Luận văn thạc sĩ: Đa dạng sinh học và giải pháp sử dụng hợp lý nguồn lợi cá vùng cửa sông Văn Úc

Luận văn thạc sĩ HUS nghiên cứu đa dạng sinh học cá và đề xuất giải pháp khai thác, sử dụng hợp lý nguồn lợi cá tại cửa sông Văn Úc.

• Tác giả: Lê Hữu Tuấn Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Xuân Huấn
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên
• Chuyên ngành: Sinh thái học
• Đề tài: Đa Dạng Sinh Học Cá và Đề Xuất Các Giải Pháp Khai Thác, Sử Dụng Hợp Lý Nguồn Lợi Cá Vùng Cửa Sông Văn Úc
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. KHÁI QUÁT VỀ VÙNG CỬA SÔNG
• 1.1.1. Các khái niệm về hệ sinh thái cửa sông
• 1.1.2. Phân loại cửa sông theo hình thái địa lý
• 1.1.3. Hệ thống cửa sông – ven biển Việt Nam
• 1.2. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU HỆ SINH THÁI CỬA SÔNG – VEN BIỂN VIỆT NAM
• 2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. ĐA DẠNG THÀNH PHẦN LOÀI CÁ Ở CỬA SÔNG VĂN ÚC
• 3.1.1. Tính đa dạng của khu hệ cá theo các bậc phân loại
• 3.1.2. Tính đa dạng của khu hệ cá ở khu vực nghiên cứu so với các khu vực khác
• 3.1.3. Tính độc đáo tại khu vực nghiên cứu
• 3.2. BIẾN ĐỘNG THÀNH PHẦN LOÀI CÁ THEO THỜI GIAN
• 3.3. CÁC NHÓM CÁ PHÂN THEO SINH THÁI
• 3.4. MỐI QUAN HỆ GẦN GŨI VỀ THÀNH PHẦN LOÀI VỚI CÁC VÙNG KHÁC
• 3.5. THÀNH PHẦN LOÀI CÁ KINH TẾ VÙNG CỦA SÔNG VĂN ÚC
• 3.6. THỰC TRẠNG NGHỀ CÁ VÀ NHỮNG THÁCH THỨC ĐỐI VỚI NGUỒN LỢI CÁ VÙNG CỬA SÔNG VĂN ÚC
• 3.6.1. Hiện trạng khai thác thủy sản tại khu vực nghiên cứu
• 3.6.2. Nuôi trồng thuỷ sản
• 3.6.3. Thách thức đối với nguồn lợi cá vùng cửa sông Văn Úc
• 3.7. ĐỀ XUẤT SỬ DỤNG HỢP LÝ VÀ CÁC BIỆN PHÁP BẢO VỆ NGUỒN LỢI CÁ VÙNG CỬA SÔNG VĂN ÚC
• 3.7.1. Sử dụng hợp lí nguồn lợi cá
• 3.7.2. Các biện pháp bảo vệ và phát triển nguồn lợi cá
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

Tóm tắt

I. Tổng quan về Đa dạng sinh học cá tại Cửa sông Văn Úc

Cửa sông Văn Úc là một trong những vùng nước lợ quan trọng tại miền Bắc Việt Nam, nơi có sự đa dạng sinh học cá phong phú. Vùng này không chỉ là nơi sinh sống của nhiều loài cá mà còn là nguồn cung cấp thực phẩm cho người dân địa phương. Đa dạng sinh học cá tại đây đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì hệ sinh thái và phát triển kinh tế địa phương. Tuy nhiên, sự khai thác không bền vững đang đe dọa đến nguồn lợi này.

1.1. Đặc điểm sinh thái của Cửa sông Văn Úc

Cửa sông Văn Úc có hệ sinh thái đa dạng với nhiều loại hình sinh cảnh như rừng ngập mặn, bãi bồi và các vùng nước lợ. Những yếu tố này tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài cá khác nhau, từ cá nước ngọt đến cá nước mặn.

1.2. Vai trò của cá trong hệ sinh thái cửa sông

Cá không chỉ là nguồn thực phẩm quan trọng mà còn đóng vai trò trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Chúng tham gia vào chuỗi thức ăn và giúp kiểm soát số lượng sinh vật khác trong hệ sinh thái.

II. Thách thức trong khai thác nguồn lợi cá tại Cửa sông Văn Úc

Khai thác cá tại Cửa sông Văn Úc đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Sự gia tăng dân số và nhu cầu tiêu thụ thực phẩm đã dẫn đến việc khai thác quá mức. Bên cạnh đó, ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu cũng đang ảnh hưởng đến nguồn lợi cá.

2.1. Tác động của khai thác không bền vững

Việc khai thác cá không theo quy hoạch đã dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng về số lượng và đa dạng loài cá. Nhiều loài cá quý hiếm đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng.

