Luận văn thạc sĩ hay đặc điểm lâm học của ưu hợp sến cát shorea roxburghii g don trong rừng kín thường xanh hơi ẩm nhiệt đới tại khu bảo tồn thiên nhiên bình châu phước bửu tỉnh bà rịa vũng tàu

Khám phá đặc điểm lâm học của ưu hợp sến cát Shorea roxburghii trong rừng kín thường xanh tại khu bảo tồn thiên nhiên Bình Châu - Phước Bửu.

• Tác giả: Lê Thị Thu Hằng
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Thêm, Bộ Môn Lâm Sinh - Khoa Lâm Nghiệp - Trường Đại Học Nông Lâm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Trường học: Trường Đại học lâm nghiệp - Cơ sở II
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Đặc điểm lâm học của ưu hợp Sến cát (Shorea roxburghii G. Don) trong rừng kín thường xanh hơi ẩm nhiệt đới tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Bình Châu - Phước Bửu, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Đồng Nai

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Những đơn vị phân loại thảm thực vật rừng Việt Nam
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về đặc điểm lâm học của Sến cát Shorea roxburghii

Sến cát (Shorea roxburghii) là một trong những loài cây gỗ quan trọng trong hệ sinh thái rừng nhiệt đới tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Bình Châu - Phước Bửu. Loài cây này không chỉ có giá trị kinh tế cao mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự đa dạng sinh học và bảo vệ môi trường. Nghiên cứu về đặc điểm lâm học của Sến cát giúp hiểu rõ hơn về vai trò của nó trong quần xã thực vật và các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của loài này.

1.1. Đặc điểm sinh học của Sến cát trong rừng nhiệt đới

Sến cát là loài cây gỗ lớn, có chiều cao trung bình từ 20 đến 30 mét. Cây có tán rộng, lá xanh mướt và hoa nhỏ, thường nở vào mùa hè. Đặc điểm sinh học này giúp Sến cát thích nghi tốt với điều kiện khí hậu ẩm ướt của rừng nhiệt đới.

1.2. Vai trò của Sến cát trong hệ sinh thái rừng

Sến cát đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp nơi cư trú cho nhiều loài động thực vật. Nó cũng giúp cải thiện chất lượng đất và duy trì độ ẩm trong rừng, từ đó hỗ trợ sự phát triển của các loài cây khác.

II. Thách thức trong việc bảo tồn Sến cát tại Bình Châu Phước Bửu

Mặc dù Sến cát có khả năng tái sinh tự nhiên tốt, nhưng hiện nay loài này đang đối mặt với nhiều thách thức. Việc khai thác rừng không bền vững và biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển của Sến cát. Cần có các biện pháp bảo tồn hiệu quả để đảm bảo sự tồn tại của loài cây này.

2.1. Tác động của khai thác rừng đến Sến cát

Khai thác rừng với cường độ cao đã dẫn đến sự suy giảm diện tích rừng tự nhiên, làm giảm khả năng sinh trưởng và tái sinh của Sến cát. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến loài cây này mà còn đến toàn bộ hệ sinh thái.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến Sến cát

Biến đổi khí hậu gây ra những thay đổi về nhiệt độ và lượng mưa, ảnh hưởng đến sự phát triển của Sến cát. Nhiệt độ tăng cao có thể làm giảm khả năng sinh trưởng của loài này trong tương lai.

III. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm lâm học của Sến cát

Nghiên cứu đặc điểm lâm học của Sến cát được thực hiện thông qua các phương pháp phân tích quần xã thực vật. Các ô tiêu chuẩn và ô dạng bản được sử dụng để thu thập dữ liệu về mật độ, chiều cao và đường kính của cây. Phương pháp này giúp xác định các chỉ số đa dạng sinh học và cấu trúc quần thụ.

3.1. Thiết kế nghiên cứu và thu thập dữ liệu

Nghiên cứu được thực hiện trên 9 ô tiêu chuẩn với kích thước 0,25 ha và 90 ô dạng bản. Dữ liệu được thu thập về số lượng cây, chiều cao và đường kính để phân tích cấu trúc quần thụ.

3.2. Phân tích dữ liệu và kết quả

Dữ liệu thu thập được xử lý bằng các phương pháp thống kê để xác định các chỉ số như mật độ cây, chỉ số đa dạng và cấu trúc quần thụ. Kết quả cho thấy sự gia tăng độ ưu thế của Sến cát trong quần xã thực vật.

