Chương 1 : Hành trình đổi mới truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu sau 1975 và vai trò của cốt truyện trong truyện ngắn Chương 2: Đặc điểm và các kiểu cốt truyện trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975 Chương 3: Nghệ thuật tổ chức cốt truyện trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975 NỘI DUNG CHƢƠNG 1: HÀNH TRÌNH ĐỔI MỚI TRUYỆN NGẮN CỦA NGUYỄN MINH CHÂU SAU 1975 VÀ VAI TRÒ CỦA CỐT TRUYỆN TRONG TRUYỆN NGẮN 1. Hành trình đổi mới truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu sau 1975 1. Bước chuyển biến mới về quan niệm nghệ thuật và quan niệm về con người của Nguyễn Minh Châu Quan niệm nghệ thuật về con ngƣời là một phạm trù hết sức quan trọng trong sáng tác của bất kì nhà văn nào. “Quan niệm nghệ thuật về con người là sự lí giải, cắt nghĩa, sự cảm thấy con người đã được hóa thân thành các 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nguyên tắc, phương tiện, biện pháp, hình thức thể hiện con người trong văn học, tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mĩ cho các hình tượng nhân vật trong đó” [55, tr.
Nhƣ vậy, quan niệm nghệ thuật về con ngƣời là cốt lõi tƣ tƣởng, là cách nhìn nhận, thể hiện con ngƣời bằng nghệ thuật của tác giả. Tìm hiểu về sự thay đổi trong truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu sau 1975 không thể không xét đến những thay đổi trong quan niệm nghệ thuật và quan niệm về con ngƣời của ông. Sự thay đổi về quan niệm nghệ thuật tất yếu sẽ dẫn đến sự thay đổi về nội dung cũng nhƣ các yếu tố trong bút pháp thể hiện trong quá trình sáng tạo tác phẩm văn học của nhà văn đặc biệt là yếu tố cốt truyện. Với một loạt các bài phê bình, tiểu luận… cùng những tác phẩm không chỉ minh họa xuất sắc cho bƣớc chuyển âm thầm mà quyết liệt trong quan niệm sáng tác mà còn đạt tới sự hoàn thiện nghệ thuật, Nguyễn Minh Châu đã tạo cho mình một vị trí không thể thay thế trong giai đoạn quá độ của văn học trƣớc và sau 1975, trở thành một nhà văn đặt nền móng toàn diện và sâu sắc cho sự đổi mới cả về quan niệm nghệ thuật lẫn phƣơng thức biểu đạt.
Là nhà văn mặc áo lính, Nguyễn Minh Châu ý thức hết sức sâu sắc về sứ mệnh thiêng liêng của ngƣời cầm bút trong giai đoạn khốc liệt nhất của cuộc chiến. Tâm niệm sáng tác trở thành cháy bỏng trong ông lúc này là hƣớng đến cuộc “đấu tranh vì quyền sống của cả dân tộc”, do vậy nhà văn đã dành gần nửa cuộc đời để say sƣa ngợi ca, mê mải khám phá vẻ đẹp lung linh, kỳ ảo của cuộc sống và tâm hồn con ngƣời trong chiến tranh vệ quốc. Bằng tài năng và tâm huyết của một nhà văn luôn trăn trở với sự nghiệp văn học nƣớc nhà, Nguyễn Minh Châu đã thể hiện những thay đổi trong tƣ duy nghệ thuật của mình qua một loạt tác phẩm có nhiều tìm tòi, khám phá. Đó là quá trình nhà văn khước từ văn chương “minh họa” để đến với văn chương thực sự là cây đời; từ hứng thú với con người sử thi đơn phiến đến hứng thú với con người thường nhật phức tạp, bí ẩn chưa biết hết,… 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Sáng tạo nghệ thuật là một thứ lao động hết sức nhọc nhằn, vất vả và luôn phải tự làm mới mình để tồn tại và phát triển.
