CHƯƠNG 1: THẾ GIỚI QUAN SÁNG TÁC CỦA VŨ TRỌNG PHỤNG. Một số khái niệm liên quan 1.1 Khái niệm: Thế giới quan sáng tác Theo từ điển Tiếng Việt: Thế giới quan là định hướng nhận thức cơ bản của một cá nhân hay xã hội bao gồm toàn bộ kiến thức và quan điểm của các cá nhân hay xã hội. Thế giới quan có thể bao gồm triết học tự nhiên; định đề cơ bản, hiện sinh, và quy chuẩn; hoặc các chủ đề, các giá trị, cảm xúc và đạo đức. Văn học là sản phẩm sáng tạo của con người.Tuy nhiên để sáng tạo ra được một tác phẩm văn học là một điều không hề đơn giản.
Người nghệ sĩ phải có những phẩm chất, tài năng và những quan điểm sáng tạo riêng biệt mới có thể tạo ra được một sản phẩm văn học giá trị. Thế giới quan sáng tác chính là quan điểm, biểu hiện của cách nhìn của nhà văn bao quát (bức tranh) đối với thế giới bao gồm cả thế giới bên ngoài, cả con người và cả mối quan hệ của người – thế giới (tức là mối quan hệ của người đối với thế giới). Nó quy định thái độ của con người đối với thế giới và là kim chỉ nam cho hành động của con người, qua cách nhìn cụ thể đó sẽ chi phối đến toàn bộ quá trình sáng tác của nhà văn: tư tưởng, quan niệm, tâm hồn, tình cảm thị hiếu, vốn sống, kinh nghiệm, tài nghệ của người nghệ sĩ. Khái niệm: Quan niệm con người trong văn học.
Văn học là nhân học, là nghệ thuật miêu tả, biểu hiện con người. Con người là đối tượng chủ yếu của văn học. Nhân vật là hình thức cơ bản để miêu tả con người trong văn học. Quan niệm nghệ thuật về con người là một phạm trù quan trọng, là khái niệm cơ bản nhằm thể hiện khả năng khám phá, sáng tạo trong lĩnh vực miêu tả, thể hiện con người của nhà văn.
Mỗi nhà văn ở mỗi thời đại lại có những quan niệm khác nhau về con người, chi phối đến cách xây dựng và thể hiện tính cách nhân vật trong tác phẩm văn học. Khái niệm quan niệm về con người vẫn còn nhiều cách định nghĩa và diễn đạt khác nhau. Giáo sư Trần Đình Sử cho rằng: "Quan niệm nghệ thuật về con người là một cách cắt nghĩa, lí giải tầm hiểu biết, tầm đánh giá, tầm trí tuệ, tầm nhìn, tầm cảm của nhà văn về con người được thể hiện trong tác phẩm của mình”[12; tr 15]. Giáo sư Huỳnh Như Phương nhận xét: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 “Quan niệm nghệ thuật về con người thể hiện tầm nhìn của nhà văn và chiều sâu triết lí của tác phẩm”.
Từ điển Thuật ngữ văn học định nghĩa như sau: “Quan niệm nghệ thuật là hình thức bên trong, là hệ quy chiếu ẩn chìm trong hình thức tác phẩm. Nó gắn với các phạm trù khác như phương pháp sáng tác, phong cách của nhà văn, làm thành thước đo của hình thức văn học và cơ sở của tư duy nghệ thuật. Quan niệm nghệ thuật về con người là hình thức đặc thù thể hiện con người trong văn hoc, đó là những nguyên tắc cảm thấy, hiểu biết và miêu tả con người trong văn học, được hiểu là cách nhìn, cách cảm, cách nghĩ, cách cắt nghĩa lí giải của nhà văn về con người. Đó là quan niệm mà nhà văn thể hiện trong từng tác phẩm.