2.2. Ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng đến cá

Nước thải từ các hoạt động sản xuất nông nghiệp và công nghiệp đang làm ô nhiễm nguồn nước, ảnh hưởng đến sức khỏe của các loài cá và làm suy giảm chất lượng môi trường sống của chúng.

III. Giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học cá tại Cửa sông Văn Úc

Để bảo tồn đa dạng sinh học cá tại Cửa sông Văn Úc, cần có những giải pháp khai thác bền vững và bảo vệ môi trường. Các biện pháp này không chỉ giúp duy trì nguồn lợi cá mà còn bảo vệ hệ sinh thái.

3.1. Quy hoạch khai thác hợp lý nguồn lợi cá

Cần xây dựng các quy hoạch khai thác cá dựa trên cơ sở khoa học, đảm bảo sự phát triển bền vững và bảo vệ nguồn lợi cá. Việc này bao gồm việc xác định các khu vực cấm khai thác và thời gian khai thác hợp lý.

3.2. Tăng cường công tác bảo vệ môi trường

Cần có các biện pháp kiểm soát ô nhiễm và bảo vệ môi trường sống của cá. Điều này bao gồm việc xử lý nước thải và giảm thiểu việc sử dụng hóa chất độc hại trong nông nghiệp.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về cá tại Cửa sông Văn Úc

Nghiên cứu về đa dạng sinh học cá tại Cửa sông Văn Úc đã mang lại nhiều kết quả quan trọng. Những thông tin này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về hệ sinh thái mà còn cung cấp cơ sở cho các chính sách bảo tồn và phát triển bền vững.

4.1. Kết quả điều tra thành phần loài cá

Các nghiên cứu đã xác định được nhiều loài cá quý hiếm và có giá trị kinh tế cao tại Cửa sông Văn Úc. Điều này cho thấy tiềm năng phát triển nghề cá tại khu vực này.

4.2. Đề xuất các biện pháp bảo tồn hiệu quả

Dựa trên kết quả nghiên cứu, nhiều biện pháp bảo tồn đã được đề xuất, bao gồm việc thành lập các khu bảo tồn biển và tăng cường giáo dục cộng đồng về bảo vệ môi trường.

V. Kết luận và tương lai của đa dạng sinh học cá tại Cửa sông Văn Úc

Đa dạng sinh học cá tại Cửa sông Văn Úc đang đứng trước nhiều thách thức, nhưng cũng mở ra nhiều cơ hội cho phát triển bền vững. Cần có sự hợp tác giữa các bên liên quan để bảo vệ và phát triển nguồn lợi cá một cách hiệu quả.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh học

Bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ giúp duy trì nguồn lợi cá mà còn bảo vệ môi trường sống và phát triển kinh tế bền vững cho cộng đồng địa phương.

5.2. Hướng đi tương lai cho khai thác bền vững

Cần tiếp tục nghiên cứu và áp dụng các công nghệ mới trong khai thác và bảo vệ nguồn lợi cá, đồng thời nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của đa dạng sinh học.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực cửa sông Văn Úc thuộc địa phận thành phố Hải Phòng là một trong những vùng cửa sông - ven biển trọng điểm thuộc hệ thống sông Hồng - sông Thái Bình. Nơi đây tiếp nhận lưu lượng nước trung bình năm đạt 506 m³/s (chiếm 60% tổng lượng nước sông Thái Bình) và hàng năm đổ ra biển khoảng 9 tỷ m³ nước cùng 6 triệu tấn bùn cát. Vùng nước lợ này sở hữu chế độ thủy văn phức tạp với độ mặn biến thiên theo mùa: mùa khô dao động từ 15‰ đến 20‰, mùa mưa giảm xuống 5‰ đến 10‰, có thời điểm chỉ còn 1‰. Cửa sông Văn Úc cùng với cửa Ba Lạt và cửa Thái Bình được xếp hạng là các vùng đất ngập nước quan trọng của Việt Nam với hệ sinh thái rừng ngập mặn và bãi bồi trù phú.

Tuy nhiên, áp lực nhân sinh từ 17.053 người dân thuộc hai xã giáp ranh là Vinh Quang (huyện Tiên Lãng, diện tích 1.929,60 ha) và Đại Hợp (huyện Kiến Thụy, diện tích 1.097,78 ha) đang đe dọa trực tiếp đến môi trường sống thủy vực. Hoạt động xả thải nông nghiệp, nước thải từ các đầm nuôi trồng thủy sản cùng tình trạng đánh bắt mang tính hủy diệt đã làm suy giảm nghiêm trọng nguồn lợi thủy sản tự nhiên.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là đánh giá toàn diện hiện trạng thành phần loài, cấu trúc phân loại học và sự biến động của khu hệ cá tại cửa sông Văn Úc qua các mốc thời gian 2007 và 2011. Nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học thực chứng để xây dựng các giải pháp quản lý nghề cá bền vững, bảo tồn các loài cá quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng và tái tạo nguồn lợi sinh vật, phục vụ chiến lược phát triển kinh tế biển gắn liền với bảo vệ môi trường sinh thái địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết sinh thái học hệ thống cửa sông và phân loại học động vật học chuyên sâu. Khung lý thuyết kế thừa định nghĩa động lực học cửa sông của Fairbridge (1980), xác định cửa sông là vùng chuyển tiếp thủy vực sông - biển chịu sự chi phối mạnh mẽ của chế độ nhật triều thuần nhất với mực nước cao trung bình 1,85 m và cực đại lên tới 4,0 m.