IV. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào quản lý rừng

Kết quả nghiên cứu về đặc điểm lâm học của Sến cát có thể được áp dụng vào việc xây dựng các biện pháp quản lý rừng hiệu quả. Việc hiểu rõ về vai trò và tình trạng của Sến cát sẽ giúp các nhà quản lý đưa ra các quyết định đúng đắn trong việc bảo tồn và phát triển rừng.

4.1. Đề xuất biện pháp bảo tồn Sến cát

Cần xây dựng các chương trình bảo tồn và phát triển bền vững cho Sến cát, bao gồm việc hạn chế khai thác rừng và tăng cường tái sinh tự nhiên dưới tán rừng.

4.2. Tăng cường giáo dục cộng đồng về bảo vệ rừng

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của Sến cát và các loài cây khác trong rừng sẽ giúp nâng cao nhận thức và trách nhiệm trong việc bảo vệ môi trường.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của Sến cát

Nghiên cứu về đặc điểm lâm học của Sến cát tại Bình Châu - Phước Bửu đã chỉ ra rằng loài cây này có vai trò quan trọng trong hệ sinh thái rừng nhiệt đới. Tuy nhiên, để bảo tồn và phát triển bền vững, cần có các biện pháp quản lý hiệu quả và sự tham gia của cộng đồng.

5.1. Tóm tắt kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy Sến cát có khả năng tái sinh tự nhiên tốt, nhưng đang đối mặt với nhiều thách thức từ khai thác rừng và biến đổi khí hậu.

5.2. Triển vọng tương lai cho Sến cát

Nếu được bảo tồn và quản lý đúng cách, Sến cát có thể tiếp tục phát triển và đóng góp vào sự đa dạng sinh học của rừng nhiệt đới tại Bình Châu - Phước Bửu.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu Bảo tồn thiên nhiên Bình Châu - Phước Bửu có tổng diện tích tự nhiên 10.880 ha, trong đó diện tích rừng tự nhiên chiếm tới 8.310 ha trên tổng số 9.310 ha đất có rừng. Đây là khu bảo tồn thiên nhiên ven biển duy nhất tại Việt Nam còn lưu giữ kiểu rừng kín thường xanh hơi ẩm nhiệt đới đặc trưng trên nền đất cát. Tuy nhiên, trước các tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu và áp lực kinh tế - xã hội, nhiều diện tích rừng tự nhiên đang đứng trước nguy cơ thoái hóa, đòi hỏi phải có các giải pháp bảo tồn cấp thiết. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là làm sáng tỏ những quy luật cấu trúc và động thái nội tại của các quần xã thực vật bản địa quý hiếm, đặc biệt là loài Sến cát (Shorea roxburghii G. Don) thuộc họ Sao Dầu (Dipterocarpaceae).

Mục tiêu cụ thể của công trình là xác định toàn diện các đặc điểm lâm học của ưu hợp Sến cát, bao gồm kết cấu loài cây gỗ, cấu trúc quần thụ theo không gian, mức độ đa dạng sinh học và đặc điểm tái sinh tự nhiên. Nghiên cứu được triển khai thực địa từ tháng 6/2018 đến tháng 11/2018 trên địa bàn huyện Xuyên Mộc, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu. Về mặt ý nghĩa, kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng chính xác phục vụ công tác quản lý bền vững cho 100% diện tích rừng tự nhiên của khu bảo tồn, giúp duy trì mật độ bình quân 864 cây/ha và bảo tồn trữ lượng gỗ đạt mức 223,8 m3/ha.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng thuyết sinh thái phát sinh quần thể thảm thực vật rừng nhiệt đới của Thái Văn Trừng (1999) và lý thuyết cấu trúc phân tầng rừng của Richards (1965). Richards từng khẳng định rằng rừng là một hiện tượng địa lý biến đổi chặt chẽ theo điều kiện sinh cảnh và lập địa. Khung phân tích vận dụng hệ thống phân loại trạng thái rừng giàu và rất giàu theo Thông tư số 34/2009/TT-BNNPTNT của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn với tiêu chuẩn trữ lượng gỗ đạt từ 200 m3/ha đến trên 300 m3/ha.

