Luận văn thạc sĩ: Nghiên cứu đa dạng sinh học và biện pháp bảo tồn tại Hà Nội

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hus tìm hiểu đa sạng sinh học và đề xuất các biện pháp bảo tồn đa dạng sinh học của thành phố hà nội, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề

• Tác giả: Nguyễn Thị Ngọc Chi
• Người hướng dẫn: PGS. Lưu Thị Lan Hương
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên
• Chuyên ngành: Sinh Thái Học
• Đề tài: Tìm Hiểu Về Đa Dạng Sinh Học Và Đề Xuất Các Biện Pháp Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Của Thành Phố Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Khoa Học
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Đa dạng sinh học (ĐDSH)
• 1.2. Khái niệm ĐDSH
• 1.3. Nội dung của ĐDSH
• 1.4. Công tác bảo tồn ĐDSH
• 1.4.1. Khái niệm bảo tồn ĐDSH
• 1.4.2. Thực trạng bảo tồn ĐDSH ở Việt Nam
• 1.4.3. Bảo tồn nội vi (in-situ)
• 1.4.4. Bảo tồn ngoại vi (ex-situ)
• 1.4.5. Các khu rừng thực nghiệm
• 1.4.6. Vườn cây thuốc
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Thời gian nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp luận
• 2.4.2. Phương pháp cụ thể
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Điều kiện tự nhiên của Thành phố Hà Nội
• 3.1.1. Thổ nhưỡng
• 3.2. Hiện trạng ĐDSH của Thành phố Hà Nội
• 3.2.1. HST Hồ Tây
• 3.2.2. HST Sông Hồng (Lưu vực chảy qua địa phận Hà Nội)
• 3.3. Nguyên nhân suy giảm ĐDSH và hiện trạng Bảo tồn ĐDSH ở Thành phố Hà Nội
• 3.3.1. Nguyên nhân suy giảm ĐDSH
• 3.3.2. Hiện trạng Bảo tồn ĐDSH ở Thành phố Hà Nội
• 3.4. Đề xuất các biện pháp bảo tồn ĐDSH ở Hà Nội
• 3.4.1. Đề xuất các biện pháp bảo tồn ĐDSH chung ở Hà Nội
• 3.4.2. Đề xuất biện pháp bảo tồn ĐDSH ở RĐD Hương Sơn, VQG Ba Vì
• 3.4.3. Đề xuất các biện pháp bảo tồn ĐDSH ở HST hồ Tây và HST sông Hồng
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về Đa dạng sinh học Hà Nội và tầm quan trọng của nó

Đa dạng sinh học (ĐDSH) tại Hà Nội không chỉ là một phần quan trọng trong hệ sinh thái mà còn là tài sản quý giá của thành phố. Hà Nội, với vị trí địa lý đặc biệt, có sự phong phú về các loài động thực vật, góp phần vào sự cân bằng sinh thái và phát triển bền vững. Theo ước tính, Hà Nội có hàng nghìn loài thực vật và động vật, trong đó nhiều loài đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Việc bảo tồn ĐDSH không chỉ bảo vệ môi trường mà còn đảm bảo nguồn tài nguyên cho các thế hệ tương lai.

1.1. Tình trạng đa dạng sinh học tại Hà Nội hiện nay

Tình trạng ĐDSH tại Hà Nội đang gặp nhiều thách thức do đô thị hóa nhanh chóng và biến đổi khí hậu. Nhiều loài động thực vật quý hiếm đang bị đe dọa, trong khi các hệ sinh thái tự nhiên bị thu hẹp. Việc nghiên cứu và đánh giá tình trạng ĐDSH là cần thiết để có những biện pháp bảo tồn hiệu quả.

1.2. Vai trò của đa dạng sinh học trong phát triển bền vững

ĐDSH đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì các chu trình sinh thái và cung cấp các dịch vụ sinh thái thiết yếu. Nó không chỉ hỗ trợ sản xuất nông nghiệp mà còn tạo ra các cơ hội du lịch sinh thái, góp phần vào phát triển kinh tế địa phương.

II. Nguyên nhân suy giảm đa dạng sinh học tại Hà Nội và các thách thức

Sự suy giảm ĐDSH tại Hà Nội chủ yếu do các hoạt động của con người như khai thác tài nguyên, ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu. Các khu vực rừng và hệ sinh thái tự nhiên đang bị thu hẹp, dẫn đến mất mát các loài động thực vật. Việc nhận diện và phân tích các nguyên nhân này là rất quan trọng để đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

2.1. Các nguyên nhân chính gây suy giảm đa dạng sinh học

Nguyên nhân chính gây suy giảm ĐDSH bao gồm việc khai thác rừng, ô nhiễm nguồn nước và không khí, cùng với sự phát triển đô thị không bền vững. Những yếu tố này không chỉ làm giảm số lượng loài mà còn ảnh hưởng đến chất lượng môi trường sống của chúng.

