Đặc điểm của thuật ngữ luật hình sự trong cuốn từ điển pháp luật và việc dịch sang tiếng Việt

Luận văn thạc sĩ luật học nghiên cứu vnu ulis đặc điểm của thuật ngữ luật hình sự trong cuốn từ điển pháp luật bản giản lược và việc đối, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên

• Tác giả: Phạm Quỳnh Sơn
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Hoàng Anh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội - Trường Đại học Ngoại ngữ
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ Hán
• Đề tài: Đặc điểm của thuật ngữ luật hình sự trong cuốn “Từ điển pháp luật” (bản giản lược) và việc đối dịch sang tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• TRƯỚC LỜI
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. 术语概说
• 1.1.1. 术语的概念
• 1.1.2. 专业术语的概念
• 1.1.3. 法律术语的概念
• 1.1.4. 刑法和刑法术语
• 1.2. 《法律词典》（简明本）简介
• 1.3. 翻译理论
• 1.3.1. 翻译的定义
• 1.3.2. 翻译的种类
• 1.3.3. 翻译的标准
• 1.4. 法律术语在中国和越南的研究状况
• 1.4.1. 法律术语在中国的研究状况
• 1.4.2. 法律术语在越南的研究状况
• 1.5. 小结
• 2. CHƯƠNG 2: 《法律词典》（简明本）中刑法术语的特点
• 2.1. 《法律词典》（简明本）中刑法术语的数量统计
• 2.2. 法律术语标注标准
• 2.3. 法律术语标注的主要标准
• 3. CHƯƠNG 3: 《法律词典》（简明本）中刑法术语的汉-越翻译研究
• 3.1. 法律术语的翻译原则
• 3.1.1. 准确性原则
• 3.1.2. 严密性原则
• 3.1.3. 前后一致性原则
• 3.1.4. 语言规范化原则
• 3.2. 刑法术语的汉越翻译
• 3.2.1. 汉越词及其对汉越翻译的影响
• 3.2.2. 在越南刑法中能找到相应汉越词的汉语术语的翻译
• 3.2.3. 在越南刑法中不能找到相应汉越词的汉语术语的翻译
• 3.2.4. 罪名的翻译
• 参考文献

Tóm tắt

I. Tổng quan về đặc điểm thuật ngữ luật hình sự trong từ điển pháp luật

Thuật ngữ luật hình sự là một phần quan trọng trong hệ thống pháp luật, đóng vai trò trong việc xác định các khái niệm pháp lý và quy định hành vi phạm tội. Trong cuốn "Từ điển pháp luật", thuật ngữ này được định nghĩa rõ ràng, giúp người đọc hiểu được các khái niệm cơ bản trong lĩnh vực luật hình sự. Đặc điểm của thuật ngữ này không chỉ nằm ở ngữ nghĩa mà còn ở cấu trúc và cách sử dụng trong ngữ cảnh pháp lý.

1.1. Định nghĩa và vai trò của thuật ngữ luật hình sự

Thuật ngữ luật hình sự được hiểu là những từ ngữ chuyên ngành dùng để chỉ các khái niệm, quy định liên quan đến tội phạm và hình phạt. Chúng có vai trò quan trọng trong việc truyền đạt thông tin pháp lý một cách chính xác và rõ ràng.

1.2. Các đặc điểm nổi bật của thuật ngữ luật hình sự

Thuật ngữ luật hình sự có những đặc điểm như tính chính xác, tính đơn nghĩa và tính hệ thống. Những đặc điểm này giúp cho việc áp dụng luật trở nên hiệu quả và tránh được những hiểu lầm trong quá trình thực thi.

II. Thách thức trong việc dịch thuật ngữ luật hình sự sang tiếng Việt

Việc dịch thuật ngữ luật hình sự từ tiếng Trung sang tiếng Việt gặp nhiều khó khăn do sự khác biệt trong hệ thống pháp luật và văn hóa giữa hai quốc gia. Những thuật ngữ có thể không có tương đương trực tiếp trong tiếng Việt, dẫn đến việc dịch không chính xác hoặc gây hiểu lầm.

2.1. Khó khăn trong việc tìm kiếm tương đương ngữ nghĩa

Nhiều thuật ngữ trong luật hình sự không có từ tương đương trong tiếng Việt, điều này đòi hỏi người dịch phải tìm cách diễn đạt lại ý nghĩa một cách chính xác mà vẫn giữ được tính pháp lý.

2.2. Ảnh hưởng của văn hóa và hệ thống pháp luật

Sự khác biệt trong văn hóa và hệ thống pháp luật giữa Trung Quốc và Việt Nam có thể dẫn đến những hiểu lầm trong việc dịch thuật ngữ. Điều này cần được xem xét kỹ lưỡng để đảm bảo tính chính xác và phù hợp.

III. Phương pháp dịch thuật ngữ luật hình sự hiệu quả

Để dịch thuật ngữ luật hình sự một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp dịch thuật phù hợp. Những phương pháp này không chỉ giúp đảm bảo tính chính xác mà còn giữ được ngữ nghĩa và ngữ cảnh của thuật ngữ.

3.1. Nguyên tắc dịch thuật chính xác

Nguyên tắc này yêu cầu người dịch phải đảm bảo rằng thuật ngữ được dịch phải phản ánh đúng nghĩa của thuật ngữ gốc, đồng thời phù hợp với ngữ cảnh pháp lý trong tiếng Việt.

3.2. Sử dụng các công cụ hỗ trợ dịch thuật

Việc sử dụng các từ điển chuyên ngành và phần mềm dịch thuật có thể giúp người dịch tìm kiếm thông tin và tương đương ngữ nghĩa một cách nhanh chóng và chính xác hơn.

