Chương 1 TRUYỆN NGẮN PHONG ĐIỆP TRONG DIỆN MẠO CHUNG CỦA TRUYỆN NGẮN NỮ VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 1. Khái lược về truyện ngắn nữ Việt Nam đương đại 1. Diện mạo truyện ngắn Việt Nam đương đại Nói đến truyện ngắn đương đại tức là nói đến giai đoạn văn học từ 1986 đến nay. Đây là mốc đánh dấu sự phát triển, đổi mới truyện ngắn, thể hiện sức trẻ của ngòi bút, sự cách tân táo bạo và bất ngờ về các phương diện cả về nội dung và nghệ thuật.
Công cuộc đổi mới đất nước (1986) đã ghi dấu mốc quan trọng không chỉ trong lịch sử đất nước mà cũng là dấu mốc quan trọng đánh dấu sự chuyển mình của truyện ngắn. Truyện ngắn đã có sự thay đổi hợp với tình hình, với giai đoạn hiện đại. Nếu trước kia, văn học phục vụ kháng chiến và phản ánh cuộc đấu tranh vĩ đại, gian lao của dân tộc thì ngày nay, văn học đi sâu phản ánh cuộc sống của con người, chủ đề thế sự, đời tư được các nhà văn khai thác và thể hiện trong các tác phẩm của mình. Vì thế mà chủ đề, âm hưởng và giọng điệu có sự thay đổi.
Chiến tranh đòi hỏi con người ý chí, sức mạnh lớn lao nên văn học thời kì này tập trung cổ vũ, động viên khích lệ tinh thần của con người. Các sáng tác văn học thời chiến thường hướng theo tư duy sử thi với không khí hào hùng và âm hưởng anh hùng ca. Đề tài xuyên suốt trong các sáng tác là vận mệnh dân tộc, cuộc đấu tranh giải phóng đất nước và niềm tin thắng lợi. Tác giả không đi sâu vào từng số phận cá nhân với những cảnh đời, tâm sự riêng mà luôn đặt hạnh phúc con người với lợi ích dân tộc, thời đại.
Nhân vật xuyên suốt trong các sáng tác văn học là những người anh hùng đấu tranh bảo vệ độc lập tổ quốc. Cảm hứng sáng tác là cuộc chiến đấu gian khổ mà hào hùng của dân tộc chứ không phải là những tâm tư, tình cảm, khao khát cá nhân bình dị, đời thường. Đây chính là những nét đặc trưng của văn học ba mươi năm chiến tranh. Chiến tranh đi qua, hoà bình lập lại.
Cả dân tộc bước sang một thời đại mới. con người trở về với cuộc sống đời thường của mình. Văn học cũng có những bước chuyển mình để bắt kịp với xu thế của thời đại. Văn học giai đoạn từ 1986 đến nay LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 gần gũi với cuộc sống, là tấm gương phản ánh cuộc sống muôn màu, muôn vẻ.
Cuộc sống riêng tư với những tâm tư tình cảm và nguyện vọng cá nhân được các nhà văn đi sâu khai thác. Chủ đề thế sự, đời tư trở thành chủ đề xuyên suốt trong các sáng tác. Cuộc sống với những trạng thái khác nhau: cao cả - thấp hèn, ánh sáng - bóng tối, khát vọng - ham muốn được phơi bày, tạo nên một diện mạo mới cho văn học. Bắt đầu từ đây, có những tác phẩm mới ra đời và gây ấn tượng mạnh như Tướng về hưu (Nguyễn Huy Thiệp), Bước qua lời nguyền (Tạ Duy Anh),… Các tác giả đã đi sâu vào khám phá con người thời hậu chiến với nỗi đau mất mát vả những bi kịch cuộc sống.