2.2. Thách thức trong công tác bảo tồn đa dạng sinh học

Công tác bảo tồn ĐDSH tại Hà Nội gặp nhiều thách thức như thiếu nguồn lực, chính sách chưa đồng bộ và sự thiếu nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của ĐDSH. Việc nâng cao nhận thức và tăng cường hợp tác giữa các bên liên quan là rất cần thiết.

III. Phương pháp nghiên cứu đa dạng sinh học tại Hà Nội hiệu quả

Để bảo tồn ĐDSH hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học hiện đại. Việc khảo sát, thu thập dữ liệu về các loài và hệ sinh thái là rất quan trọng. Các phương pháp như phân tích di truyền, theo dõi quần thể và đánh giá tác động môi trường sẽ giúp hiểu rõ hơn về tình trạng ĐDSH.

3.1. Các phương pháp khảo sát và đánh giá đa dạng sinh học

Các phương pháp khảo sát bao gồm điều tra hiện trường, thu thập mẫu và phân tích dữ liệu. Việc sử dụng công nghệ như GIS và các phần mềm phân tích sinh học sẽ giúp nâng cao độ chính xác trong việc đánh giá ĐDSH.

3.2. Ứng dụng công nghệ trong nghiên cứu đa dạng sinh học

Công nghệ sinh học và công nghệ thông tin đóng vai trò quan trọng trong việc theo dõi và bảo tồn ĐDSH. Việc sử dụng các công cụ như camera tự động và cảm biến môi trường giúp thu thập dữ liệu một cách hiệu quả và chính xác.

IV. Các biện pháp bảo tồn đa dạng sinh học hiệu quả tại Hà Nội

Để bảo tồn ĐDSH tại Hà Nội, cần triển khai các biện pháp bảo tồn hiệu quả. Các khu bảo tồn thiên nhiên, vườn quốc gia và các chương trình giáo dục cộng đồng là những giải pháp quan trọng. Việc hợp tác giữa chính phủ, tổ chức phi chính phủ và cộng đồng địa phương sẽ tạo ra sức mạnh tổng hợp trong công tác bảo tồn.

4.1. Thiết lập các khu bảo tồn và vườn quốc gia

Việc thành lập các khu bảo tồn và vườn quốc gia là một trong những biện pháp quan trọng để bảo vệ các loài động thực vật quý hiếm. Các khu vực này cần được quản lý chặt chẽ để đảm bảo sự phát triển bền vững của hệ sinh thái.

4.2. Giáo dục cộng đồng về bảo tồn đa dạng sinh học

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của ĐDSH và các biện pháp bảo tồn là rất cần thiết. Các chương trình tuyên truyền, hội thảo và hoạt động thực địa sẽ giúp nâng cao nhận thức và khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong công tác bảo tồn.

V. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn trong bảo tồn đa dạng sinh học

Kết quả nghiên cứu về ĐDSH tại Hà Nội đã chỉ ra rằng việc bảo tồn không chỉ giúp duy trì các loài mà còn góp phần vào phát triển kinh tế địa phương. Các mô hình bảo tồn thành công có thể được nhân rộng và áp dụng tại các khu vực khác. Việc theo dõi và đánh giá thường xuyên sẽ giúp điều chỉnh các biện pháp bảo tồn cho phù hợp.

5.1. Các mô hình bảo tồn thành công tại Hà Nội

Một số mô hình bảo tồn thành công tại Hà Nội đã được triển khai, như các khu bảo tồn thiên nhiên và các dự án phục hồi sinh thái. Những mô hình này không chỉ bảo vệ ĐDSH mà còn tạo ra cơ hội việc làm cho người dân địa phương.

5.2. Tác động của bảo tồn đa dạng sinh học đến phát triển kinh tế

Bảo tồn ĐDSH có tác động tích cực đến phát triển kinh tế thông qua việc tạo ra các cơ hội du lịch sinh thái và phát triển nông nghiệp bền vững. Việc kết hợp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế sẽ mang lại lợi ích lâu dài cho cộng đồng.

VI. Kết luận và hướng đi tương lai cho bảo tồn đa dạng sinh học tại Hà Nội

Bảo tồn ĐDSH tại Hà Nội là một nhiệm vụ cấp bách và cần thiết. Các biện pháp bảo tồn cần được triển khai đồng bộ và hiệu quả. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức cộng đồng, phát triển các mô hình bảo tồn bền vững và tăng cường hợp tác giữa các bên liên quan.