IV. Ứng dụng thực tiễn của thuật ngữ luật hình sự trong pháp luật Việt Nam

Thuật ngữ luật hình sự không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc xây dựng và thực thi pháp luật tại Việt Nam. Việc hiểu rõ các thuật ngữ này giúp các nhà làm luật, luật sư và công dân có thể áp dụng đúng đắn các quy định pháp luật.

4.1. Vai trò của thuật ngữ trong việc xây dựng pháp luật

Các thuật ngữ luật hình sự giúp định hình các quy định pháp luật, từ đó tạo ra một khung pháp lý rõ ràng cho việc xử lý các hành vi phạm tội.

4.2. Ảnh hưởng đến việc thực thi pháp luật

Sự chính xác trong việc sử dụng thuật ngữ luật hình sự có thể ảnh hưởng đến quyết định của tòa án và các cơ quan thực thi pháp luật, từ đó đảm bảo công lý được thực thi.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu về thuật ngữ luật hình sự

Nghiên cứu về thuật ngữ luật hình sự trong từ điển pháp luật và việc dịch sang tiếng Việt là một lĩnh vực quan trọng, cần được tiếp tục khai thác. Việc hiểu rõ các thuật ngữ này không chỉ giúp nâng cao chất lượng dịch thuật mà còn góp phần vào việc hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam.

5.1. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu thuật ngữ

Nghiên cứu thuật ngữ giúp nâng cao nhận thức về pháp luật và cải thiện khả năng áp dụng luật trong thực tiễn.

5.2. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu và dịch thuật

Cần có nhiều nghiên cứu hơn nữa về thuật ngữ luật hình sự, đặc biệt là trong bối cảnh hội nhập quốc tế, để đảm bảo tính chính xác và hiệu quả trong việc áp dụng pháp luật.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh giao lưu pháp lý và hợp tác tư pháp quốc tế giữa Việt Nam và Trung Quốc ngày càng phát triển sâu rộng, việc chuẩn hóa dịch thuật thuật ngữ luật học đóng vai trò then chốt trong việc bảo đảm tính chính xác của các văn bản tố tụng. Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ Hán thực hiện bởi tác giả Phạm Quỳnh Sơn dưới sự hướng dẫn của PGS. Nguyễn Hoàng Anh tại Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2012 đã đi sâu khảo sát một kho ngữ liệu chuyên biệt gồm 526 thuật ngữ luật hình sự được tuyển chọn khắt khe từ gần 4.000 mục từ với quy mô hơn 1,7 triệu chữ trong cuốn Từ điển Pháp luật (Bản giản lược) do Nhà xuất bản Pháp luật Trung Quốc ấn hành. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ thực tế khoảng 35% lỗi dịch thuật tư pháp song phương bắt nguồn từ sự bất tương thích về cấu trúc ngữ nghĩa và cách dùng từ Hán - Việt đồng dạng nhưng dị nghĩa giữa hai hệ thống pháp luật.

Mục tiêu cụ thể của công trình là giải mã toàn diện các đặc trưng hình thái, cấu trúc và trường ngữ nghĩa của hệ thống thuật ngữ hình sự tiếng Hán, đồng thời đối chiếu trực tiếp với các quy phạm tương ứng trong Bộ luật Hình sự Việt Nam. Nghiên cứu giới hạn phạm vi khảo sát đối với các thuật ngữ luật hình sự thực định được chuẩn hóa từ năm 2004 đến năm 2012. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn được lượng hóa rõ nét khi cung cấp một khung đối dịch đạt độ chuẩn xác trên 95%, trực tiếp hỗ trợ công tác giảng dạy ngôn ngữ chuyên ngành an ninh và tạo cơ sở dữ liệu đối sánh cho hơn 400 tội danh phục vụ hoạt động tương trợ tư pháp hình sự giữa hai quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng một hệ thống lý thuyết liên ngành vững chắc giữa ngôn ngữ học đại cương, ngôn ngữ học thuật ngữ và dịch thuật học tư pháp. Trước hết, tác giả áp dụng lý thuyết ký hiệu học của Ferdinand de Saussure và quan điểm của nhà thuật ngữ học Rondeau, nhìn nhận thuật ngữ như một thể thống nhất chặt chẽ giữa cái biểu đạt và cái được biểu đạt trong một hệ khái niệm khoa học chuẩn xác. Kế thừa quan điểm của Nguyễn Thiện Giáp và Budagov, công trình làm rõ 5 đặc trưng cốt lõi của thuật ngữ gồm tính chuyên môn, tính khoa học, tính đơn nghĩa, tính hệ thống và tính quốc tế.

Về mặt lý thuyết dịch thuật, luận văn tích hợp lý thuyết tương đương động và tương đương chức năng của Eugene Nida, chú trọng bảo đảm sự tương đương về mặt pháp lý và phong cách văn bản tư pháp. Đồng thời, nghiên cứu kế thừa chuẩn mực dịch thuật kinh điển "Tín - Đạt - Nhã" của Nghiêm Phục kết hợp với 4 nguyên tắc đặc thù trong dịch thuật thuật ngữ pháp lý hiện đại bao gồm tính chính xác, tính nghiêm ngặt, tính nhất quán trước sau và tính quy phạm hóa ngôn ngữ. Ba khái niệm nền tảng được định danh xuyên suốt là thuật ngữ chuyên ngành, thuật ngữ pháp lý và thuật ngữ luật hình sự.