Các khái niệm chính được vận dụng bao gồm:

1. Ưu hợp thực vật: Quần xã thực vật có từ 1 đến dưới 10 loài cây ưu thế chiếm tỷ trọng từ 40% đến 50% tổng số cá thể hoặc thể tích lâm phần.
2. Chỉ số giá trị quan trọng (IVI%): Thước đo vị trí sinh thái tổng hợp của từng loài cây gỗ, tính bằng trung bình cộng của ba tham số gồm mật độ tương đối (N%), tiết diện ngang tương đối (G%) và thể tích thân cây tương đối (V%).
3. Chỉ số phức tạp cấu trúc (SCI) và chỉ số cạnh tranh tán (CCI): Các đại lượng phản ánh mức độ chiếm lĩnh không gian dinh dưỡng và cạnh tranh ánh sáng giữa các tầng cây gỗ.

Phương pháp nghiên cứu

Cỡ mẫu nghiên cứu được thiết lập gồm 9 ô tiêu chuẩn điển hình với kích thước mỗi ô là 50 m x 50 m (diện tích 2.500 m2/ô, tương đương 0,25 ha/ô), tổng diện tích thu mẫu thực tế đạt 2,25 ha. Để đánh giá tầng cây tái sinh dưới tán rừng, 90 ô dạng bản với kích thước 4 m x 4 m (diện tích 16 m2/ô) đã được bố trí cách đều trong các ô tiêu chuẩn. Đồng thời, nghiên cứu đo đạc chi tiết 30 cây gỗ giải phẫu có đường kính ngang ngực từ 6 cm đến 60 cm để thiết lập hàm tương quan sinh trưởng tán cây.

Phương pháp rút mẫu điển hình được lựa chọn nhằm bảo đảm tính đại diện cao nhất cho các trạng thái rừng phát triển ổn định ở ba cấp độ ưu thế khác nhau của loài Sến cát. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích quần xã thực vật kết hợp mô hình hóa toán học là nhằm lượng hóa chính xác cấu trúc tầng thứ, giảm thiểu sai số đo đếm thực địa và kiểm định độ tin cậy của các quy luật phân bố. Quá trình xử lý dữ liệu được thực hiện trong mốc thời gian 6 tháng bằng các công cụ chuyên dụng gồm Statgraphic Plus 4.0, SPSS 10.0, Primer 5.0 và Microsoft Excel để tính toán các chỉ số đa dạng Shannon-Weiner, Gini-Simpson, Margalef, Pielou và hệ số tương đồng Sorensen.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực địa trên 9 ô tiêu chuẩn đã ghi nhận 37 loài cây gỗ thuộc quần xã, với mật độ bình quân đạt 864 cây/ha, tổng tiết diện ngang thân cây đạt 31,9 m2/ha và trữ lượng gỗ bình quân đạt 223,8 m3/ha. Trong đó, 5 loài cây gỗ ưu thế và đồng ưu thế gồm Sến cát, Sao đen, Dầu cát, Cầy và Cám chiếm tới 43,0% về mật độ (371 cây/ha), 57,6% về tiết diện ngang (18,4 m2/ha) và 60,9% về trữ lượng (136,5 m3/ha).

Dựa trên độ ưu thế (IVI%) của Sến cát dao động từ 13,6% đến 40,5%, quần xã được phân chia thành 3 nhóm rõ rệt:

• Nhóm ưu thế dưới 25%: Có 34 loài cây gỗ, mật độ 897 cây/ha, tiết diện ngang 29,2 m2/ha và trữ lượng 203,9 m3/ha; Sến cát đạt chỉ số IVI = 18,8%.
• Nhóm ưu thế từ 25% đến 35%: Có 36 loài cây gỗ, mật độ 840 cây/ha, tiết diện ngang 29,6 m2/ha và trữ lượng 215,2 m3/ha; Sến cát đạt chỉ số IVI = 31,2%.
• Nhóm ưu thế trên 35%: Có 32 loài cây gỗ, mật độ 853 cây/ha, tiết diện ngang 36,9 m2/ha và trữ lượng đạt tới 252,1 m3/ha; Sến cát chiếm chỉ số IVI = 39,7%.

Quy luật phân bố số cây theo cấp đường kính (N/D) của cả 3 nhóm đều tuân theo hàm giảm hình chữ J ngược dạng mũ và hàm phân bố Beta, với nhóm đường kính nhỏ dưới 20 cm chiếm tỷ trọng áp đảo lên tới 73,3% tổng số cây. Phân bố số cây theo cấp chiều cao (N/H) có dạng một đỉnh lệch trái, trong đó mật độ cá thể tập trung cao nhất ở cấp chiều cao 8 m. Tầng tái sinh dưới tán rừng đạt mật độ khá cao, với hơn 85% số cây tái sinh có nguồn gốc từ hạt và đạt chất lượng tốt, song có tới trên 70% cá thể chỉ mới đạt cấp chiều cao dưới 100 cm.

