣợng này có thể là sự hủy diệt của một đối tƣợng khác.
Đau đớn ớ chỗ: Tất cả đều có quyền đƣợc sống nhƣ nhau. Tạo âm vang trong Lò mổ là câu hỏi lặp lại đầy ám ảnh “Đời sống chúng ta đang sống có thực sự là một đời sống không?”. Bằng nhiều cố gắng trong việc đổi mới lối viết, Nguyễn Quang Thiều đã cố ý đƣa vào Lò mổ những “chuột cống”, “chửi tục”, âm hộ”, “dạ con”, “thủ dâm”, “loạn luân”, “ngoại tình” cùng rất nhiều hình ảnh có vẻ “phản cảm”. Hiện thực hiện lên trần tục, trần trụi qua ngôn ngữ đôi khi làm ngƣời đọc thấy rùng mình.
Nhƣng đằng sau sự rùng mình đó có khi lại là cảm giác chột dạ vì trong ngóc ngách tâm hồn mỗi ngƣời cũng đều có ít nhiều những nghịch lí, những vết đen nhân cách mà Nguyễn Quang Thiều đã nói tới. Có thể nói, Lò mổ là trƣờng ca kéo Nguyễn Quang Thiều gần xu hƣớng hậu hiện đại nhất. Thế giới cảm xúc của nhân vật hoàn toàn bị đảo lộn, phi trật tự không gian, thời gian. Những ám ảnh cũng chồng chéo, lời thoại không đầu không cuối.
Đặc biệt là cảm giác cô đơn, quẩn quanh, lạc lối của con ngƣời trong chính hành trình cuộc sống của mình. Lò mổ đã thể hiện những ám ảnh nhân sinh lớn. Với trƣờng ca Cây ánh sáng (2009), Nguyễn Quang Thiều đã hƣớng thơ hiện đại sang một làn đƣờng mới. Nếu ánh sáng trong tập thơ Sự mất ngủ của lửa là ngọn đuốc, đèn pha, thì ánh sáng trong tập thơ Cây ánh sáng đƣợc hắt lên từ 22 đƣờng chân trời rạng đông, cho ta nhìn thấy hết vẻ đẹp trinh nguyên, bất tận của một sớm mai tuyệt đẹp.
Cho ta biết đƣợc một ngày mới đang đến với bao khác biệt, nhiều bí ẩn, bất ngờ. Bằng những chuyển động tất yếu tuân theo quy luật tự nhiên, tập thơ Cây ánh sáng cho chúng ta đƣợc quyền tin yêu và hy vọng vào những điều tốt đẹp trên thế gian này. Tập thơ, trong đó có trƣờng ca Cây ánh sáng đã đƣợc ngƣời đọc chờ đợi sau một thời gian dài và qủa thật nó đã không khiến ngƣời đọc thất vọng. Lại một lần nữa Nguyễn Quang Thiều đƣa vào trong trƣờng ca thế giới huyền ảo, cảm xúc mơ hồ khó nắm bắt.
Ngƣời ta cứ phải tập trung tối đa giác quan để mong có thể không bị bỏ rơi khỏi trang sách. Có gì đó nhƣ cơn lốc mà chúng ta mới chỉ phát hiện mà chƣa thể nắm bắt. Thế giới ánh sáng nhƣng lại không thiếu bóng tối. Tất cả làm nên sự huyền ảo của không gian, thời gian.