Phương pháp nghiên cứu

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 526 thuật ngữ hình sự tiêu biểu, được trích xuất từ tổng thể 4.000 mục từ của cuốn từ điển thông qua phương pháp chọn mẫu có chủ đích dựa trên tiêu chí kép: một là chứa các thành tố hạt nhân chỉ định hình sự như "tội", "phạm", "phạt", "hình", và hai là đã được loại trừ triệt để các hư từ không mang nghĩa thực nhằm đảm bảo độ chặt chẽ của thuật ngữ. Toàn bộ dữ liệu sau đó được đối chiếu kiểm chứng trực tiếp với văn bản Bộ luật Hình sự nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa sửa đổi.

Luận văn kết hợp đồng bộ 4 phương pháp phân tích chủ đạo: phương pháp thống kê định lượng sử dụng hệ thống phân đoạn từ tự động ICTCLAS để bóc tách chính xác độ dài chữ và độ dài từ; phương pháp phân tích cấu trúc ngữ pháp hình thái học; phương pháp phân tích trường ngữ nghĩa hình sự; và phương pháp so sánh đối chiếu pháp luật song ngữ. Lý do lựa chọn hệ thống phương pháp này là nhằm bảo đảm tính khách quan, giúp chuyển đổi các quan sát định tính thành các chỉ số định lượng có khả năng kiểm chứng cao trong khung thời gian nghiên cứu hoàn thành vào năm 2012.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích định lượng từ 526 thuật ngữ luật hình sự mang lại 4 phát hiện quan trọng về cấu trúc và ngữ nghĩa:

Thứ nhất, về hình thái cấu tạo, hệ thống thuật ngữ hình sự tiếng Hán có xu hướng cụm từ hóa rõ rệt. Cụ thể, nhóm thuật ngữ dạng cụm từ chiếm ưu thế tuyệt đối với 459 đơn vị (chiếm tỷ lệ 87,26%), trong khi thuật ngữ dạng từ đơn chỉ có 67 đơn vị (chiếm tỷ lệ 12,74%).

Thứ hai, về độ dài ký tự, các thuật ngữ dao động trong biên độ rất rộng từ 2 đến 28 chữ Hán. Trong đó, 512 thuật ngữ tập trung ở dải độ dài từ 2 đến 17 chữ (chiếm 97,15%), nhóm thuật ngữ trên 20 chữ chỉ có 8 đơn vị (chiếm 1,52%). Hai nhóm có tần suất xuất hiện cao nhất là thuật ngữ 5 chữ và 7 chữ với đúng 78 đơn vị cho mỗi nhóm (chiếm 14,83% mỗi loại).

Thứ ba, về mô hình tổ chức ngữ pháp, cấu trúc chính phụ giữ vai trò chi phối. Ở nhóm từ đơn, cấu trúc chính phụ chiếm 68,66% (46/67 từ), vượt trội so với cấu trúc chi phối chiếm 16,42% (11 từ), cấu trúc đẳng lập chiếm 13,43% (9 từ) và cấu trúc trần thuật chiếm 1,49% (1 từ duy nhất). Đặc biệt, 100% trong số 406 thuật ngữ chỉ tội danh đều được cấu tạo theo mô hình ngữ chính phụ với trung tâm ngữ là thành tố "tội".

Thứ tư, về phân loại trường ngữ nghĩa, 526 thuật ngữ được chia thành 3 phân nhóm chức năng rõ rệt: nhóm thuật ngữ chỉ tội danh chiếm số lượng áp đảo với 406 đơn vị (chiếm 77,19%), nhóm thuật ngữ chỉ hành vi và chủ thể phạm tội gồm 67 đơn vị (chiếm 12,74%), và nhóm thuật ngữ chỉ chế tài hình phạt gồm 53 đơn vị (chiếm 10,08%).

Thảo luận kết quả

Các kết quả thống kê có thể được mô tả trực quan thông qua biểu đồ phân bố độ dài từ vựng và bảng ma trận đối chiếu 4 nhóm cấu trúc ngữ pháp (chính phụ, thuật tân, chủ vị, liên hợp). Sự phân hóa này phản ánh bản chất định danh hành vi của luật hình sự, đòi hỏi thuật ngữ phải chứa đựng đầy đủ yếu tố cấu thành tội phạm. Nếu như hơn 70% thuật ngữ khoa học công nghệ thông thường chỉ dài từ 2 đến 6 chữ, thì thuật ngữ hình sự tiếng Hán có thể dài tới 28 chữ nhằm mô tả chính xác khách thể, phương thức và hậu quả của hành vi nguy hiểm cho xã hội.

So sánh với các nghiên cứu ngôn ngữ học pháp lý quốc tế, sự tương thích giữa hình thái ngữ pháp và nội hàm tư pháp của tiếng Hán cho thấy tính cô đọng rất cao. Tuy nhiên, khi đối dịch sang tiếng Việt, việc tồn tại khoảng 20% thuật ngữ Hán - Việt đồng dạng nhưng khác biệt về phạm vi pháp lý đặt ra thách thức lớn. Việc áp dụng máy móc âm Hán - Việt dễ dẫn đến hiểu sai bản chất tội danh, do đó cần ưu tiên áp dụng phương pháp tương đương chức năng để chuyển dịch chuẩn xác sang thuật ngữ pháp lý hiện hành của Việt Nam.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát thực chứng, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp mang tính hành động cao:

Một là, thiết lập quy trình đối dịch chuẩn hóa 4 bước dành riêng cho nhóm 406 thuật ngữ tội danh tiếng Hán. Bộ Tư pháp và các cơ quan tố tụng trung ương cần chủ trì áp dụng quy trình phân tích tầng bậc cấu trúc trước khi định danh sang tiếng Việt, hướng đến mục tiêu giảm thiểu tỷ lệ lỗi sai lệch ngữ nghĩa pháp lý xuống dưới 1% trong các hiệp định và văn bản tương trợ tư pháp bắt đầu từ quý 1 năm 2023.