6.1. Tầm quan trọng của việc nâng cao nhận thức cộng đồng

Nâng cao nhận thức cộng đồng về ĐDSH là yếu tố quyết định trong công tác bảo tồn. Các hoạt động giáo dục và tuyên truyền cần được đẩy mạnh để mọi người hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của ĐDSH.

6.2. Định hướng phát triển bền vững cho đa dạng sinh học

Định hướng phát triển bền vững cho ĐDSH cần được xây dựng dựa trên các nghiên cứu khoa học và thực tiễn. Việc kết hợp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế sẽ tạo ra một môi trường sống tốt hơn cho các thế hệ tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam có diện tích tự nhiên khoảng 330.541 km², chiếm khoảng 1% diện tích đất liền của thế giới nhưng lại sở hữu tới 10% tổng số loài sinh vật toàn cầu, khẳng định vị thế là một trong 16 quốc gia có tính đa dạng sinh học cao nhất hành tinh. Giá trị kinh tế từ tài nguyên đa dạng sinh học toàn cầu ước tính đạt 33.000 tỷ USD mỗi năm, riêng tại Việt Nam, các ngành nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản thu được khoảng 2 tỷ USD hàng năm từ nguồn tài nguyên này. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa nhanh chóng cùng sức ép gia tăng dân số đang đe dọa nghiêm trọng đến các sinh cảnh tự nhiên của thủ đô Hà Nội.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết mâu thuẫn giữa tốc độ phát triển hạ tầng và sự suy thoái nhanh chóng của các hệ sinh thái bản địa. Mục tiêu cụ thể là điều tra, phân tích hiện trạng tài nguyên sinh vật và đề xuất hệ thống giải pháp bảo tồn toàn diện, bảo vệ các loài động, thực vật quý hiếm trước nguy cơ tuyệt chủng. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào 4 hệ sinh thái trọng điểm gồm Vườn Quốc gia Ba Vì, Rừng đặc dụng Hương Sơn, Hệ sinh thái Hồ Tây và Hệ sinh thái Sông Hồng trong khung thời gian từ tháng 6/2010 đến tháng 12/2011. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc thiết lập hành lang xanh, duy trì cân bằng sinh thái và bảo đảm an ninh môi trường bền vững cho thủ đô Hà Nội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết đa dạng sinh học theo định nghĩa của Norse và McManus cùng khung đánh giá của Tổ chức Lương nông Liên hiệp quốc, bao gồm ba cấp độ cấu thành: đa dạng di truyền, đa dạng loài và đa dạng hệ sinh thái. Luận văn kết hợp hai mô hình bảo tồn nền tảng là bảo tồn nội vi thông qua hệ thống 211 khu bảo tồn thiên nhiên, rừng đặc dụng trên toàn quốc và bảo tồn ngoại vi tại các vườn thực vật, trạm dược liệu, trung tâm bảo quản nguồn gen với hơn 14.300 giống cây trồng thuộc 115 loài khác nhau.

Về phân loại sinh thái cảnh quan, đề tài kế thừa mô hình phân loại của các nhà khoa học sinh thái học Việt Nam, chia không gian địa lý Hà Nội thành 13 kiểu hệ sinh thái chính: hệ sinh thái cư dân đô thị, cư dân nông thôn, ruộng lúa, đồi gò trung du, đất bãi ven sông, sông, hồ ao, đất ngập nước, đồng cỏ, hang động, đập nước, suối và rừng nhiệt đới trên núi. Khung lý thuyết này cho phép đánh giá cấu trúc sinh học từ góc độ tương tác liên tục giữa sinh cảnh tự nhiên và các nhân tố nhân sinh.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ các đợt khảo sát thực địa kết hợp kế thừa hơn 50 công trình nghiên cứu khoa học chuyên đề đã được công bố từ trước. Timeline nghiên cứu thực địa và phân tích mẫu vật được triển khai liên tục từ tháng 6/2010 đến tháng 12/2011 tại 4 khu vực đại diện sinh thái trên cạn và dưới nước của Hà Nội. Cỡ mẫu bao gồm hàng trăm mẫu thực vật có mạch, mẫu động vật có xương sống và 320 mẫu côn trùng được thu thập trực tiếp bằng phương pháp điều tra theo tuyến và điểm đại diện.