Trong hành trình sáng tạo ấy, ngƣời nghệ sĩ phải dám chấp nhận dứt bỏ những giá trị cũ khi chúng đã lỗi thời và không còn nhiều ý nghĩa. Đây là điều hết sức khó khăn nhƣng cũng hết sức cần thiết. Vƣợt lên chính mình đã khó, vƣợt lên cả một hệ thống t còn khó khăn gấp bội. Trong bối cảnh của những năm sau 1975, những trăn trở, tìm tòi đổi mới của Nguyễn Minh Châu thực sự là những nỗ lực đáng trân trọng.
Lời kêu gọi “Hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn nghệ minh họa ” đƣợc coi nhƣ là một tuyên ngôn nghệ thuật của ông, có thể có tính cực đoan nhƣng trên hết đó là sự khát khao thay đổi hết sức mạnh dạn và quyết liệt. Trƣớc đây, trong những năm chiến tranh, với ý thức về trách nhiệm của một nhà văn – chiến sĩ, Nguyễn Minh Châu từng tâm niệm: “Lẽ nào có thể làm ngơ được ? Lẽ nào chúng ta có thể viết những câu văn trái với điều nhiều người chung quanh hiện đang phải lo nghĩ để chiến thắng giặc ? Trong cuộc kháng chiến chống Mĩ, mỗi người viết văn đang tự chứng tỏ tư cách ngòi bút của mình trên mặt trận cứu nước. Chưa lúc nào bằng lúc này, thái độ nhà văn trước vận mệnh chung của dân tộc lại đặt ra cấp bách và nghiêm khắc đến như thế” [13, tr. Trong nhận thức và tình cảm của nhà văn, viết để góp phần chống giặc cứu nƣớc là một lẽ sống hết sức tự nhiên.
Từ tâm niệm ấy đã xuất hiện những trang viết chứa đầy nhiệt huyết của thời đại (Cửa sông, Dấu chân người lính, Những vùng trời khác nhau …), góp phần không nhỏ vào thành tựu chung của nền văn học cách mạng. Đƣợc định hƣớng bởi quan điểm chỉ đạo về văn nghệ của Đảng, nội dung tác phẩm của Nguyễn Minh Châu, trong đó có truyện ngắn, luôn bám sát những vấn đề chính trị - xã hội của đất nƣớc. Nhà văn xây dựng các nhân vật chủ yếu nhằm khái quát vẻ đẹp của con ngƣời thời đại, biểu dƣơng lòng yêu nƣớc và chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam. Những Nguyệt, Lãm (Mảnh trăng cuối rừng), Sơn, Lê (Những vùng trời khác nhau)… là những hình tƣợng đẹp có tính chất điển hình mà nhà văn đã đóng góp cho văn học 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thời chống Mĩ.
Có thể dễ dàng nhận ra ở trong họ những phẩm chất tiêu biểu nhất cho vẻ đẹp của con ngƣời thời đại bấy giờ nhƣ giàu lòng yêu nƣớc, say mê lí tƣởng, gan dạ dũng cảm, sẵn sàng hi sinh tình cảm cá nhân, lợi ích riêng tƣ cho lợi ích của cộng đồng, dân tộc. Tác phẩm của Nguyễn Minh Châu trƣớc 1975, dù muốn hay không, ít nhiều cũng là những bức tranh minh họa cho những chủ trƣơng, đƣờng lối văn nghệ của Đảng. Mỗi nhân vật của ông đều có đời sống riêng, đều đƣợc khắc họa trong những hoàn cảnh cụ thể khác nhau, tuy nhiên, sự phong phú ấy không nhằm nói lên sự đa dạng phức tạp trong tính cách, số phận con ngƣời mà chủ yếu là muốn cho thấy bộ mặt nhiều vẻ của dân tộc, nhân dân trong sự đồng lòng quyết tâm thực hiện những nhiệm vụ cao cả chống giặc ngoại xâm, giành lại độc lập tự do cho đất nƣớc. Chiến tranh là nền cảnh chủ yếu của đời sống cộng đồng, có vai trò nhƣ một không gian khung, một sân khấu để nhân vật hoạt động.