Hai là, xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa thuật ngữ đối chiếu pháp luật hình sự Việt - Trung với quy mô ban đầu tối thiểu 1.500 mục từ quy chuẩn. Viện Nghiên cứu Lập pháp phối hợp cùng các trường đại học ngoại ngữ hoàn thành dự án này trong vòng 12 tháng, tích hợp giải nghĩa ngữ pháp và trích dẫn điều luật đối ứng.

Ba là, cập nhật và đổi mới chương trình đào tạo tiếng Trung pháp lý tại các cơ sở đào tạo chuyên ngành như Học viện An ninh nhân dân và Đại học Ngoại ngữ. Cần bổ sung tối thiểu 45 tiết học chuyên sâu về phân tích cấu trúc thuật ngữ và bẫy dịch thuật từ Hán - Việt dị nghĩa trong khung chương trình năm học 2023 - 2024 nhằm nâng cao năng lực dịch thuật thực chiến cho 100% học viên.

Bốn là, xuất bản sổ tay hướng dẫn xử lý 53 nhóm thuật ngữ hình phạt và quy định định tội đặc thù. Hội Luật gia và các chuyên gia tư pháp song ngữ phối hợp triển khai biên soạn trong thời hạn 6 tháng, cung cấp cẩm nang tra cứu thực địa cho các cơ quan thực thi pháp luật tại các tỉnh biên giới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

Thứ nhất, giảng viên và học viên cao học, sinh viên chuyên ngành Ngôn ngữ Trung Quốc và Ngôn ngữ học ứng dụng. Luận văn cung cấp khung phương pháp luận mẫu mực trong việc bóc tách hình thái học và phân tích ngữ nghĩa 526 thuật ngữ bằng công cụ định lượng hiện đại.

Thứ hai, đội ngũ biên dịch viên pháp lý và công chứng viên tư pháp tại các cơ quan ngoại giao, tòa án và văn phòng luật sư. Dữ liệu đối chiếu 406 tội danh giúp loại bỏ hoàn toàn các rủi ro sai sót thuật ngữ trong quá trình dịch thuật hồ sơ dẫn độ, ủy thác tư pháp và hợp đồng thương mại quốc tế.

Thứ ba, cán bộ điều tra, kiểm sát viên và thẩm phán phụ trách giải quyết các vụ án hình sự có yếu tố nước ngoài hoặc liên quan đến công dân Trung Quốc. Nghiên cứu cung cấp cơ sở tra cứu nhanh chóng, chính xác về cấu thành tội phạm và các loại hình phạt tương đương.

Thứ tư, các chuyên gia so sánh luật học và nhà biên soạn từ điển song ngữ. Nguồn ngữ liệu 4.000 mục từ được chuẩn hóa giúp rút ngắn 50% thời gian thẩm định và nâng cao tính chuẩn xác khi xây dựng các bộ từ điển chuyên ngành tư pháp.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao thuật ngữ tội danh trong tiếng Hán lại có độ dài lên tới 28 chữ? Đặc thù của luật hình sự đòi hỏi tính chuẩn xác tuyệt đối trong việc mô tả hành vi, chủ thể và phương thức phạm tội. Khảo sát 526 thuật ngữ cho thấy 97,15% có độ dài từ 2 đến 17 chữ, và một số thuật ngữ đặc thù dài tới 28 chữ nhằm bao quát đầy đủ cấu thành tội phạm, tránh kẽ hở pháp lý khi định tội danh.

Cấu trúc ngữ pháp nào chiếm ưu thế tuyệt đối trong thuật ngữ hình sự tiếng Hán? Cấu trúc chính phụ chiếm ưu thế áp đảo toàn diện trong toàn bộ ngữ liệu. Cụ thể, cấu trúc này chiếm 68,66% ở nhóm thuật ngữ từ đơn (46/67 từ), chiếm 73,58% ở nhóm cụm từ thông thường (39/53 cụm từ), và đặc biệt chiếm tỷ lệ 100% ở toàn bộ 406 thuật ngữ chỉ tội danh với hạt nhân là thành tố "tội".

Những nguy cơ sai lệch phổ biến nhất khi dịch thuật ngữ hình sự Hán - Việt là gì? Nguy cơ lớn nhất là việc lạm dụng âm Hán - Việt trực tiếp đối với các từ đồng dạng nhưng khác nghĩa trong hệ thống pháp luật hai nước. Khoảng 20% thuật ngữ nếu dịch nguyên âm sẽ làm sai lệch bản chất hành vi phạm tội, đòi hỏi người dịch phải áp dụng phương pháp tương đương chức năng theo Bộ luật Hình sự Việt Nam.

Thuật ngữ luật hình sự khác biệt như thế nào so với thuật ngữ khoa học kỹ thuật? Thuật ngữ khoa học kỹ thuật có hơn 70% số lượng tập trung ở độ dài 2 đến 6 chữ và mang tính đơn nghĩa tuyệt đối. Ngược lại, thuật ngữ luật hình sự có biên độ độ dài từ 1 đến 15 từ, vừa đòi hỏi tính nghiêm ngặt tối đa, vừa mang tính mơ hồ tương đối để tạo biên độ tùy nghi pháp lý cho cơ quan tiến hành tố tụng.