Thảo luận kết quả

Khi mức độ ưu thế của loài Sến cát gia tăng từ 18,8% lên 39,7%, số lượng loài cây gỗ trong quần xã có xu hướng suy giảm từ 36 loài xuống 32 loài, đồng thời kéo theo sự giảm sút của chỉ số hỗn giao và chỉ số phức tạp cấu trúc. Nguyên nhân chủ yếu là do đặc tính sinh thái của Sến cát khi trưởng thành có tán rộng, độ tàn che đạt mức cao 0,8 đã tạo ra sự cạnh tranh gay gắt về ánh sáng và không gian dinh dưỡng đối với các loài cây gỗ đi kèm.

Về mặt biểu diễn dữ liệu, quy luật phân bố cấu trúc được minh họa trực quan qua đồ thị hàm phân bố N/D với độ dốc đứng đặc trưng của rừng nhiệt đới nguyên sinh ổn định. Ma trận hệ số tương đồng Sorensen giữa các nhóm ưu hợp nhận giá trị rất cao từ 90,9% đến 97,1%, được tổng hợp rõ nét qua các bảng đối sánh thành phần loài. Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các nghiên cứu sinh thái rừng họ Sao Dầu tại khu vực Đông Nam Á, khẳng định lâm phần Sến cát tại Bình Châu - Phước Bửu đang ở giai đoạn phát triển thành thục, có khả năng tự phục hồi và duy trì tính ổn định sinh thái lâu dài.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Thiết lập phân khu bảo vệ nghiêm ngặt đối với 100% diện tích các lâm phần Sến cát có độ ưu thế trên 35%. Mục tiêu nhằm duy trì ổn định trữ lượng gỗ trên 250 m3/ha và bảo tồn các cây mẹ có đường kính trên 60 cm. Lộ trình thực hiện từ năm 2024 đến năm 2026, do Ban Quản lý Khu Bảo tồn thiên nhiên Bình Châu - Phước Bửu chủ trì phối hợp cùng Chi cục Kiểm lâm tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu.

2. Triển khai các biện pháp lâm sinh điều tiết tán rừng và xúc tiến tái sinh tự nhiên cục bộ tại các ô tiêu chuẩn có độ tàn che vượt quá 0,8. Mục tiêu nâng tỷ lệ cây tái sinh có triển vọng đạt chiều cao trên 200 cm từ mức dưới 15% hiện nay lên trên 35% trong vòng 3 năm. Lộ trình thực hiện giai đoạn 2025 - 2028, do Phòng Kỹ thuật Quản lý Rừng phối hợp với các trạm kiểm lâm phụ trách.

3. Xây dựng vườn ươm nhân giống cây bản địa và gieo ươm bổ sung nguồn giống Sến cát thu hái từ các cây mẹ ưu trội. Mục tiêu sản xuất 50.000 cây con đạt tiêu chuẩn xuất vườn mỗi năm để phục vụ công tác làm giàu rừng tại các khu vực đất cát nghèo dinh dưỡng. Lộ trình thực hiện giai đoạn 2024 - 2030, do Trung tâm Nghiên cứu Lâm nghiệp Đông Nam Bộ triển khai.

4. Xây dựng hệ thống giám sát định kỳ đa dạng sinh học và ứng dụng các hàm toán học dự báo động thái cấu trúc lâm phần. Mục tiêu kiểm soát hệ số biến động đường kính dưới mức 25% và duy trì chỉ số tương đồng loài trên 90% thông qua việc đo đạc lặp lại trên 9 ô định vị mỗi 2 năm một lần. Lộ trình thực hiện định kỳ giai đoạn 2024 - 2030, do các đơn vị nghiên cứu học thuật phối hợp với Sở Khoa học và Công nghệ địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ quản lý và kiểm lâm viên tại các ban quản lý rừng đặc dụng, vườn quốc gia: Cung cấp tài liệu thực tiễn và bộ chỉ số lâm học chuẩn xác để xây dựng phương án quản lý rừng bền vững trên quy mô hơn 10.000 ha thảm thực vật ven biển.