Nghiên cứu áp dụng mô hình phân chia 5 nhóm sinh thái cá vùng cửa sông của các nhà khoa học sinh thái biển Việt Nam:

• Nhóm cá nước ngọt thích nghi độ mặn thấp di cư xuống kiếm ăn.
• Nhóm cá cửa sông chính thức sống ổn định tại vùng nước lợ.
• Nhóm cá biển rộng muối có khả năng chịu đựng biên độ mặn dao động lớn.
• Nhóm cá biển hẹp muối chỉ xuất hiện ở phần ngoài cửa sông vào mùa khô.
• Nhóm cá di cư theo chu kỳ sinh sản hàng năm giữa biển và sông.

Hệ thống phân loại bậc ngành, bộ, họ và giống được chuẩn hóa theo hệ thống phân loại học quốc tế của Eschmeyer (1998) kết hợp tài liệu Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 nhằm xác định mức độ nguy cấp của các quần thể cá bản địa.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thực nghiệm được thu thập từ 2 đợt khảo sát thực địa chuyên sâu trong năm 2011 (đợt 1 từ ngày 09/4 đến 17/4/2011; đợt 2 từ ngày 19/10 đến 25/10/2011) và kế thừa bộ mẫu định loại từ đợt khảo sát thực địa tháng 7 năm 2007.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm hàng trăm cá thể cá được thu thập ngẫu nhiên và toàn diện từ các loại ngư cụ khai thác thực tế của ngư dân địa phương như lưới kéo đáy, lưới rê, lưới vây, lồng bẫy cố định tại các tuyến bãi triều, ven lạch và chợ cá đầu mối. Phương pháp chọn mẫu kết hợp điều tra ngư học thực địa cả ngày lẫn đêm cùng kỹ thuật phỏng vấn sâu bằng bảng hỏi chuẩn hóa đối với các ngư dân dày dạn kinh nghiệm trong tổng số 10.264 lao động của hai xã ven bờ.

Toàn bộ mẫu vật thu được xử lý cố định ngay tại hiện trường bằng dung dịch Formalin nồng độ 8% hoặc cồn 70°, sau đó vận chuyển về phòng thí nghiệm chuyên ngành để tiến hành phân tích hình thái. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích hình thái ngoài và giải phẫu đếm tia vây là nhằm bảo đảm tính chính xác kinh điển trong định loại học động vật có xương sống. Quá trình đo đạc thực hiện chi tiết trên 16 chỉ tiêu kích thước (chiều dài toàn thân L, chiều dài chuẩn Lo, chiều dài đầu T, đường kính mắt O, chiều cao thân H...) và các chỉ số đếm hình thái học (tia vây lưng D, vây hậu môn A, vảy đường bên L.l) theo quy chuẩn của các tài liệu phân loại học cá nước ngọt và cá biển Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Tổng hợp kết quả phân tích mẫu vật qua các đợt khảo sát đã ghi nhận tại vùng cửa sông Văn Úc có 104 loài cá thuộc 40 họ của 13 bộ. Cấu trúc thành phần loài thể hiện các đặc trưng nổi bật:

• Sự chiếm ưu thế vượt trội của bộ cá Vược (Perciformes) với 21 họ (chiếm 52,50% tổng số họ) và 60 loài (chiếm 57,69% tổng số loài). Tiếp theo là bộ cá Trích (Clupeiformes) với 2 họ (chiếm 5,00%) và 14 loài (chiếm 13,46%); bộ cá Bơn (Pleuronectiformes) với 2 họ và 8 loài (chiếm 7,69%); bộ cá Nhói (Beloniformes) với 2 họ và 5 loài (chiếm 4,81%); bộ cá Nheo (Siluriformes) với 3 họ và 4 loài (chiếm 3,85%).

• Mức độ đa dạng ở bậc họ tập trung cao nhất ở họ cá Bống trắng (Gobiidae) với 17 loài (chiếm 16,35% tổng số loài), họ cá Trích (Clupeidae) với 8 loài (chiếm 7,69%), họ cá Trỏng (Engraulidae) và họ cá Bơn cát (Cynoglossidae) đều có 6 loài (chiếm 5,77%), họ cá Đối (Mugilidae) có 5 loài (chiếm 4,81%) và họ cá Đù (Sciaenidae) có 4 loài (chiếm 3,85%).