Văn học vì thế gắn với con người và cuộc đời hơn. Tiếp theo là hàng loạt các tác phẩm tiêu biểu như Cỏ lau (Nguyễn Minh Châu), Hai người đàn bà xóm trại (Nguyễn Quang Thiều), Bến không chồng (Dương Hướng), Anh lính Tony D (Lê Minh Khuê), Người sót lại của rừng cười (Võ Thị Hảo), Hậu thiên đường (Nguyễn Thị Thu Huệ)… Sự thay đổi về lực lượng sáng tác cũng góp phần quan trọng trong việc thay đổi diện mạo văn học. Chính sự tiếp nối liên tục thế hệ các nhà văn đã tạo nên dòng chảy không ngừng của truyện ngắn. Giai đoạn này là sự xuất hiện của hàng loạt cây bút trẻ: Nguyễn Huy Thiệp, Tạ Duy Anh, Phạm Thị Hoài… đặc biệt là các cây bút nữ: Y Ban, Võ Thị Hảo, Dương Thu Hương, Nguyễn Thị Thu Huệ, Nguyễn Ngọc Tư, Phan Thị Vàng Anh, Đỗ Hoàng Diệu….
Đây là những tên tuổi đại diện cho nền văn học đương đại, thế hệ của những đam mê, đầy sức trẻ. Họ đã không ngần ngại đi vào từng ngõ ngách đời sống, khám phá từng tâm trạng, thể hiện những khao khát ẩn chứa bên trong con người. Họ say mê viết, ưu tư với những nhân vật của mình. Và chính họ đã góp phần tạo nên diện mạo riêng của nền văn học đương đại Việt Nam trong dòng chảy văn học dân tộc.
Bên cạnh đó, các cuộc thi viết truyện ngắn liên tiếp, đặc biệt là các cuộc thi do Tạp chí văn nghệ quân đội tổ chức, đã trở thành niềm cổ vũ, động viên, khích lệ to lớn với những người cầm bút. Từ đây những tài năng được phát hiện như Y Ban, Tạ Duy Anh, Hoà Vang, Nguyễn Thị Thu Huệ… Năm 1989 - 1990, Y Ban đã giành giải nhất cuộc thi truyện ngắn của Tạp chí Văn nghệ quân đội với tác phẩm Bức thư gửi mẹ Âu Cơ. Ngoài ra còn 17 tác phẩm đoạt giải trong số hàng ngàn tác phẩm dự LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Năm 1991 diễn ra hai cuộc thi truyện ngắn của Báo Văn nghệ và Hội Nhà văn thành phố Hồ Chí Minh.
Giải thưởng được trao cho Lại Văn Long với Kẻ sát nhân lương thiện, Nguyễn Quang Thân với Vũ điệu cái bô và Hoà Vang với Nhân sứ. Tạp chí văn nghệ quân đội vẫn tiếp tục phát huy truyền thống của mình trong việc tổ chức cuộc thi truyện ngắn 1992 - 1994. Cuộc thi này thu hút đông đảo lực lượng trên mọi miền tổ quốc tham gia và đã khẳng định được sức sống và niềm đam mê sáng tạo truyện ngắn của các cây bút trẻ. Đặc biệt, các cây bút nữ tham gia khá đông với chất lượng tốt đã tạo thành một luồng sinh khí mới trong dòng văn học đương đại như Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Hảo, Nguyễn Thị Ấm…Giải nhất thuộc về Nguyễn Thị Thu Huệ với Hậu thiên đường và Mùa đông ấm áp.
Đó là một tín hiệu đáng mừng chứng tỏ văn học vẫn không ngừng phát triển và đổi mới. Tiếp đến là truyện ngắn trẻ 1996 - 1997. Ngày càng nhiều những cây bút trẻ về tuổi đời lẫn tuổi nghề hăng hái, nhiệt tình tham gia. Với sức trẻ, tài năng và nỗ lực sáng tạo không ngừng, họ đã tạo được dấu ấn khá đậm nét trong lòng người đọc như Nguyễn Thị Châu Giang (Ở trọ), Nguyễn Thị Phước (Cau non), Dương Nữ Khánh Thương (Chiếc bình đựng kí ức)… Chỉ trong vòng 8 năm (1989 - 1997) đã có ba cuộc thi viết truyện ngắn với quy mô lớn được tổ chức, thu hút được đông đảo các lực lượng sáng tác tham gia.