Phương pháp chọn mẫu dựa trên tính chất sinh cảnh đặc trưng theo từng đai cao và dạng thủy vực, giúp phản ánh đầy đủ tính đại diện của quần xã sinh vật. Trong phòng thí nghiệm, phương pháp phân tích định tính và giám định hình thái học được áp dụng theo các khóa định loại chuẩn quốc tế của Brummitt, tài liệu thực vật học của Phạm Hoàng Hộ và Nguyễn Nghĩa Thìn, cùng hệ thống phân loại động vật học của Corbet, Lekagul, Craig Robson và Nguyễn Văn Sáng. Dữ liệu sau đó được tổng hợp và xử lý thống kê bằng phần mềm Excel, đối chiếu tình trạng nguy cấp dựa trên Sách đỏ Việt Nam năm 2007, Danh lục đỏ IUCN năm 2009 và Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát tại Rừng đặc dụng Hương Sơn ghi nhận 188 loài động vật hoang dã có xương sống thuộc 67 họ và 20 bộ; trong đó đã bổ sung được 9 loài thú mới so với báo cáo năm 2003, nâng tổng số loài thú tại đây lên 44 loài (tăng 25,7%). Tỷ lệ loài có giá trị bảo tồn rất cao với 13 loài thú quý hiếm (chiếm 29,55% tổng số thú) và 16 loài bò sát ưu tiên bảo tồn (chiếm 84,2% tổng số loài bò sát).

Khu hệ côn trùng tại Hương Sơn ghi nhận 320 loài thuộc 42 họ của 9 bộ khác nhau. Trong đó, bộ Cánh phấn chiếm ưu thế lớn nhất với 106 loài (chiếm 33,1%), bộ Cánh cứng đạt 84 loài (chiếm 26,3%) và bộ Bọ xít có 70 loài (chiếm 21,9%). Nghiên cứu phát hiện 5 loài côn trùng quý hiếm có tên trong Sách đỏ Việt Nam năm 2007, chiếm tỷ lệ 1,56%.

Hệ thực vật bậc cao có mạch tại Hương Sơn được kiểm kê với 823 loài thuộc 540 chi và 182 họ của 6 ngành thực vật. Ngành Hạt kín chiếm ưu thế tuyệt đối với 768 loài (chiếm 93,4% tổng số loài) và 151 họ (chiếm 83,0% tổng số họ). Đáng chú ý là sự xuất hiện của ngành Khuyết lá thông cổ đại đại diện bởi 1 loài duy nhất có giá trị lưu giữ nguồn gen cổ sinh.

Tại các thủy vực như Hồ Tây với diện tích khoảng 500 ha và lưu vực Sông Hồng, cấu trúc thành phần loài thực vật nổi, động vật nổi và động vật đáy biến động mạnh, phản ánh sự suy giảm của các loài cá bản địa trước áp lực khai thác và biến đổi dòng chảy.

Thảo luận kết quả

Hệ thống số liệu của đề tài được mô hình hóa qua 21 bảng số liệu chi tiết và 6 biểu đồ phân tích cơ cấu, trực quan hóa rõ nét tương quan thành phần loài và biến động quần xã. Nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm tài nguyên sinh vật tại Hà Nội bắt nguồn từ việc mất sinh cảnh sống do mở rộng đất nông nghiệp và hạ tầng, ô nhiễm nguồn nước mặt từ nước thải sinh hoạt chưa qua xử lý, cùng áp lực săn bắt động vật hoang dã trái phép.