• Phát hiện 4 loài cá quý hiếm được ghi danh trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 cần được ưu tiên bảo vệ nghiêm ngặt: loài Cá Bống bớp (Bostrichthys sinensis) ở mức Cực kỳ nguy cấp (CR), loài Cá Mòi cờ hoa (Clupanodon thrissa) ở mức Nguy cấp (EN), loài Cá Cháy (Tenualosa reevesii) ở mức Nguy cấp (EN) và loài Cá Mòi cờ chấm (Konosirus punctatus) ở mức Sẽ nguy cấp (VU).

• Xác định 56 loài cá có giá trị kinh tế quan trọng (chiếm tỷ lệ 53,85% tổng số loài khảo sát), đóng vai trò cung cấp nguồn thu nhập và dinh dưỡng chủ lực cho cộng đồng địa phương.

Thảo luận kết quả

Cấu trúc khu hệ cá cửa sông Văn Úc mang tính chất điển hình của khu hệ cá thềm lục địa nhiệt đới vùng biển Tây Thái Bình Dương. Sự áp đảo của họ cá Bống trắng (17 loài) và các loài cá thích nghi đáy mềm được giải thích bởi đặc điểm trầm tích bãi bồi nhiều phù sa và hệ thống rừng ngập mặn phát triển mạnh tại khu vực ven bờ Tiên Lãng - Kiến Thụy. Rừng ngập mặn đóng vai trò là vườn ươm ấu trùng và bãi kiếm mồi quan trọng cho các loài cá rộng muối.

So sánh tính đa dạng thành phần loài với các khu vực lân cận cho thấy: khu hệ cá cửa sông Văn Úc (104 loài, 40 họ) phong phú hơn khu hệ cá cửa sông Ba Lạt (99 loài, 44 họ) nhưng thấp hơn cửa sông Bạch Đằng (166 loài, 51 họ). Số lượng loài ghi nhận tại đây chiếm khoảng 16,91% tổng số 615 loài cá cửa sông được thống kê trên quy mô toàn quốc.

Dữ liệu nghiên cứu phản ánh sự biến động rõ rệt giữa đợt khảo sát năm 2007 (thu được 97 loài) và năm 2011 (thu được 83 loài). Sự suy giảm số loài bắt gặp thực tế được minh chứng qua các biểu đồ cơ cấu họ/loài và các bảng ma trận đối chiếu. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ thực trạng hơn 84% tàu thuyền khai thác trong vùng có công suất nhỏ dưới 90 CV hoạt động tập trung ven bờ, gia tăng cường độ đánh bắt tận diệt bằng kích điện và tình trạng suy thoái bãi triều tự nhiên.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phục hồi và phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản vùng cửa sông Văn Úc, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

1. Thiết lập hành lang bảo vệ bãi đẻ và ban hành quy chế cấm khai thác có thời hạn: Khoanh vùng cấm đánh bắt tuyệt đối tại khu vực lòng lạch và bãi ngập triều cửa sông trong bán kính 3 km vào mùa sinh sản cao điểm của các loài cá kinh tế từ tháng 3 đến tháng 7 hàng năm. Đặt mục tiêu bảo vệ tối thiểu 80% lượng cá giống tự nhiên. Thời gian hoàn thiện quy chế trước năm 2015, do Chi cục Khai thác và Bảo vệ Nguồn lợi Thủy sản Hải Phòng phối hợp cùng Ủy ban nhân dân huyện Tiên Lãng và huyện Kiến Thụy chỉ đạo thực thi.

2. Chấn chỉnh công tác kiểm tra ngư cụ và loại trừ triệt để phương thức khai thác hủy diệt: Kiểm soát 100% phương tiện đánh bắt ven bờ, nghiêm cấm sử dụng xung điện, thuốc nổ và các loại lưới kéo mắt lưới nhỏ dưới 15 mm tại khu vực cửa sông. Mục tiêu kéo giảm 60% số vụ vi phạm khai thác trái phép trong giai đoạn 2013 - 2016, do lực lượng Thanh tra Thủy sản và Bộ đội Biên phòng Hải Phòng chủ trì tuần tra.

3. Phục hồi và mở rộng diện tích rừng ngập mặn phòng hộ ven biển: Triển khai dự án trồng mới và phục hồi tối thiểu 300 ha rừng ngập mặn ven đê biển xã Vinh Quang và Đại Hợp giai đoạn 2014 - 2020 nhằm tái tạo sinh cảnh, mở rộng bãi ương giống tự nhiên cho các loài cá bản địa. Chủ thể thực hiện là Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Hải Phòng phối hợp cùng chính quyền hai xã.