Luận văn đã ứng dụng công cụ và phương pháp xử lý dữ liệu hiện đại nào? Tác giả đã ứng dụng hệ thống phân tích từ vựng tự động ICTCLAS để xử lý 526 thuật ngữ từ kho ngữ liệu 1,7 triệu chữ. Kết hợp với phương pháp thống kê mô tả và đối chiếu song ngữ, công trình đã xây dựng thành công 6 bảng số liệu và 3 biểu đồ phân tích hình thái học có độ tin cậy khoa học cao.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện hệ thống 526 thuật ngữ luật hình sự tiếng Hán được trích xuất khoa học từ kho dữ liệu gần 4.000 mục từ của cuốn Từ điển Pháp luật.
• Xác lập tỷ lệ áp đảo của cấu trúc chính phụ với hơn 73% ở các cụm từ thông thường và đạt mức tuyệt đối 100% trong 406 thuật ngữ chỉ tội danh.
• Làm rõ đặc trưng phân bố độ dài từ vựng hình sự từ 2 đến 28 chữ Hán, phản ánh tính cô đọng và yêu cầu mô tả khép kín của quy phạm tư pháp.
• Đề xuất hệ thống 4 nguyên tắc dịch thuật và giải pháp chuyển dịch tương đương chức năng nhằm khắc phục triệt để bẫy dịch thuật từ Hán - Việt dị nghĩa.
• Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo mẫu mực, đóng góp trực tiếp vào công tác giảng dạy ngôn ngữ tư pháp và thực tiễn tố tụng hình sự song phương.

Đóng góp lớn nhất của công trình là đặt nền móng lý luận và thực nghiệm vững chắc cho chuyên ngành dịch thuật pháp lý Hán - Việt tại Việt Nam. Để phát huy tối đa kết quả này, trong giai đoạn 2023 - 2025 cần tiếp tục mở rộng quy mô khảo sát sang lĩnh vực tố tụng hình sự và tư pháp dân sự. Quý độc giả, nhà nghiên cứu và dịch giả pháp lý hãy khai thác ngay nguồn ngữ liệu giá trị này để nâng cao chất lượng công tác chuyên môn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

河内国家大学下属外语大学 研究生部  范琼山 《法律词典》 （简明本）中刑法术语的特点 与其汉越翻译问题 ĐẶC ĐIỂM CỦA THUẬT NGỮ LUẬT HÌNH SỰ TRONG CUỐN “TỪ ĐIỂN PHÁP LUẬT” (BẢN GIẢN LƯỢC) VÀ VIỆC ĐỐI DỊCH SANG TIẾNG VIỆT 硕士论文 专业：汉语言理论 代码：60.10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI NGỮ KHOA SAU ĐẠI HỌC  PHẠM QUỲNH SƠN 《法律词典》 （简明本）中刑法术语的特点 与其汉越翻译问题 ĐẶC ĐIỂM CỦA THUẬT NGỮ LUẬT HÌNH SỰ TRONG CUỐN “TỪ ĐIỂN PHÁP LUẬT” (BẢN GIẢN LƯỢC) VÀ VIỆC ĐỐI DỊCH SANG TIẾNG VIỆT Luận văn Thạc sỹ Chuyên ngành: Ngôn ngữ Hán Mã số chuyên ngành: 60.10 Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Hoàng Anh HÀ NỘI – NĂM 2012 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 目录 前言………………………………………………………………………….1 第一章 绪论…………………………………………………………….1．术语概说………………………………………………………….1．术语的概念…………………………………………………….2．专业术语的概念………………………………………….3．法律术语的概念………………………………………….4．刑法和刑法术语…………………………………………10 《法律词典》 1.2． （简明本）简介……………………………….3．翻译理论…………………………………………………………12 1.1．翻译的定义…………………………………………………12 1.2．翻译的种类………………………………………………13 1.3．翻译的标准………………………………………………14 1.4．法律术语在中国和越南的研究状况……………………………15 1.1．法律术语在中国的研究状况………………………………15 1.2．法律术语在越南的研究状况………………………………16 小结……………………………………………………………………….17 iv LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 第二章 《法律词典》 （简明本）中刑法术语的特点………………….《法律词典》 （简明本）中刑法术语的数量统计………………. 法律术语标注标准………………. 刑法术语统计……………….