So sánh với các khu hệ lân cận như hệ thực vật Lâm Sơn thuộc tỉnh Hòa Bình, tỷ trọng các họ Hạt kín có sự tương đồng cao trên 90%, cho thấy tính chất nhiệt đới gió mùa điển hình của vùng chuyển tiếp đồng bằng và đồi núi. Tuy nhiên, các loài thú ăn thịt lớn như hổ, báo lửa và trĩ sao trước đây từng phân bố nay đã biến mất hoàn toàn tại Hương Sơn, cho thấy sự tổn thương sinh thái sâu sắc cần có biện pháp cứu vãn khẩn cấp.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Thiết lập phân khu bảo tồn nghiêm ngặt và phục hồi sinh cảnh: Phân định ranh giới vùng lõi và vùng đệm tại Rừng đặc dụng Hương Sơn và Vườn Quốc gia Ba Vì, đặt mục tiêu duy trì tỷ lệ che phủ rừng tự nhiên đạt trên 95% trong giai đoạn 2012 - 2020. Chủ thể thực hiện là Chi cục Kiểm lâm thành phố Hà Nội phối hợp với Ban Quản lý các khu rừng đặc dụng.
2. Kiểm soát dòng chảy môi trường và giảm thiểu ô nhiễm thủy vực: Ban hành quy chế quản lý chất lượng nước thải tại lưu vực Sông Hồng và HST Hồ Tây, cắt giảm 30% lượng chất thải hữu cơ xả thẳng vào các hồ tự nhiên trước năm 2015. Chủ thể thực hiện là Sở Tài nguyên và Môi trường thành phố Hà Nội.
3. Mở rộng mô hình bảo tồn chuyển vị và ngân hàng gen bản địa: Triển khai thu thập và nhân giống ngoại vi 120 loài cây thuốc quý cùng các loài bò sát, lưỡng cư nguy cấp tại các trạm thực nghiệm sinh học từ năm 2012 đến 2016. Chủ thể thực hiện là Viện Dược liệu và Trường Đại học Khoa học Tự nhiên.
4. Tăng cường chế tài pháp lý và phát triển sinh kế cộng đồng: Thực thi nghiêm ngặt các điều khoản của Luật Đa dạng sinh học năm 2008 và Nghị định số 32/2006/NĐ-CP, đồng thời chuyển đổi 100% các hộ dân khai thác rừng sang mô hình du lịch sinh thái bền vững có sự tham gia của người dân địa phương. Chủ thể thực hiện là Ủy ban nhân dân các huyện Ba Vì, Mỹ Đức và Sóc Sơn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước về môi trường và quy hoạch đô thị: Giúp Sở Tài nguyên và Môi trường cùng Viện Quy hoạch Xây dựng Hà Nội có căn cứ khoa học chuẩn xác để phân vùng bảo tồn và tích hợp hành lang xanh vào đồ án quy hoạch tổng thể thủ đô.
• Nhà khoa học và giảng viên chuyên ngành Sinh thái học, Môi trường: Cung cấp nguồn dữ liệu phân loại học phong phú, các khóa định loại và danh lục loài chuẩn hóa phục vụ công tác giảng dạy và triển khai các dự án bảo tồn chuyên sâu.
• Ban Quản lý các Vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên: Sử dụng các khuyến nghị phân khu và danh mục động thực vật ưu tiên bảo tồn để tối ưu hóa công tác tuần tra, giám sát diễn thế rừng và ngăn chặn săn bắt trái phép.
• Học viên cao học và sinh viên ngành Quản lý Tài nguyên Thiên nhiên: Vận dụng khung phương pháp luận kết hợp khảo sát thực địa, phân loại phòng thí nghiệm và xử lý dữ liệu sinh thái học vào các đề tài nghiên cứu tốt nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

• Hà Nội có bao nhiêu kiểu hệ sinh thái chính theo phân loại khoa học?
  Hà Nội được xác định có 13 kiểu hệ sinh thái chính bao gồm các hệ sinh thái nhân tạo như cư dân đô thị, nông thôn, đồng ruộng và các hệ sinh thái tự nhiên, bán tự nhiên như rừng núi Ba Vì, núi đá vôi Hương Sơn, đồi gò trung du, hồ ao, đầm ngập nước, đồng cỏ, sông, đập nước, hang động và suối.

• Khu hệ động vật tại Rừng đặc dụng Hương Sơn có điểm gì nổi bật?
  Nghiên cứu ghi nhận 188 loài động vật có xương sống với 44 loài thú, 98 loài chim, 29 loài bò sát và 17 loài lưỡng cư. Điểm nổi bật là tỷ lệ loài nguy cấp rất cao với 13 loài thú quý hiếm (29,55%) và 16 loài bò sát ưu tiên bảo tồn (84,2%) có tên trong Sách đỏ Việt Nam.

• Nguyên nhân chính dẫn đến sự suy thoái hệ sinh thái sông hồ tại Hà Nội là gì?
  Nguyên nhân hàng đầu được xác định là sự suy giảm và biến đổi dòng chảy môi trường, tiếp đến là tác động của nước thải sinh hoạt và nông nghiệp gây ô nhiễm phú dưỡng, cùng với tình trạng san lấp mặt nước và sử dụng ngư cụ hủy diệt trong khai thác thủy sản.

• Giá trị bảo tồn của ngành Khuyết lá thông tại Hương Sơn là gì?
  Ngành Khuyết lá thông (Lá thông) là ngành thực vật cổ sinh còn sót lại trên thế giới với số lượng loài rất ít. Việc tìm thấy 1 loài thuộc ngành này tại Hương Sơn có ý nghĩa khoa học to lớn đối với công tác nghiên cứu tiến hóa và lưu trữ nguồn gen thực vật cổ của Việt Nam.