4. Hỗ trợ chuyển đổi sinh kế và nâng cao năng lực cho ngư dân: Tổ chức đào tạo nghề nuôi trồng thủy sản sinh thái kết hợp kỹ thuật khai thác xa bờ cho khoảng 1.500 lao động địa phương, phấn đấu nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo từ mức dưới 20% lên trên 45% vào năm 2018. Giao Hội Nông dân và Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội huyện Tiên Lãng chủ trì phân bổ nguồn vốn vay ưu đãi.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và hệ thống dữ liệu thực chứng của luận văn là nguồn tài liệu hữu ích cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách ngành thủy sản: Các đơn vị như Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Hải Phòng, Chi cục Thủy sản có thể ứng dụng trực tiếp danh mục 104 loài cá và 56 loài có giá trị kinh tế để ban hành các quy định phân vùng hạn ngạch khai thác, quy chế bảo vệ nguồn lợi ven bờ và thiết lập mùa vụ đánh bắt hợp lý.

2. Giảng viên, nghiên cứu viên và sinh viên chuyên ngành Sinh học, Sinh thái học, Thủy sản: Công trình cung cấp bộ dẫn liệu chuẩn mực về phương pháp định loại hình thái cá theo Eschmeyer (1998), các chỉ số đo đếm phân loại học và bộ số liệu so sánh đối chiếu đa dạng sinh học giữa các hệ thống cửa sông lớn tại miền Bắc Việt Nam.

3. Doanh nghiệp và chủ đầm nuôi trồng thủy sản nước lợ: Các cơ sở sản xuất có thể khai thác dẫn liệu về đặc tính sinh thái, chu kỳ biến động độ mặn (1‰ đến 20‰) và mùa xuất hiện của cá giống tự nhiên (như cá bống bớp, cá đối, cá chẽm) để tối ưu hóa quy trình lấy nước cấp và đa dạng hóa đối tượng nuôi thương phẩm.

4. Các tổ chức phi chính phủ và ban quản lý dự án bảo tồn thiên nhiên: Số liệu ghi nhận về 4 loài cá quý hiếm nằm trong Sách Đỏ Việt Nam (như Cá Bống bớp, Cá Mòi cờ hoa) là cơ sở khoa học quan trọng để xây dựng hồ sơ tài trợ và thực thi các chương trình bảo tồn đất ngập nước ven biển.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận văn đã xác định được bao nhiêu loài cá tại khu vực cửa sông Văn Úc? Nghiên cứu đã định danh chính xác 104 loài cá thuộc 40 họ của 13 bộ khác nhau. Trong đó, bộ cá Vược (Perciformes) chiếm ưu thế lớn nhất với 60 loài (chiếm 57,69% tổng số loài), tiếp đến là bộ cá Trích (Clupeiformes) với 14 loài (chiếm 13,46%) và bộ cá Bơn (Pleuronectiformes) với 8 loài (chiếm 7,69%).

2. Có những loài cá quý hiếm nào trong Sách Đỏ Việt Nam được ghi nhận tại đây? Nghiên cứu phát hiện 4 loài cá nằm trong Sách Đỏ Việt Nam 2007 gồm Cá Bống bớp (Bostrichthys sinensis) thuộc bậc Cực kỳ nguy cấp (CR), Cá Mòi cờ hoa (Clupanodon thrissa) thuộc bậc Nguy cấp (EN), Cá Cháy (Tenualosa reevesii) thuộc bậc Nguy cấp (EN) và Cá Mòi cờ chấm (Konosirus punctatus) thuộc bậc Sẽ nguy cấp (VU).

3. Biến động độ mặn tại cửa sông Văn Úc ảnh hưởng như thế nào đến khu hệ cá? Độ mặn thay đổi sâu sắc theo mùa (5‰ - 10‰ vào mùa mưa và 15‰ - 20‰ vào mùa khô) tạo ra sự phân hóa thành 5 nhóm cá sinh thái rõ rệt. Nhóm cá rộng muối và cá bống đáy thích nghi cao độ với môi trường này, trong khi các loài cá biển hẹp muối chỉ tiến sâu vào cửa sông để kiếm mồi trong mùa khô.

4. Đâu là những áp lực lớn nhất đối với nguồn lợi cá tại khu vực nghiên cứu? Áp lực lớn nhất là tình trạng khai thác quá mức từ đội tàu nhỏ công suất dưới 90 CV (chiếm 84%), việc lạm dụng xung điện, lưới cào mắt nhỏ tận diệt cá con, kết hợp cùng ô nhiễm nguồn nước mặt và sự suy giảm diện tích rừng ngập mặn do mở rộng đầm nuôi trồng thủy sản.

5. Phương pháp phân loại và định danh cá trong nghiên cứu được tiến hành ra sao? Các mẫu cá được đo đạc 16 chỉ tiêu hình thái học chi tiết và đếm cấu trúc tia vây, vảy đường bên tại phòng thí nghiệm chuyên ngành, sau đó định loại đối chiếu theo hệ thống phân loại của Eschmeyer (1998) kết hợp các tài liệu định loại cá kinh điển của FAO và bảo tàng động vật chuẩn.