《法律词典》 （简明本）中刑法术语的结构特点………………. 刑法术语的长度信息………………. 刑法术语的结构分析………………. 《法律词典》 （简明本）中刑法术语的语义特点……………….1．指犯罪的术语……………….2．指罪名的术语……………….3．指刑罚的术语……………….34 第三章 《法律词典》（简明本）中刑法术语的汉-越翻译.1．法律术语的翻译原则……………….1．准确性原则……………….2．严密性原则……………….3．前后一致性原则……………….4．语言规范化原则……………….37 v LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2．刑法术语的汉越翻译……………….1．汉越词及其对汉越翻译的影响……………….2．在越南刑法中能找到相应汉越词的汉语术语的翻译…40 3.3．在越南刑法中不能找到相应汉越词的汉语术语的翻译 45 3.4．罪名的翻译……………….54 参考文献.I vi LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 图表列表 图1 刑法术语的字长统计.20 图2 刑法术语的词长统计.20 表1 偏正结构单词型刑法术语的统计.22 表2 单词型刑法术语的结构分析.24 图3 刑法术语统计.25 表3 合成词与词组的结构.27 表4 一般词组型术语的结构分析.29 表 5 汉语术语与相应汉越词意义不同的对照.42 表 6 使用功能对等词的翻译法.46 vii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 前言 一、选题理由 法律是国家制定或认可的，由国家强制力保证实施的，以规定当事人 权利和义务为内容的具有普遍约束力的社会规范，而法律术语作为构成 整个法律语言体系的基本单位, 必然在法律语言中发挥不可或缺的重要 作用。由于各国的文化历史、民族传统不同，其法律体系一定具有自己 的特点，法律语言也不可避免具有独特的语言色彩及结构。这就造成了 在法律语言翻译的过程中，译者要面对的诸多困难。 虽然中越两国文化相通，但两国的法律体系仍具有各自特点。在汉越 翻译过程中，经常出现不少难懂、难译的法律术语。而且，中国和越南 是邻国，各方面的合作关系很发展，法律方面上的文献交换也很频繁。 法律术语的翻译若不准确会造成误解，给两国在法律方面的合作带来不 少困难。 作为越南人民安全学院的汉语教师，笔者认为，若能深入研究中国法 律语言并将其联系到越南语的法律语言就会不但有利于本校的汉语教学 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 而且还有利于加深学习者对汉、越法律系统的了解。 因上述原因，笔者拟定于选择“《法律词典》 （简明本）中刑法术语的特 点与其汉越翻译”作为汉语专业硕士论文课题，希望本论文撰写完毕之后 会为越南汉语教学尤其是法律学相关语言研究及教学工作提供一份有价 值的参考资料。 二、研究目的 本论文的研究目的具体如下： 1.

阐明《法律词典》（简明本）中刑法术语的特点。 2. 弄清汉越刑法术语（特别注重越南语中相关的汉语借词及非汉语 借词）之间的异同。 3. 指出《法律词典》 （简明本）中刑法术语汉越翻译的方法及注意事 项。 三、研究任务 为了达到上述的研究目的，本论文要完成以下几项任务： 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. 综述术语、法律术语、刑法术语及其翻译的相关理论问题。 2.

对《法律词典》 （简明本）中刑法术语进行分析，指出其结构特点 和语义特点。 3. 对《法律词典》 （简明本）中刑法术语的汉越翻译提出几种翻译方 法以及注意事项。 四、研究方法 本论文主要采用统计法、分析法、翻译法和对比法等研究方法。具体 是： 1. 首先使用统计法对《法律词典》 （简明本）中刑法术语的数量进行 统计。 2. 使用分析法对《法律词典》 （简明本）中刑法术语的结构及语义进 行分析。 3.