• Bảo tồn nội vi và ngoại vi được ứng dụng ra sao trong nghiên cứu?
  Bảo tồn nội vi là giải pháp cốt lõi để giữ nguyên vẹn sinh cảnh sống tự nhiên tại VQG Ba Vì và RĐD Hương Sơn. Trong khi đó, bảo tồn ngoại vi đóng vai trò bổ trợ để nhân giống, lưu giữ mô tế bào và hạt giống cho hơn 120 loài cây thuốc và động vật quý hiếm trong điều kiện nhân tạo.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở khoa học và xác định rõ 13 kiểu hệ sinh thái đặc thù của thành phố Hà Nội sau khi mở rộng địa giới hành chính.
• Kiểm kê và cập nhật danh lục đa dạng sinh học chi tiết tại Rừng đặc dụng Hương Sơn với 188 loài động vật có xương sống, 320 loài côn trùng và 823 loài thực vật có mạch.
• Bổ sung 9 loài thú mới cho khu hệ động vật Hương Sơn và xác định danh sách các loài ưu tiên bảo tồn theo chuẩn Sách đỏ Việt Nam 2007 và Danh lục đỏ IUCN 2009.
• Đánh giá chính xác thực trạng và các nhân tố đe dọa trực tiếp đến tính toàn vẹn của hệ sinh thái đất ngập nước Hồ Tây và lưu vực Sông Hồng.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp kỹ thuật, pháp lý và quản lý khả thi nhằm định hướng chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học thủ đô tầm nhìn dài hạn.

Các cơ quan quản lý và nhà nghiên cứu cần nhanh chóng tích hợp các giải pháp của luận văn vào quy hoạch hành lang xanh, ưu tiên nguồn lực để thực hiện ngay các chương trình giám sát sinh thái và phục hồi nguồn gen bản địa nhằm bảo đảm sự phát triển bền vững của thủ đô Hà Nội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Nằm ở vùng Đông Nam châu Á với diện tích khoảng 330.541 km2, Việt Nam là một trong 16 nước có tính ĐDSH cao trên thế giới. Đặc điểm về vị trí địa lý, khí hậu. của Việt Nam đã góp phần tạo nên sự đa dạng về hệ sinh thái và các loài sinh vật. Về mặt địa sinh học, Việt Nam là giao điểm của các hệ động, thực vật thuộc vùng Ấn Độ - Miến Điện, Nam Trung Quốc và Inđo-Malaysia.

Các đặc điểm trên đã tạo cho nơi đây trở thành một trong những khu vực có tính đa dạng sinh học (ĐDSH) cao của thế giới, với khoảng 10% số loài sinh vật, trong khi chỉ chiếm 1% diện tích đất liền của thế giới. ĐDSH có vai trò rất quan trọng đối với việc duy trì các chu trình tự nhiên và cân bằng sinh thái. Đó là cơ sở của sự sống còn và thịnh vượng của loài người và sự bền vững của thiên nhiên trên trái đất. Theo ước tính giá trị của tài nguyên đa dạng sinh học toàn cầu cung cấp cho con người là 33.000 tỷ đô la mỗi năm (Constan Za et al-1997).

Đối với Việt Nam nguồn tài nguyên ĐDSH trong các ngành Nông nghiệp, Lâm nghiệp, Thủy sản hàng 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] năm cung cấp cho đất nước khoảng 2 tỷ đô la (Kế hoạch hành động ĐDSH của Việt Nam-1995). Hiện nay, do nhiều nguyên nhân khác nhau làm cho nguồn tài nguyên ĐDSH của Việt Nam đã và đang bị suy giảm. Nhiều HST và môi trường sống bị thu hẹp diện tích và nhiều taxon loài và dưới loài đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng trong một tương lai gần. Có nhiều nguyên nhân mà loài người là một nguyên nhân tích cực làm biến đổi và đe dọa các hệ sinh thái tự nhiên.

Việc mất rừng, thu hẹp các hệ sinh thái nước có thể dẫn đến tuyệt chủng một số loài và giảm các biến dị di truyền của các loài khác thông qua việc làm mất và làm giảm kích thước quần thể trong khu vực. Theo báo cáo của Tổ chức Lương thực, Nông nghiệp Liên hợp quốc (1997) về tình trạng rừng thế giới trong vòng 15 năm từ 1980 đến 1995, thế giới đã mất đi 200 triệu ha rừng tự nhiên. Trong giai đoạn 1990 – 1995 , diên tích rừng trên thế giới đã mất đi 56,3 triệu ha bao gồm cả rừng tự nhiên và rừng trồng. Thực tế diện tích rừng mất đi 65,1 triệu ha ở các nước đang phát triển và chỉ tăng được 8,8 triệu ha ở các nước phát triển.