Quan niệm ấy bao giờ cũng gắn liền với cách cảm thụ và biểu hiện chủ quan sáng tạo của chủ thể. Như vậy, trung tâm của văn học là con người nên con người cũng là đối tượng thẩm mĩ để tác giả thể hiện quan niệm của mình về cuộc sống. Chủ thể sáng tác sẽ là người vận động và suy nghĩ về con người, cho con người, nêu ra những tư tưởng mới để hiểu về con người. Như vậy quan niệm nghệ thuật về con người là một yếu tố vô cùng cần thiết và quan trọng, từ đó ta hiểu được bản chất phản ánh của nghệ thuật, những yêu cầu sáng tạo thẩm mĩ về nghệ thuật, nội dung phản ánh và nghệ thuật biểu hiện tới sự vận động của con người trong văn học.2 Khái lược về thế giới quan sáng tác và quan niệm về con người trong văn học hiện đại Việt Nam từ đầu thế kỉ XX đến trước Cách mạng tháng Tám 1945.1 Khái lược về thế giới quan sáng tác của các nhà văn đương thời Mỗi một tác phẩm văn học đều chứa đựng một nội dung tư tưởng nào đó và không bao giờ là sự lý giải dửng dưng mà là phải gắn liền với một cảm xúc mãnh liệt, đó có thể là những tình cảm khẳng định: là niềm say mê khẳng định chân lý, lý tưởng ngợi ca, vui sướng, biết ơn, yêu thương hay có thể là những tình cảm phủ định giả dối và mọi hiện tượng xấu xa, tiêu cực, châm biếm, mỉa mai…vv, là thái độ ngợi ca đồng tình với nhân vật chính diện, là sự phê phán tố cáo thế lực đen tối, các hiện tượng tầm thường.Đồng thời tác phẩm phải mang ý nghĩa xã hội khi nó đẩy lên được những cảm xúc về cõi nhân sinh, về con người, về cuộc đời mãnh liệt và sâu LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 13 sắc thì mới rung động được lòng người và tạo nên giá trị tư tưởng nghệ thuật cho tác phẩm.
Thế giới quan của nhà văn được thể hiện ở việc lựa chọn sự việc miêu tả (đứng trước những hiện thực cuộc sống phức tạp muôn vẻ, nhà văn phải biết chú ý đến hiện tượng nào và cho đó là có ý nghĩa nhất) hay ở việc đánh giá những hiện tượng, ở thái độ và khuynh hướng giải quyết những vấn đề đặt ra trong tác phẩm và việc xây dựng hình thức nghệ thuật. Trong giai đoạn 1930- 1945 các nhà văn lãng mạn tiêu cực chỉ ý niệm xung quanh “ cái tôi” nhỏ bé hoặc cái ta viển vông thì các nhà văn hiện thực lại thiên về miêu tả hiện thực đời sống thống khổ của nhân dân và tầng lớp dân nghèo thành thị còn các nhà văn cách mạng lại đề cập đến vấn đề đấu tranh giải phóng dân tộc, hình ảnh những người chiến sĩ kiên cường. Trong giai đoạn 1930 – 1945 là giai đoạn đất nước ta đương đầu với nhiều biến động to lớn về kinh tế, chính trị, văn hóa - xã hội rõ nét. Dưới ách thống trị của thực dân Pháp, nước ta rơi vào khủng hoảng trầm trọng mà đỉnh điểm là nạn đói 1945 khiến cho hàng triệu đồng bào bị thiệt mạng.