Kết luận

• Luận văn đã thiết lập danh lục khoa học toàn diện gồm 104 loài cá thuộc 40 họ của 13 bộ tại vùng cửa sông Văn Úc, phản ánh tính đa dạng phong phú của hệ sinh thái đất ngập nước ven biển miền Bắc.
• Nhận diện 56 loài cá có giá trị kinh tế then chốt và ghi nhận sự tồn tại của 4 loài nguy cấp có tên trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) cần được ưu tiên bảo tồn khẩn cấp.
• Chỉ rõ thực trạng suy giảm nguồn lợi do hơn 80% phương tiện đánh bắt ven bờ sử dụng ngư cụ hủy diệt cùng tác động ô nhiễm môi trường từ hoạt động dân sinh của 17.053 người dân địa phương.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ kết hợp giữa khoanh vùng bảo vệ bãi đẻ, cấm xung điện, phục hồi 300 ha rừng ngập mặn và chuyển đổi việc làm cho 1.500 lao động.
• Xác lập lộ trình thực thi giải pháp quản lý nghề cá giai đoạn 2013 - 2020 nhằm bảo đảm hài hòa giữa phát triển sinh kế cộng đồng và duy trì tính toàn vẹn sinh thái.

Đóng góp lớn nhất của công trình là cung cấp cơ sở dữ liệu sinh học thực nghiệm vững chắc về khu hệ cá nước lợ, phục vụ công tác giám sát đa dạng sinh học định kỳ. Các cơ quan quản lý và cộng đồng nghiên cứu cần tiếp tục mở rộng quan trắc sinh thái, hoàn thiện khung pháp lý bảo vệ nguồn lợi ven biển ngay từ hôm nay để gìn giữ nguồn tài nguyên thiên nhiên quý giá cho các thế hệ tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Vùng cửa sông Văn Úc nằm ở địa phận giáp ranh của huyện Tiên Lãng về phía Nam và huyện Kiến Thụy về phía Bắc, của thành phố Hải Phòng. Đây là vùng nƣớc lợ có độ mặn biến thiên theo mùa, vào mùa khô, nồng muối từ 15 đến 20‰, còn mùa mƣa chủ yếu dao động trong khoảng 5 - 10‰, có khi chỉ 1‰. Cửa sông Văn Úc cùng với cửa Ba Lạt (sông Hồng) và cửa sông Thái Bình đƣợc đánh giá là những điểm ngập nƣớc quan trọng đối với công tác bảo tồn ĐDSH ở vùng ven biển châu thổ sông Hồng và đƣợc xếp vào danh sách các vùng đất ngập nƣớc quan trọng (Key Wetlands) của Việt Nam [4. Sông Văn Úc với cửa sông mở rộng ra biển đã tạo nên vùng đất ngập nƣớc với nhiều sinh cảnh đa dạng với các bãi bồi, rừng ngập mặn.

đã trở thành nơi cung cấp nguồn thực phẩm hàng ngày cho dân địa phƣơng, trong đó chiếm tỷ trọng cao về sản lƣợng khai thác tự nhiên là cá. Do vậy, vùng này không chỉ đƣợc đánh giá là có tiềm năng cao về nuôi trồng thuỷ sản mà còn là khu vực khai thác cá, tôm ven bờ quan trọng của huyện. Tuy nhiên, đây cũng là khu vực đang chịu tác động mạnh do các hoạt động khai thác và nuôi trồng của nhân dân trong vùng. Trƣớc đây sản lƣợng khai thác thủy, hải sản tại khu vực cửa sông Văn Úc khá cao, có nhiều loài có giá trị kinh tế cao nhƣ sò, ngao… đặc biệt là các loài cá.

Tuy nhiên, trong những năm gần đây, việc khai thác và sử dụng nguồn lợi sinh vật vùng cửa sông ngày càng gia tăng, chƣa dựa trên cơ sở khoa học, không theo quy hoạch lâu dài và thêm vào đó là nhiều loại chất thải độc hại từ các nhà máy, xí nghiệp, hoạt động sản xuất nông nghiệp, nƣớc thải từ các đầm nuôi thuỷ sản, nƣớc thải sinh hoạt của ngƣời dân đổ vào cửa sông. Những tác động này đã làm suy giảm nguồn tài nguyên sinh vật, phá hủy môi trƣờng sống của nhiều loài thủy sinh vật, trong đó có cá. Muốn khai thác hợp lý và sử dụng bền vững nguồn lợi cần có những nghiên cứu và những hiểu biết cơ bản về nguồn lợi thủy sản, trƣớc hết là cá, do vậy chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Đa dạng sinh học cá và đề xuất các giải pháp khai 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn Thạc sĩ khoa học Lê Hữu Tuấn Anh thác, sử dụng hợp lý nguồn lợi cá ở cửa sông Văn Úc”. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài là đánh giá hiện trạng về thành phần loài cá tại cửa sông Văn Úc để từ đó đề xuất những biện pháp khai thác và sử dụng hợp lý nguồn lợi cá trong vùng, góp phần bảo tồn, tái tạo và phát triển nguồn lợi cá ở đây.