Điều đó thể hiện sức sống, sức hút mạnh mẽ của thể loại này. Truyện ngắn với những ưu thế riêng của mình ngày càng khẳng định chỗ đứng vững chãi. Với dung lượng vừa đủ, truyện ngắn chỉ tập trung vào một biến cố, một mặt nào đó của đời sống trong một khoảng không gian và thời gian nhất định. sự nắm bắt những cái tinh tuý nhất để điểm đúng huyệt của bạn đọc chính là nét đặc trưng và hấp dẫn riêng của truyện ngắn.
Truyện ngắn của các cây bút nữ Việt Nam đương đại Trong tiến trình văn học Việt Nam, ở những giai đoạn trước, sự có mặt của nữ giới cũng như dòng văn học nữ không chiếm ưu thế. Những năm 60 thế kỉ XX, một số cây bút đã khẳng định vị thế trên văn đàn nhưng chưa thành một lực lượng chủ yếu. Đặc biệt, ở bộ phận văn học miền Nam, đội ngũ nhà văn nữ bắt đầu gây ấn tượng về số lượng cũng như chất lượng. Sau 1975, nhất là sau 1986, trong dòng văn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 học Việt Nam hiện đại nổi lên một mảng văn học nữ với một sức sống mới, diện mạo mới, đặc biệt là với thể loại truyện ngắn.
Để có được vị trí sáng giá trong nền văn học Việt Nam, những cây bút nữ đã không ngừng cống hiến, sáng tạo lặng thầm, đóng góp những trang viết của mình trong suốt một hành trình dài. Tuy nhiên, một trong những yếu tố để góp phần hình thành nên dòng văn học nữ phải kể đến những đặc điểm nổi bật trong bối cảnh văn hóa - xã hội Việt Nam hôm nay. Có lẽ, đặc điểm văn hoá - xã hội đầu tiên và quan trọng nhất hình thành nên dòng văn học nữ Việt Nam đương đại đó là sự bình đẳng giới. Trước đây, đời sống xã hội luôn tồn tại tư tưởng trọng nam khinh nữ của văn hoá Khổng giáo, điều đó cũng ảnh hưởng sâu sắc tới đời sống văn học.
Trong văn học trung đại, người cầm bút phần lớn là đàn ông, dù lúc đó đã bắt đầu xuất hiện một vài tài danh nữ như Bà Huyện Thanh Quan, Đoàn Thị Điểm, Hồ Xuân Hương… với tư tưởng "nổi loạn" và phản kháng lễ giáo phong kiến. Khi bước sang xã hội hiện đại, dân trí được nâng cao, phụ nữ bắt đầu được đi học, được tự do, bình đẳng. Dù quá trình ấy không thuận lợi, bằng phẳng mà quanh co, sóng gió song nó là bước tiến quan trọng trong việc khẳng định vai trò của phụ nữ trong xã hội. Vào những năm đầu thế kỉ XX, từ ảnh hưởng của làn sóng Tân thư, người phụ nữ đã tìm được vị trí xứng đáng hơn trong gia đình và xã hội.
Đó là tiền đề cho dòng văn học nữ phát triền. Phương Lựu cho rằng: “Dần dần đã có thể nói đến dòng văn học của những cây bút nữ” [55]. Bên cạnh các nhà thơ nữ vốn có truyền thống lâu đời, các nhà văn nữ xuất hiện ngày càng nhiều hơn, “đây là một hiện tượng tốt đẹp, đánh dấu một phương diện phát triển của văn học thế kỉ này trên đất nước ta” [55]. Cùng với yếu tố trên thì sự vận động nội tại của văn học cũng là điều kiện thuận lợi để các cây bút truyện ngắn nữ phát triển.
Từ năm 1986, đời sống xã hội có những bước chuyển quan trọng, bởi vậy các nhà văn tiên phong cũng phải tự đổi mới mình, sự đổi mới đầu tiên là ở phương diện cảm hứng chủ đạo, từ cảm hứng lịch sử - dân tộc, văn xuôi đã chuyển sang cảm hứng thế sự - đời tư, các nhà văn đi sâu vào phản ánh mọi mặt, mọi chiều kích đa dạng, phức tạp của đời sống hằng ngày, của đời sống cá nhân mỗi con người. Con người trong văn học không còn là con người sử thi, con người cộng đồng, đơn trị mà là con người đời thường, lưỡng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.