Bằng ngòi bút sắc bén của mình, các nhà văn hiện thực tài năng đã khắc họa sống động và phê phán một cách sâu sắc con người, chế độ và cuộc sống bấy giờ.Với hoàn cảnh đất nước như vậy, thế giới quan sáng tác của các nhà văn vô cùng phong phú và đa dạng, họ luôn có cái nhìn đa chiều, đa diện về xã hội đặc biệt mỗi nhà văn lại có những đề tài mới mẻ để gửi gắm qua những trang viết của mình và nói lên những suy nghĩ trăn trở và thông điệp, tình cảm nào đó thông qua tác phẩm văn học. Chúng tôi sơ lược qua một vài quan điểm sáng tác của một số nhà văn hiện thực giai đoạn này để thấy những đặc sắc, mới mẻ trong thế giới quan sáng tác của mỗi nhà văn. Nguyễn Công Hoan là nhà văn hàng đầu của nền văn học hiện thực phê phán Việt Nam.Ngòi bút của ông vô cùng sắc sảo, mang tính đột phá, bất ngờ với những quan điểm nhìn nhận trong thế giới xã hội hiện thực đầy biến động đó là quan điểm giàu nghèo và quan điểm luân lí đạo đức là hai quan điểm cốt lõi trong sáng tác của Nguyễn Công Hoan xuất phát từ thực tế cuộc sống mà ông đã trải qua và chứng kiến. Vốn hiểu biết về cuộc sống nơi quan trường hay nỗi long đong của nghề giáo khiến ông có điều kiện tiếp xúc với đủ hạng người giàu nghèo sang hèn trong xã hội, sống ở nhiều vùng đất, chứng kiến nhiều cảnh đời tạo nên một vốn sống vô LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 14 cùng phong phú và là chất liệu cho sáng tác của mình.Trong thời buổi Tây, Tàu nhố nhăng, đứng trên lập trường của lớp quan lại lỗi thời, Nguyễn Công Hoan đả kích bọn quan lại vô liêm sỉ, bọn tư sản chạy theo lối “Âu hóa” nhố nhăng đồi bại, nhà văn căm ghét xã hội thực dân tư bản, những kẻ có tiền, có quyền hà hiếp dân lành.
Bản tính đùa cợt, tinh nghịch và năng khiếu trào phúng bẩm sinh, cá tính sáng tạo được phát huy trong bối cảnh xã hội có nhiều cái đáng phê phán và đáng cười chi phối đến tính chủ quan trong sáng tác của Nguyễn Công Hoan để tạo ra được tiểu thuyết “ Những cảnh khốn nạn”, “Tắt lửa lòng”, “ Lá ngọc cành vàng”, “Ông chủ”, “Bà chủ”, “Bước đường cùng”….vv sâu sắc trong lòng người đọc. Ông luôn đứng về phía người nghèo, bênh vực họ đồng thời lên án, tố cáo bọn có tiền, có quyền bất nhân bất nghĩa. Nam Cao một nhà văn hiện thực kiệt xuất có tư tưởng nhân đạo phong phú và sâu sắc, mà còn là nhà văn có quan điểm sáng tác nghệ thuật tiến bộ và nhất quán. Suốt cuộc đời cầm bút của mình, Nam Cao luôn luôn suy nghĩ về “Sống” và “Viết”.
Ban đầu, ông chịu ảnh hưởng sâu nặng của thứ nghệ thuật lãng mạn thoát li thi vị hóa hiện thực, ông đã sáng tác những bài thơ, truyện tình tâm lí, dễ dãi. Nhưng vốn là một nghệ sĩ chân chính, giàu tình thương yêu quần chúng lao khổ, Nam Cao đã sớm nhận ra thứ văn chương thơm tho đó xa lạ với đời sống lầm than của đông đảo quần chúng nghèo khổ xung quanh. Và ông đã đoạn tuyệt với nó, để tìm đến con đường nghệ thuật hiện thực chân chính, “nghệ thuật vị nhân sinh”. Theo Nam Cao, người cầm bút chân chính không được “trốn tránh” sự thực mà “cứ đứng trong lao khổ, mở hồn ra đón lấy tất cả những vang động của cuộc đời…”.
Nam Cao chủ trương văn học phải chứa đựng nội dung nhân đạo. Tác phẩm văn học có giá trị không chỉ phản ánh sự thực đời sống mà còn phải có giá trị nhân đạo sâu sắc. Chủ trương văn chương phải miêu tả được hiện thực, phải diễn tả được tiếng lòng đau khổ của quần chúng.Từ những quan niệm nghệ thuật thấm đẫm vị nhân sinh đó nên các tác phẩm của nhà văn tập trung vào hai mảng đề tài lớn đó là đề tài nông thôn, nông dân nghèo và đề tài tiểu tư sản như Chí Phèo, Sống Mòn, Đời Thừa, Giăng sáng, Nghèo, Một bữa no.