Để đạt đƣợc những mục tiêu nêu trên, đề tài nghiên cứu của chúng tôi đã thực hiện những nội dung chính sau: 1. Xác định thành phần loài cá thuộc khu vực cửa sông Văn Úc. Nghiên cứu sự biến động các loài cá theo thời gian. Nghiên cứu hiện trạng khai thác nguồn lợi cá ở cửa sông Văn Úc 4.

Đề xuất biện pháp khai thác và sử dụng hợp lý nguồn lợi cá ở vùng cửa sông Văn Úc. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn Thạc sĩ khoa học Lê Hữu Tuấn Anh CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. KHÁI QUÁT VỀ VÙNG CỬA SÔNG 1.

Các khái niệm về hệ sinh thái cửa sông Có nhiều định nghĩa khác nhau đƣợc dùng để diễn tả một cửa sông ven biển. Trên cơ sở quan điểm động lực, D. Hạn chế của định nghĩa này là đã không đề cập đến tác động của thủy triều mặc dù có đề cập sự pha trộn giữa nƣớc biển và nƣớc ngọt. Ngƣợc lại, định nghĩa trên cũng bỏ qua những thành phần của hệ sinh thái cửa sông ven biển nhƣ đầm phá ven bờ (coastal lagoons) hoặc vùng biển nƣớc lợ (brackish seas).

Theo định nghĩa của Prichard thì những vùng vịnh ven biển (coastal marine bays) do không thỏa mãn điều kiện bán kín và hồ nƣớc mặn (saline lakes) không thỏa mãn điều kiện nguồn nƣớc ngọt cung cấp từ sông đổ vào vì chỉ có nƣớc mƣa, nên chúng không đƣợc coi là các bộ phận thuộc vùng cửa sông ven biển. Do những thiếu sót của định nghĩa Pritchard, nhiều nhà khoa học đã đề nghị sử dụng một định nghĩa phù hợp hơn của Fairbridge đƣa ra năm 1980, đó là: “Một cửa sông là một nhánh của biển đi vào một dòng sông đến nơi mà mực nước cao nhất của thủy triều còn vươn tới, thường được chia thành 3 phần khác nhau: a) phần biển hay phần cửa sông thấp, nối liền với biển khơi; b) phần cửa sông trung, nơi diễn ra sự pha trộn chính của nước biển và nước ngọt; và c) phần cửa sông cao, chi phối bởi nước ngọt nhưng còn tác động của thủy triều. Giới hạn giữa 3 phần này không cố định và biến động theo lượng nước ngọt đổ ra từ sông”. [43] Sự khác biệt cơ bản giữa 2 định nghĩa là việc xác định giới hạn trên của cửa sông ven biển.

Theo định nghĩa của Pritchard thì giới hạn trên của cửa sông ven biển là vùng thƣợng nguồn nơi nƣớc biển còn vƣơn tới, còn theo Fairbridge thì đó 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn Thạc sĩ khoa học Lê Hữu Tuấn Anh là giới hạn vùng còn chịu tác động của thủy triều dù không còn sự pha trộn nƣớc biển nữa. Vì vậy, vùng cửa sông là nơi tranh chấp mãnh liệt giữa đất liền và biển, ở đó ”bồi tụ và xói mòn” là hai quá trình trái ngƣợc nhau luôn xảy ra. Hai quá trình này phụ thuộc vào các yếu tố động lực của dòng sông và dòng biển (sóng, thuỷ triều, hải lƣu) và các quá trình địa chất. Vùng cửa sông không chỉ là nơi nƣớc ngọt và nƣớc mặn pha trộn với nhau đơn thuần mà tại đây có sự chuyển đổi tính chất hoá học của nƣớc từ ngọt sang mặn, đặc biệt là độ muối.

Chính vì vậy, vùng cửa sông là vùng chuyển tiếp từ chế độ thuỷ văn sông sang chế độ thuỷ văn biển. Phân loại cửa sông theo hình thái địa lý: Tùy theo hình dạng địa lý, có thể chia vùng CSVB ra các loại khác nhau (Hình 1)[58]: - Cửa những con sông lớn, chịu tác động mạnh của thủy triều; - Đồng bằng thấp trũng thuộc khu vực các sông lớn, chịu ảnh hƣởng của thủy triều; Vùng đầm phá ven bờ hình thành do tác động sóng vỗ tạo ra gờ cát ngăn cách với biển; - Núi cao ăn ra tận biển, địa hình không bằng phẳng, cao hoặc là những gò đá sát biển và ít chịu ảnh hƣởng của thủy triều. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn Thạc sĩ khoa học Lê Hữu Tuấn Anh Nguồn: Viện Khí tượng thủy văn (1985) Hình 1. Phân loại cửa sông theo hình thái địa lý 1.