Diện tích rừng mất trung bình hàng năm la 13,03 triệu ha ở các nước đang phát triển, tương ứng 0,65%. Tốc độ mất rừng lớn nhất ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương nhiệt đới (0,98% mỗi năm) và thấp nhất ở khu vực còn lại của châu Á – Thái Bình Dương. Xu hướng mất rừng tự nhiên ở các nước đang phát triển là 13,7 triệu ha mỗi năm, tuy đã thấp hơn thời kỳ trước nhưng cũng vẫn còn rất cao. Việc mất hoặc giảm các hệ sinh thái tự nhiên đã gây họa cho chính con người, những trận lũ lụt triền miên diễn ra ở Việt Nam và trên thế giới.

Hiện nay, nhiệm vụ bảo vệ ĐDSH trên thế giới ngày càng trở nên cấp bách, chính là bảo vệ cuộc sống của con người. Để khắc phục tình trạng trên Chính phủ Việt Nam đã đề ra nhiều biện pháp, cùng với các chính sách kèm theo nhằm bảo vệ tốt hơn tài nguyên ĐDSH của đất nước, phục vụ cho mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội là một yêu cầu thực tiễn bức xúc không chỉ ở Việt Nam mà cả trên thế giới. Từ lâu, chính phủ Việt Nam rất quan tâm đến vấn đề bảo tồn thiên nhiên và ĐDSH, 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] do vậy Việt Nam đã ký nhiều công ước quốc tế về vấn đề này. Đặc biệt, Bộ Chính trị đã ra chỉ thị 36-CT/TW, ngày 25/8/1998 về tăng cường công tác bảo vệ tài nguyên môi trường trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; Luật Bảo vệ môi trường được Quốc hội thông qua ngày 25/11/2005, có hiệu lực chính thức từ ngày 1/7/2006; Luật ĐDSH được Quốc hội khóa 12 thông qua ngày 13/11/2008 và có hiệu lực chính thức từ ngày 1/7/2009.

Hà Nội thủ đô của nước Việt Nam không những giữ vị thế trung tâm chính trị, ngoại giao, văn hoá, khoa học kỹ thuật và kinh tế mà còn là nơi đang hiện hữu nhiều HST độc đáo tiềm ẩn nguồn tài nguyên sinh vật và ĐDSH phong phú mà ít có Thủ đô nào trên thế giới có được. Hà Nội nằm trong khu vực nội chí tuyến ở vành đai vĩ độ thấp, là vùng chuyển tiếp giữa vùng trung du và đồng bằng Bắc Bộ nên Hà Nội không chỉ có các vùng đất ngập nước rộng lớn mà còn có cả các khu rừng nguyên sinh trên núi Ba Vì, với đỉnh Tản Viên cao 1.281m so với mặt nước biển, nằm bên cạnh dãy núi Hương Tích huyện Mỹ Đức và vùng gò đồi Sóc Sơn. Dẫu rằng vùng núi chỉ chiếm phần nhỏ diện tích tự nhiên của Hà Nội mở rộng, nhưng đó lại là kho tàng tích lũy nhiều nguồn gen thực vật, động vật, vi sinh vật có giá trị kinh tế và bảo tồn, là hành lang xanh cực kỳ quan trọng không những đối với cộng đồng sống, làm việc ở Thủ đô mà cả đối với khách vãng lai, khách du lịch nội địa và quốc tế. Với tốc độ đô thị hoá nhanh chóng ở Hà Nội như hiện nay, thì việc bảo tồn các loài động, thực vật là rất cần thiết và quan trọng.

Bảo tồn ĐDSH tại Hà Nội này không chỉ tạo cảnh quan cho môi trường đô thị mà còn duy trì và phát triển các loài có nguy cơ tuyệt diệt, bên cạnh đó giáo dục cho người dân về vai trò của ĐDSH cũng như ý thức về bảo vệ các loài động, thực vật và môi trường sống. Việc khảo sát, thu thập số liệu về tài nguyên ĐDSH tại một địa điểm, để từ đó tìm ra biện pháp bảo tồn và phát triển hợp lý là một trong những việc làm thiết thực của công tác bảo tồn ĐDSH. Chính vì vậy, từ việc suy nghĩ đến hành động để bảo tồn phát triển bền vững nguồn tài nguyên sinh vật 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] và ĐDSH ở Hà Nội là góp phần bảo đảm an ninh sinh thái, an ninh môi trường cho một trung tâm đầu não về chính trị văn hoá, khoa học - kỹ thuật và quốc phòng. Chúng tôi đã tiến hành đề tài: “Tìm hiểu về Đa dạng Sinh học và đề xuất các biện pháp bảo tồn Đa dạng Sinh học của thành phố Hà Nội” Đề tài gồm các mục tiêu chính sau: • Điều tra và đánh giá mức độ ĐDSH của thành phố Hà Nội • Đề xuất các giải pháp bảo tồn ĐDSH tại Hà Nội góp phần vào công tác bảo tồn ĐDSH, đặc biệt là bảo tồn các loài động, thực vật quý hiếm đang trong tình trạng bị tuyệt chủng, nhằm mục đích cân bằng sinh thái và phát triển bền vững.

CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Đa dạng sinh học (ĐDSH) 1. Khái niệm ĐDSH ĐDSH (biodiversity) được định nghĩa là sự khác nhau giữa các sinh vật sống ở tất cả mọi nơi, bao gồm: các HST trên cạn, HST trong đại dương và các HST thuỷ vực khác, cũng như các phức hệ sinh thái mà các sinh vật là một thành phần trong đó. Thuật ngữ ĐDSH này bao hàm sự khác nhau trong một loài, giữa các loài và giữa các HST khác nhau.

Thuật ngữ “ĐDSH” được đưa ra lần đầu tiên bởi hai nhà khoa học Norse và McManus vào năm 1980. Định nghĩa này bao gồm hai khái niệm có liên quan với nhau là: đa dạng di truyền (tính đa dạng về mặt di truyền trong một loài) và đa dạng sinh thái (số lượng các loài trong một quần xã sinh vật). Cho đến nay đã có hơn 25 định nghĩa nữa cho thuật ngữ “ĐDSH” này. Trong đó, định nghĩa của tổ chức FAO (Tổ chức Lương nông Liên hiệp quốc) cho rằng: “ĐDSH là tính đa dạng của sự sống dưới mọi hình thức, mức độ và mọi tổ hợp, bao gồm đa dạng gen, đa dạng loài và đa dạng HST”.

Nội dung của ĐDSH 1. Đa dạng loài 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Đa dạng loài là số lượng và sự đa dạng của các loài được tìm thấy tại một khu vực nhất định tại một vùng nào đó. Đa dạng loài là tất cả sự khác biệt trong một hay nhiều quần thể của một loài cũng như đối với quần thể của các loài khác nhau. ĐDSH toàn cầu thường được hiểu là số lượng các loài thuộc các nhóm phân loại khác nhau trên toàn cầu.

Ước tính đến thời điểm này đã có khoảng 1,7 triệu loài đã được xác định; còn tổng số loài tồn tại trên trái đất vào khoảng 5 triệu đến gần 100 triệu. Theo như ước tính của công tác bảo tồn, có khoảng 12,5 triệu loài trên trái đất. Nếu xét trên khái niệm số lượng loài đơn thuần, thì sự sống trên trái đất chủ yếu bao gồm côn trùng và vi sinh vật. Bảng 1: Sự phong phú thành phần loài sinh vật ở Việt Nam Số loài đã đƣợc Số loài có Tỷ lệ Nhóm sinh vật xác định ở Việt trên thế giới (%) giữa Nam (VN) (TG) VN/TG 1.

Vi tảo (Micro-algae) Nước ngọt 1. Rong, cỏ Rêu (Moss) Khoảng 20 2. Thực vật bậc cao Khoảng 11. Động vật không xƣơng sống ở nƣớc (Aquaticinvertebrate) Nước ngọt 794 80.

Động vật không xƣơng sống Khoảng 1. Giun sán ký sinh ở gia súc 161 1.000 3,1% 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Cá (Fish) Nước ngọt Trên 700 19.000 7,5% Thú biển 25 Nguồn : Cục Bảo vệ Môi trường. Viện Sinh Thái và Tài Nguyên sinh vật, Cục Bảo vệ và Phát triển Nguồn lợi Thuỷ sản.

Phạm Bình Quyển, 2005 1. Đa dạng di truyền Đa dạng di truyền là sự đa dạng về thành phần gen giữa các cá thể trong cùng một loài và giữa các loài khác nhau; là sự đa dạng về gen có thể di truyền được trong một quần thể hoặc giữa các quần thể. Đa dạng di truyền là biểu hiện sự đa dạng của các biến dị có thể di truyền trong một loài, một quần xã hoặc giữa các loài, các quần xã. Xét cho cùng, đa dạng di truyền chính là sự biến dị của sự tổ hợp trình tự của bốn cặp bazơ cơ bản, thành phần của axit nucleic, tạo thành mã di truyền.

Tập hợp các biến dị gen trong một quần thể giao phối cùng loài có được nhờ chọn lọc.