2. Giảng viên, nhà khoa học và học viên cao học chuyên ngành Lâm học, Quản lý tài nguyên rừng: Nguồn tư liệu chuyên sâu về phương pháp luận phân tích quần xã thực vật, kỹ thuật mô hình hóa phân bố đường kính - chiều cao bằng phần mềm Statgraphic Plus và SPSS.

3. Kỹ sư lâm nghiệp và chuyên viên quy hoạch bảo tồn thiên nhiên: Ứng dụng các phương trình toán học về đường kính tán và chỉ số cạnh tranh tán để thiết kế mật độ trồng rừng làm giàu tối ưu từ 800 đến 900 cây/ha.

4. Sinh viên đại học các khối ngành Sinh học, Lâm nghiệp và Môi trường: Cẩm nang học tập giá trị về kỹ thuật điều tra thực địa, phương pháp thiết lập 9 ô tiêu chuẩn lớn và 90 ô dạng bản theo đúng quy chuẩn học thuật quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

Ưu hợp Sến cát có vai trò sinh thái nổi bật nào trong thảm thực vật rừng Bình Châu - Phước Bửu? Ưu hợp Sến cát giữ vai trò là tầng cây ưu thế sinh thái cốt lõi, đóng góp 30,4% giá trị quan trọng (IVI) và chiếm 60,9% tổng trữ lượng gỗ (136,5 m3/ha) cùng 4 loài đồng ưu thế. Tầng tán ổn định của ưu hợp đóng vai trò xung yếu trong việc chắn gió biển, giữ ẩm và bảo vệ đất cát ven bờ.

Tại sao phân bố số cây theo cấp đường kính của ưu hợp Sến cát lại có dạng hình chữ J ngược? Đường cong phân bố hình chữ J ngược với 73,3% số cây tập trung ở cấp đường kính dưới 20 cm là minh chứng cho thấy rừng phát triển ổn định tự nhiên. Số lượng cá thể dồi dào ở cấp kính nhỏ bảo đảm nguồn cây kế cận liên tục để thay thế lớp cây gỗ già cỗi có đường kính trên 60 cm.

Đặc điểm tái sinh tự nhiên của loài Sến cát dưới tán rừng có điểm gì cần lưu ý trong công tác quản lý? Nghiên cứu trên 90 ô dạng bản 16 m2 cho thấy cây tái sinh Sến cát có nguồn gốc hạt chiếm trên 85% và sinh trưởng tốt. Tuy nhiên, hơn 70% số cây chỉ tập trung ở cấp chiều cao dưới 100 cm, đòi hỏi phải can thiệp tỉa thưa mở tán sáng để cây đạt cấp triển vọng trên 200 cm.

Mức độ ưu thế của loài Sến cát ảnh hưởng như thế nào đến chỉ số đa dạng loài cây gỗ? Khi độ ưu thế của Sến cát tăng từ dưới 25% lên trên 35%, số loài cây gỗ ghi nhận giảm từ 36 loài xuống 32 loài, đồng thời mật độ giảm từ 897 cây/ha xuống 853 cây/ha. Hiện tượng này xuất phát từ sự cạnh tranh sinh dưỡng mạnh mẽ của loài ưu thế đối với các loài đi kèm.

Nghiên cứu căn cứ vào văn bản pháp lý nào để xác định trạng thái rừng ổn định? Nghiên cứu căn cứ trực tiếp vào tiêu chuẩn phân chia trạng thái rừng theo Thông tư số 34/2009/TT-BNNPTNT của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn. Cả 3 nhóm ưu hợp khảo sát đều đáp ứng tiêu chuẩn rừng giàu và rất giàu với trữ lượng gỗ dao động từ 203,9 m3/ha đến 252,1 m3/ha.

Kết luận

• Xác định Sến cát là loài ưu thế sinh thái vượt trội trong quần xã rừng kín thường xanh hơi ẩm nhiệt đới với chỉ số IVI trung bình đạt 30,4%.
• Ghi nhận cấu trúc quần thụ ổn định cao với quy luật phân bố đường kính hình chữ J ngược và phân bố chiều cao đạt đỉnh tại cấp 8 m.
• Đánh giá toàn diện 37 loài cây gỗ trong quần xã với mật độ bình quân 864 cây/ha và trữ lượng gỗ đạt 223,8 m3/ha.
• Phát hiện tiềm năng tái sinh từ hạt dồi dào trên 85% nhưng cần giải pháp kỹ thuật lâm sinh để hỗ trợ cây con vượt qua cấp chiều cao 200 cm.
• Cung cấp bộ hàm toán học mô hình hóa chính xác tương quan tán cây và cấu trúc quần xã phục vụ quy hoạch bảo tồn rừng.