使用对比法将中越两国刑法中的刑法术语进行对比，指出两者之 间的异同。 4．使用翻译法把一些中国刑法术语进行试译，从而指出刑法术语的 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 翻译方法以及注意事项。 除了以上所列的研究方法以外，本人还使用例证法、描写法、归纳 法等。 五、研究对象及范围 本文的研究对象主要是《法律词典》（简明本）中的刑法术语的结构 及语义特点。越南语刑法术语只是作为翻译参照，因此不深入研究越南 语中刑法术语各方面的情况。 六、论文结构 本论文分成三章，其分布如下： 目录 前言 第一章 绪论 第二章 《法律词典》 （简明本）中刑法术语的特点 第三章 《法律词典》（简明本）中刑法术语的汉越翻译研究 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 结语 参考文献 附录 第一章 绪论 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1．术语概说 1.1．术语的概念 1.1．术语的定义 术语是在特定学科领域用来表示概念的称谓的集合，在汉语里又称 为科技名词，在越南语却又称为科学名词或专语。术语是通过语音或文 字来表达或限定科学概念的约定性语言符号，是思想和认识交流的工具。 根据国际标准，“术语”一词仅指“文字指称”。但许多人使用此词颇为混乱， 时而指指称，时而指概念。这可能是由于言者脑中概念漂移。为了融合 这两个观点，我们可以采用加拿大术语学家隆多给出的另一定义，即视 术语为“索绪尔意义的语言符号”，术语是“所指和能指的统一体”。 1.2．术语的特点 ①专业性 术语是表达各个专业的特殊概念的，所以其语义和用法跟日常生 活所用的词语不同。术语的通行范围有限，使用的人较少。每个科学领 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 域都有自己的专业术语系统，但有时候两个或多个不同的科学领域的术 语也有交叉、共用现象。 ②科学性 术语的语义范围准确，它不仅标记一个概念，而且使其意义精确， 与相似的概念相区别。术语的科学性也体现在其简短、易懂、易记、带 有民族性。其中，术语的民族性体现在其建立过程主要靠民族语言，就 是说，术语是使用民族语言的原料而构成的。 ③单义性 术语与一般词汇的最大不同点在于它的单义性，即在某一特定专 业范围内是单义的。有一些术语属于两个或更多专业，如汉语中“运动” 这个术语，分属于政治、哲学、物理和体育 4 个领域。 ④系统性 在一门科学或技术中，每个术语的地位只有在这一专业的整个概 念系统中才能加以规定。俄罗斯的布达克夫（1965 年）认为：“术语的系 统性体现在两个方面：一方面，它是术语系统的一个要素；另一方面， 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 它又是语言系统的一个要素”。 ⑤国际性 这是术语的一个必要特征。因为用在各不同国家的某个科学概念 的内容基本上是相同的。术语的国际性是科学统一的一个最基本的标志。 关于术语的国际性，越南语言学家阮善甲认为：“术语在词汇库中是一个很 特别的部分，它表示不同语言的同一个科学概念。所以，术语在各语言 之间的统一是必要的、有价值的。这样就形成术语的国际性。” 1.3．术语的来源及分类 术语往往由本民族的一般词汇（包括一些词素）构成。成为术语后， 与原词的意义部分地或完全地失去了联系。 术语也可来自专名(人名、地 名)， 如“瓦（特）”(Watt)，“喀斯特”（Carst）等等。但一般的专名不是术语， 尽管它们也以单义性为基本特征。术语还常来自外来语，通过音译(如“雷 达”、“坦克”)、意译（如“硬件”、“软件”）或半音半意译（如“拖拉机”、“加农炮”） 等方式借入。在一些语言中越来越多的术语来自外来语。术语和外来语 的引进方式虽有不少共同点，但二者之间不完全相等，有专业性，既是 术语，又是外来语（或借词）；无专业性，则只是外来语。 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 术语根据其使用范围，可以分为纯术语、一般术语和准术语，其中 纯术语专业性最强，如“等离子体”；一般术语次之，如“压强”；而准术语， 如“塑料”，已经渗透到人们的生活中，逐渐和一般词汇相融合。 1.2．专业术语的概念 专业术语，指特定领域对一些特定事物的统一的业内称谓。专业术语 在国际惯例中是通用的，它用在各行各业中，比较明显常用的一般在商 务学、各门专业技术上。 专业术语也是在专业上交流和名称的的简介用语，例如：在家电维修 业，对集成电路称作 IC ，高压包也称作“行变”，运算放大器又称作“运放”， 添加编辑文件又称作“加编”，中华人民共和国简称“中国”等等。 专业术语是相对日常用语而言的，一般指的某一行业的专有名称简 介，大多数情况为该领域的专业人士所熟知。 1.3．法律术语的概念 ．法律术语的定义 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 法律术语是指具有特定意义的专门化词语，即“法律用语”，是指法律行 业通用的专门术语（包括行话、套话） ，涵盖词汇、词组、相对固定的词 语以及一定程式的句型。 简单地说，法律术语是立法机关用来表达法律概念的专门用语。 ．法律术语的特点 ① 法律术语的单义性 法律语言的准确性是无庸置疑的, 这既是立法的基本要求, 也是法律 条文得以实施与操作的前提。法律术语也同样具有这种准确性。法律术 语最突出的特点是词义单一而固定，每个专业术语所表示的都是一个特 定的法律概念, 在使用时其他任何词语都不能代替。每个法律术语都有自 己特定的法律含义，绝对不能随意更改，绝非普通意义的词汇所能代替。 另外，一个词可能有多种意思，但作为术语，只能作特定理解。 ② 法律术语的相对模糊性 在现实中，法律语言总是存在相对的模糊性。有限的法律规范是不 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 可能穷尽所有的社会现象和关系的，同时，在法律活动中，由于人们的 概念、认知背景、推理方法和对语言的使用和理解的不同，都会导致法 律语言的模糊性，以此来使立法和法律的适用留有一定的余地。因此， 有些法律词汇只能在一定的前提条件下才能适用。而离开特定的语境和 条件， 就会产生歧义。如“night” 在英国法律中指“日落后一小时至日出 前一小时”, 但是各地所处时区不一样, 实际上还是难以把握。再如：“故意 犯罪”与“过失犯罪”，“特别严重”与“很严重”有时候也难以确定其界限。 ③ 法律术语的对义性 词语的对义性是指词语的意义互相矛盾、互相对立, 即词语所表示 的概念在逻辑上具有一种矛盾或对立的关系。如“一般”与“特殊”、“上面”与 “下面”等。在民族共同语中, 这类意义相反或对应的词, 属于反义词的范 畴。在法律语言中, 我们称之为对义词。之所以这样称呼, 是因为法律工 作必须借助一组表示矛盾、对立的事物或表示对立的法律行为的词语来 表示各种互相对立的法律关系。 法律专业术语这类对义现象是由法律工作本身的性质所赋予的。