Hệ thống cửa sông – ven biển Việt Nam [20] Các vùng cửa sông Việt Nam có chế độ thuỷ triều đặc sắc của vùng bờ tây Thái Bình Dƣơng, chịu sự phân hoá sâu sắc theo mùa trong năm. Song do địa hình nƣớc ta phức tạp nên mỗi vùng lại có những nét đặc trƣng riêng. Dựa theo các điều kiện địa lý - địa mạo, khí tƣợng - thuỷ - hải văn và các nhóm sinh vật đặc trƣng, đới biển ven bờ (Coastal Zone) nƣớc ta có thể đƣợc chia thành các vùng và tiểu vùng sinh thái sau đây: Vùng Đông Bắc Vùng này gồm các tiểu vùng sau: - Móng Cái - Cửa Ông: Nơi có các bãi triều rộng, ở đấy tồn tại các vùng cửa sông, các eo vịnh, các sình lầy phủ bởi rừng ngập mặn (Tiên Yên), các đảo và quần đảo đá vôi. - Cửa Ông - Hòn Gai: Bãi triều đẹp, bờ đá, vách đứng với nhiều đảo và cung đảo đá vôi che chắn, nhiều eo vịnh, tùng áng và hang động đẹp.

5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn Thạc sĩ khoa học Lê Hữu Tuấn Anh - Hòn Gai - Hải Phòng: Vịnh Cửa Lục, hệ cửa sông hình phễu Quảng Yên, nơi bãi triều rộng, nhiều lạch triều, mức triều cao với sự xuất hiện các sình lầy đƣợc phủ bởi rừng ngập mặn (Quảng Yên, các bãi ven cửa Bạch Đằng). Vùng châu thổ Bắc Bộ Vùng này tiếp nhận khối lƣợng nƣớc ngọt, dòng phù sa và lƣợng chất dinh dƣỡng lớn từ lục địa qua hệ thống sông Hồng - Thái Bình, do đó, đất ngày một tiến ra biển, nơi giao hội và tập trung của nhiều loài thuỷ sinh vật có nguồn gốc khác nhau, đông nhất là những loài nƣớc mặn. Ở đây có thể gặp các tiểu vùng sau: - Bạch Đằng - Đồ Sơn: với các cửa sông lớn, mức triều cao (4,2m), các bãi lầy ngập triều khá rộng đƣợc phủ bởi cây rừng ngập mặn. - Văn Úc - Nga Sơn (Thanh Hoá): với các cửa sông Cửa Văn Úc, cửa Hoá (cửa Thái Bình), Diêm Điền, Trà lý, Ba Lạt, Hà Lạn, Ninh Cơ và cửa Đáy.

Vùng Nga Sơn - Hải Vân: Vùng biển ven bờ từ Nga Sơn (Thanh Hoá) đến Hải Vân gồm các tiểu vùng: - Nga Sơn - Đèo Ngang: với cửa của các hệ thống sông tƣơng đối lớn nhƣ sông Mã, sông Lam và vùng đồng bằng hẹp ven biển Thanh Hóa, Nghệ An và Hà Tĩnh, vịnh đẹp là Vũng Áng. - Đèo Ngang - Hải Vân: với sự xuất hiện của chuỗi đầm phá đẹp nổi tiếng (Tam Giang - Cầu Hai, Lăng Cô,…) và dải đồng bằng rất hẹp dọc ven biển, hệ thống sông ngắn và rất dốc ở thƣợng nguồn, nhƣng thấp ở hạ lƣu, lƣợng mƣa hàng năm cao, thƣờng gây lụt lớn, đe doạ đời sống cƣ dân, nhất là những cộng đồng xung quanh đầm phá. Vùng Hải Vân - Cà Ná Trong vùng, số lƣợng sông đổ ra biển không nhiều, lƣợng nƣớc ngọt ít, mùa khô kéo dài quá nửa năm, ít mƣa và độ bốc hơi nƣớc lớn, quá trình biển chiếm ƣu thế. Vùng này gồm các tiểu vùng sau: 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn Thạc sĩ khoa học Lê Hữu Tuấn Anh - Hải Vân (Đà Nẵng) - Vĩnh Tuy (Huyện Thổ Đức - Quảng Ngãi): các sông lớn trong vùng là sông Vu Gia, Thu Bồn (Quảng Nam), Trà Bồn, Trà Khúc, sông Vệ (Quảng Ngãi), Nam Ô (cửa sông Cu Đê, Đà Nẵng), Sa Kỳ (Quảng Ngãi).

- Vĩnh Tuy - Cà Ná (Ninh Thuận): Thềm lục địa hẹp, biển sâu, bờ biển là những khối đá đồ sộ đâm ra biển tạo nên nhiều đầm, vụng, vịnh đẹp: đầm Trà Ổ, Đề Di, vịnh Quy Nhơn, đầm Cù Mông, vịnh Xuân Đài, đầm Ô Loan, Văn Phong, đầm Nha Phu, vịnh Cam Ranh, đầm Nại.