Công trình luận văn là đóng góp học thuật định lượng quan trọng, đặt nền móng khoa học vững chắc cho công tác quản lý hệ sinh thái rừng cát ven biển duy nhất tại Đông Nam Bộ. Các cơ quan quản lý và đơn vị bảo tồn cần sớm triển khai áp dụng đồng bộ các giải pháp lâm sinh và hệ thống giám sát định kỳ trong giai đoạn 2024 - 2030. Quý độc giả và các nhà nghiên cứu hãy kết nối với các thư viện học thuật hoặc đơn vị bảo tồn để khai thác toàn văn tài liệu và ứng dụng vào thực tiễn quản lý rừng ngay hôm nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN 1. Những đơn vị phân loại thảm thực vật rừng Việt Nam Theo Thái Văn Trừng (1999), rừng nhiệt đới bao gồm hai loại hình quần thể là quần hệ và xã hợp. Các quần hệ thực vật được phân loại dựa theo sự khác biệt về hình thái và cấu trúc. Trái lại, các xã hợp thực vật được phân loại dựa theo thành phần loài cây; trong đó tiêu chuẩn phân chia xã hợp là những ưu hợp thực vật.

Những ưu hợp thực vật được phân chia dựa theo thành phần loài và tỷ trọng của chúng. Đơn vị phân loại cơ sở của thảm thực vật rừng Việt Nam là kiểu thảm thực vật. Mỗi kiểu thảm thực vật được hình thành dưới chế độ khí hậu nhất định. Theo nguồn gốc phát sinh, thảm thực vật rừng Việt Nam có thể được phân chia thành hai kiểu: thảm thực vật nguyên sinh và thảm thực vật thứ sinh.

Một kiểu thảm thực vật có thể hình thành trên những môi trường khác nhau. Vì thế, một kiểu thảm thực vật có thể được phân chia nhỏ thành những kiểu phụ. Mặt khác, một kiểu phụ cũng có thể có các loài cây ưu thế khác nhau. Do đó, các kiểu phụ thảm thực vật cũng có thể được phân chia nhỏ thành những xã hợp thực vật khác nhau.

Tùy theo tổ thành loài cây ưu thế, các xã hợp thực vật lại được phân chia thành các đơn vị nhỏ hơn như quần hợp thực vật, ưu hợp thực vật và phức hợp thực vật. Quần hợp thực vật là QXTV có tỷ lệ cá thể (hoặc thể tích) của 1 - 2 loài cây gỗ ưu thế chiếm trên 90% số lượng cá thể (hoặc thể tích) của các loài cây trong thảm thực vật. Ưu hợp thực vật là QXTV có tỷ lệ cá thể (hoặc thể tích) của khoảng dưới 10 loài cây ưu thế chiếm 40 - 50% tổng số lượng cá thể (hoặc thể tích) của các loài. Phức hợp thực vật là QXTV có độ ưu thế của các loài cây phân hóa không rõ.

Thái Văn Trừng (1999) cũng cho rằng, nhóm nhân tố địa lý - địa hình (độ kinh, độ vĩ, độ lục địa, địa hình, địa chất, độ cao, độ dốc, hướng phơi.) có ảnh hưởng lớn nhất đến sự phát sinh thảm thực vật rừng Việt Nam. Trong nhóm này, LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 độ vĩ và độ cao đóng vai trò lớn nhất. Theo đó, các kiểu thảm thực vật có thể được liên kết thành nhóm theo các vành đai độ cao và độ vĩ. Trong một điều kiện địa lý - địa hình nhất định, hình thái và cấu trúc của thảm thực vật lại phụ thuộc vào điều kiện khí hậu - thủy văn.

Ở Việt Nam, chế độ nhiệt có vai trò lớn hơn chế độ ẩm. Vì thế, các kiểu thảm thực vật có thể được phân chia thành những đơn vị nhỏ hơn tùy theo chế độ khô ẩm khác nhau. Nhóm nhân tố khu hệ thực vật có ảnh hưởng đến các kiểu phụ miền thực vật. Theo đó, các kiểu phụ thực vật cũng có thể được phân chia dựa theo nguồn gốc của những khu hệ thực vật.