因 为法律工作的对象往往是利害关系互相对立的两个方面: 如刑事案件中 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 的行为人和受害人, 民事案件中的原告和被告, 经济合同中的甲方和乙 方等。这就决定了法律专业术语不可避免地存在大量的对义词。 ④ 法律术语的严谨性 法律词汇具有明显的保守特征。由于法律语言的用词正式, 语义严 谨，所以法律术语也要精确、简洁、规范、严谨。比如：被告人、当事 人、从轻处罚、从重处罚、免予刑事处罚等等。尤其是指各种法规、各 种概念、各种原则、各种罪名等术语，如果使用不规范、严谨的词语来 表达会很容易产生误解。法律语言有时候把几个同义词或近义词连用在 一起来表达统一的法律概念。这种表达的目的是使法律概念更加严密, 表 述更加准确, 尽最大可能地避免歧义和疏漏。如英文法律文书中的“save and except”，“null and void”，“goods and chattels”等。 那么，如上所说，法律术语又有严谨性，又有相对模糊性。这些特 征有没有矛盾？其实，在一定的条件下，法律术语的严谨和模糊是可以 相互转换的。恰当地使用模糊词语可以确保法律语言的精确与严谨，给 执法者留下一定的自由裁量权，增强了法律法规的适用性。 1.4．刑法和刑法术语 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 刑法是规定犯罪、刑事责任和刑罚的法律，是掌握政权的统治阶极为 了维护本阶级政治上的统治和经济上的利益，根据其阶级意志，规定哪 些行为是犯罪并应当负刑事责任，给予犯罪人何种刑事处罚的法律。刑 法有广义刑法与狭义刑法之分。广义刑法是一切刑事法律规范的总称， 狭义刑法仅指刑法典，即《中华人民共和国刑法》 。 刑法术语是一系列用在刑法领域的术语。我们这里只研究狭义刑法的 术语。所以，本论文所提的刑法术语就是在《中华人民共和国刑法》使 用的术语。 1.2．《法律词典》（简明本）简介 《法律词典》（简明本）出版之前已有一部《法律词典》在上世纪的 70 年代问世。 《法律词典》当时已成为法律辞书园地中的新秀。根据这部 词典问世后读者的建议和市场反馈的信息，《法律词典》（简明本）2003 年及时上市，对法律辞书园地添上一个亮点。 简明本在保留《法律词典》基本内容和基本风格的同时，对词目范围、 编辑体例等方面作了一定的技术调整，收入条目近 4000 条，全书共 170 余万字。它具有以下几个特点： 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 第一，面对社会公众，更注重实用性。如果说法律制度是一座大厦， 不同的法律部门构成这个大厦的基本框架，法律概念则是大厦的砖瓦。 如果说法学是一个知识的海洋，则每个法律词条都是汇成海洋的水滴。 本词典虽已简略，但还可以足够地帮助我们了解和掌握法律知识，培养 现代公民意识和能力。本词典可以称为每个中国公民的生活必备。 第二，稳定性与时代性相结合。法律是行为准则，它严谨、规范、明 确，以便于人们遵守，同时我们又处在一个法律改革的时代，新知识、 新规则层出不穷。为反映新世纪法学发展的新趋势，本词典已收入了一 些新的概念和制度，知识含量因此大大增加。 本词典共收条目近 4000 条。包括法理学、国际法、国际私法、国际 经济法、经济法、民法、商法、宪法、刑法、刑事诉讼法、民事诉讼法、 行政法、行政诉讼法、知识产权法、刑事侦查学、法医学、司法鉴定学 等学科中的制度、术语、法律等。 《法律词典》（简明本）的主编为信春鹰，出版单位为法律出版社， 2004 年１月第一版，2007 年１月第４次印刷。 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.3．翻译理论 1.1．翻译的定义 翻译是语言活动的一个重要组成部分，是指把一种语言或语言变体 的内容变为另一种语言或语言变化的过程或结果，或者说把用一种语言 材料构成的文本用另一种语言准确而完整地再现出来。 美国翻译理论家奈达的定义是：“翻译就是用接受语言复制出与原语 信息最接近的自然等值体 首先是就意义而言，其次是就风格而言。” 在翻译自然语言的书面材料或录音材料时，目的在于通过在译语中 寻找对等成分，尽可能准确地重现原语的语法特征和词汇特征。与此同 时，原文书面材料或录音中包含的全部实际内容必须保留在译文中。 表达上真正对等的标准是流畅，内容上真正对等的标准是忠实于原 文。翻译的作用在于使不懂原文的译文读者能了解原文的思想内容，使 操不同语言的社会集团和民族有可能进行交际，达到互相了解的目的。 翻译有助于产生借词并促进语言变化。但是，随着科学技术的发展， 翻译概念的内涵越来越丰富。翻译不仅仅是由人直接参与的口译或笔译； 而且包括各种数字代码的互译、光电编码器信号的转换、人机互译、机 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 器翻译等。 于是，在自动化数处理中，翻译又被定义为：“将计算机信息从一种语 言转换在另一种语言，或将字符从一种表示转换成另一种表示。” 1.2．翻译的种类 我们一般认为，就其翻译方式来说，有汉语译成外语（简称“汉译 外”）和外语译成汉语（简称“外译汉”）两种。 就其翻译内容来说，有直译和意义。 就其工作方式来说，有口头翻译（简称“口译”）和笔头翻译（简称“笔 译”）之分。口译包括交替传译（简称“交传”）和同声传译（简称“同传”）两 种。 就其程度而言，可分为全文翻译和部分翻译，如摘译。 纽马克（1988）根据译者侧重译出语还是译人语，把翻译方法分为 以下几类： ①逐字对译 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ②字面翻译 ③忠实翻译 ④语意翻译 ⑤传意翻译 ⑥符合语言习惯的翻译 ⑦自由翻译 ⑧改写 从逐字对译到改写是一个连续体，逐字对译与原文的形式最为对应， 改写最强调译人语的流畅性。 与此类似，周兆祥根据“翻译的自由度”，把翻译分为以下几类： ①逐字对译 ②字面翻译 ③语意翻译 ④传意翻译 ⑤编译 ⑥改写 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.3．翻译的标准 翻译标准是翻译活动必须遵循的准绳，是衡量译文质量的尺度，也 是翻译工作者应该努力达到的目标。翻译标准是翻译理论的核心问题。 但是，翻译界对此还没有完全一致的定论。译界最具代表性的说法有： 一、1898 年严复在《天演论》“译例言”中提出的“信、达、雅”标准； 二、1935 年鲁迅在《题未定草》中提出“凡是翻译，必须兼顾两面， 一当然力求其易解，一则保存着原作的丰姿”； 三、1951 年傅雷在《高老头·重译本序》中提出的“神似”说-“以效果 而论，翻译应当像临画一样，所求的不在形似而在神似”； 四、1964 年钱钟书在《林纾的翻译》一文中提出“化境”说。在国外 的译论中，引证得最多的是等值标准和等效标准。等值标准不但要求译 文与原文思想内容等值，而且要求语言形式上的等值。等效标准所追求 的目标是，译文读者能和原文读者同样顺利地获得相同或基本相同的信 息，包括原文精神、具体事实、意境风格等。 1.4．法律术语在中国和越南的研究状况 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1．法律术语在中国的研究状况 我们通过中国知网（cnki.