Sự khác biệt về đá mẹ - thổ nhưỡng có ảnh hưởng lớn đến thảm thực vật. Do đó, các kiểu phụ miền thực vật có thể được phân chia thành những loại hình thực vật thổ nhưỡng khác nhau. Nhóm nhân tố sinh vật - con người có ảnh hưởng đến quá trình phát sinh những kiểu phụ thực vật nhân tác. Những kiểu phụ nhân tác bao gồm hai nhóm; trong đó một nhóm hình thành trên đất rừng nguyên trạng, còn một nhóm hình thành trên đất rừng đã bị thoái hóa.

Về tiêu chuẩn phân loại các kiểu thảm thực vật, Thái Văn Trừng (1999) đã sử dụng bốn tiêu chuẩn cơ bản - đó là dạng sống ưu thế của tầng lập quần, độ tàn che của tầng ưu thế sinh thái, hình thái sinh thái của lá và trạng mùa của tán lá. Tên của kiểu thảm thực vật bao gồm hai phần lớn. Phần thứ nhất chỉ rõ đặc trưng hình thái và cấu trúc của thảm thực vật. Phần thứ hai biểu thị chế độ khô ẩm tương ứng với các kiểu thảm thực vật.

Những kiểu phụ miền thực vật, kiểu phụ thổ nhưỡng, kiểu phụ nhân tác được đặt tên dựa theo thành phần loài cây và độ ưu thế của chúng. Ngoài ra, tên gọi của các kiểu phụ còn có thêm một số từ như “thân thuộc” để chỉ sự gần gũi với một hệ thực vật nào đó, hoặc “trên” để chỉ rừng phát sinh trên loại đất nào đó, hoặc “sau” để chỉ sau tác động của con người. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phạm vi nghiên cứu trong lâm học Richards (1965) và Thái Văn Trừng (1999) đã chỉ ra rằng, khi nghiên cứu về rừng, nhà lâm học quan tâm đến điều kiện hình thành rừng, tổ thành loài cây, cấu trúc tầng thứ, cấu trúc tuổi, quá trình tái sinh và hình thành rừng, diễn thế rừng… Những đặc trưng của rừng thay đổi tùy theo vị trí địa lý và điều kiện địa hình.

Vì thế, rừng là một hiện tượng địa lý. Phân tích vai trò của những loài cây gỗ trong quần xã thực vật Phương pháp phân tích và đánh giá vai trò của những loài cây gỗ hình thành QXTV là mối quan tâm to lớn trong lâm học. Curtis và Mc. Chỉ số IVI% là tổng hoặc giá trị trung bình của độ thường gặp tương đối (F%), mật độ tương đối (N%) và tiết diện ngang thân cây tương đối của loài (G%).

Chỉ số IVI% của Curtis và Mc. Intosh có nhược điểm là thay đổi tùy theo kích thước và số lượng ô mẫu. Ngoài ra, chỉ số này chỉ có ý nghĩa khi phân bố của loài trong QXTV là ngẫu nhiên (Theo Thái Văn Trừng, 1999; Nguyễn Văn Thêm, 2010). Để khắc phục những nhược điểm này, Thái Văn Trừng (1999) đã xác định chỉ số IVI% của những loài cây gỗ theo giá trị trung bình của ba tham số: N%, G% và V%.

Dựa theo ba tham số này, Thái Văn Trừng (1999) đã phân chia những QXTV rừng thành ba đơn vị cơ bản là quần hợp, ưu hợp và phức hợp. Phân tích cấu trúc rừng Cấu trúc rừng biểu thị các thành phần và sự tổ chức, sắp xếp của chúng theo không gian, thời gian (Nguyễn Văn Thêm, 2002). Phương pháp phân tích cấu trúc rừng là một trong những vấn đề thu hút sự chú ý của nhiều nhà lâm học. Khi nghiên cứu cấu trúc rừng nhiệt đới, Davis và Richards (1934 - 1936; dẫn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 theo Thái Văn Trừng, 1999 đã mô tả sự phân tầng và vị trí của những loài cây gỗ trong tán rừng bằng những biểu đồ phẫu diện đứng và ngang (biểu đồ phẫu diện rừng, biểu đồ trắc diện rừng, trắc đồ rừng, phẫu đồ rừng).

Sau này phương pháp này đã được nhiều nhà lâm học áp dụng để mô tả và phân tích so sánh những kiểu rừng khác nhau trên thế giới. Ở Việt Nam, Thái Văn Trừng (1999) đã áp dụng phương pháp biểu đồ rừng để mô tả cấu trúc rừng và phân loại những kiểu rừng khác nhau. Rừng hỗn loài nhiệt đới ở giai đoạn ổn định hình thành năm tầng khác nhau: tầng vượt tán (A1), tầng ưu thế sinh thái (A2), tầng dưới tán (A3), tầng cây bụi (B) và tầng cỏ quyết (C) (Thái Văn Trừng, 1999). Bằng cách vẽ những biểu đồ phẫu diện rừng, nhà lâm học có thể phân loại, mô tả chính xác các kiểu rừng và động thái biến đổi của chúng theo thời gian.

Ngoài ra, phương pháp này còn cho phép xác định sự thay đổi cấu trúc rừng trước và sau khi áp dụng những phương thức lâm sinh (Thái Văn Trừng, 1999). Tuy vậy, phương pháp của Davis và Richards có nhược điểm là không thể định lượng chính xác cấu trúc rừng. Để khắc phục những thiếu sót này, nhiều nhà lâm học đã mô tả và phân tích cấu trúc rừng bằng những mô hình toán. Ở Việt Nam, Nguyễn Hải Tuất, (1982) và Nguyễn Văn Trương (1984) đã áp dụng hàm phân bố Meyer, hàm phân bố khoảng cách để mô tả phân bố N/D, phân bố N/H tùy theo trạng thái rừng.

Nguyễn Văn Thêm và Vũ Mạnh (2017) đã sử dụng phân mũ, phân bố Beta để mô hình hóa phân bố N/D đối với rừng tự nhiên hỗn loài nhiệt đới ở khu vực Nam Cát Tiên thuộc tỉnh Đồng Nai. Phân tích đa dạng sinh vật Các nhà sinh học định nghĩa đa dạng sinh học là tổng số nguồn gen, tổng số loài và tổng số hệ sinh thái của một khu vực nhất định. Bởi vì sự sống trên trái đất tồn tại chủ yếu ở dạng loài, nên thuật ngữ “Đa dạng sinh vật” thường được sử dụng với nghĩa là “Đa dạng loài” (Magurran, 2004). Nhiều nhà khoa học (Kimmins, 1998; Magurran (2004) cho rằng hiện nay các nước phải tập trung nghiên cứu đa dạng sinh vật bởi nhiều lý do khác nhau.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 Một là, mỗi quốc gia cần thiết phải bảo tồn đa dạng sinh vật. Nguyên nhân là vì nhiều hệ sinh thái rừng tự nhiên chứa đựng bên trong chúng những loài cây, động vật có giá trị cao về khoa học và kinh tế đã bị khai thác cạn kiệt hoặc có nguy cơ biến mất. Những dải san hô ngầm có nguy cơ biến mất. Nguồn cá đã bị khai thác cạn kiệt.

Nhiều sinh vật bị tiêu diệt vì mục đích trang trí hoặc làm dược liệu. Sự phát triển công nghiệp đã làm gia tăng việc sử dụng thuốc diệt trừ dịch hại trong nông lâm nghiệp, làm ô nhiễm những hệ sinh thái cửa sông và biển. Thứ hai, con người là một trong những thành phần cấu thành mạng lưới những hệ sinh thái. Sự sống của con người phụ thuộc vào không khí sạch, nguồn nước sạch, nguồn thức ăn an toàn đối với sự sống và thuốc chữa bệnh.

Vì sự sống còn, con người đã tác động với tần số và cường độ rất cao vào hầu hết các hệ sinh thái. Kết quả đã làm suy yếu hoặc làm biến mất nhiều hệ sinh thái mà sự sống của con người phụ thuộc vào đó. Thứ ba, đa dạng sinh vật không chỉ là mối quan tâm to lớn của các nhà sinh thái học, sinh học và môi trường, mà còn cả các nhà hoạch định chính sách. Về khoa học, các nhà sinh thái học rất quan tâm đến biến động của đa dạng sinh vật theo không gian và thời gian.

Thứ tư, hiện nay khoa học và thực tiễn vẫn còn những thảo luận gay gắt xung quanh những số đo đa dạng sinh vật. Trước đây các nhà sinh thái học đã đề xuất rất nhiều chỉ số và những mô hình để đo đạc đa dạng sinh vật tùy theo môi trường, nơi sinh sống và vị trí khác nhau của sinh vật.