Qua nhân vật, nhà văn thể hiện sự quan sát, đánh giá, bày tỏ tình cảm thái độ về cuộc chiến tranh vĩ đại của dân tộc. Đời sống cá nhân của con ngƣời chƣa thực sự trở thành đối tƣợng chủ yếu để nhà văn phản ánh mà chỉ là một yếu tố trong bức tranh hiện thực lịch sử xã hội của tác phẩm. Có lẽ lúc bấy giờ, trong ông chƣa xuất hiện khái niệm “văn nghệ minh họa”, tuy nhiên cũng ngay trong những tháng ngày mơ mộng và hào hùng ấy, Nguyễn Minh Châu đã sớm nhận ra những bất cập: “Hình như cuộc chiến đấu anh hùng sôi nổi hiện nay đang được văn xuôi và thơ ca đôi khi tráng lên một lớp men “trữ tình”hơi dày, cho nên ngắm nó thấy mỏng mảnh, bé bỏng và óng chuốt quá khiến người ta phải ngờ vực” [13, tr. Những manh nha về một bƣớc chuyển trong nhận thức nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu đã có từ sớm nhƣng phải đến những năm sau 1975, xuất phát từ yêu cầu của cuộc sống, đặc biệt là trong không khí đổi mới từ Đại hội VI thì mới đƣợc bộc lộ một cách triệt để.
Khi chiến tranh kết thúc, cuộc sống dần trở lại với nhịp sống bình thƣờng của nó thì cũng là lúc có nhiều vấn đề mới nảy sinh. Con ngƣời không chỉ biết mỗi việc là cầm súng đánh giặc mà 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com còn phải biết làm kinh tế, phải biết tổ chức lại cuộc sống của mình sao cho phù hợp với hoàn cảnh của thời bình. Cuộc sống thay đổi làm cho các nhu cầu của con ngƣời cũng thay đổi, những vấn đề cơm áo, gạo tiền, địa vị xã hội… trở thành những mối lo âu thƣờng trực trong suy nghĩ của nhiều ngƣời. Đối mặt với hiện thực đời thƣờng, ý thức cá nhân trong mỗi con ngƣời đƣợc thức tỉnh, đòi hỏi phải đƣợc đáp ứng, phải đƣợc quan tâm.
Quan hệ đời sống cũng trở nên phức tạp hơn, các ranh giới, khuôn mẫu trong thời chiến nay đã bị xóa nhòa hoặc biến dạng. Bên cạnh cái tốt, cái thiện, bắt đầu xuất hiện những cái xấu, cái ác nấp trong những vỏ bọc không dễ phát hiện. Lối sống bao cấp trong nhiều năm dài làm cho con ngƣời quen với những nếp nghĩ đơn giản, khiến cho họ không khỏi có những bỡ ngỡ, va vấp khi đối diện với thực tế hoàn toàn khác trƣớc. Trong hoàn cảnh ấy, văn học cũng cần phải có sự điều chỉnh để nhìn lại mình và tìm tòi một hƣớng đi mới, một cách tiếp cận mới đối với hiện thực đời sống và con ngƣời.
Với mong muốn làm cho tác phẩm phải tiếp cận đƣợc với chân lí đời sống, Nguyễn Minh Châu tâm niệm: “Cái ngày hôm nay với những khó khăn không cho phép chúng tôi, những người đã nếm trải chiến tranh, đã biết như thế nào là cái nghiêm khắc của chiến tranh, cầm bút một cách điệu đàng, ca ngợi và vuốt ve đời sống một cách dễ dãi” [14, tr. Sau 1975, Nguyễn Minh Châu quan niệm nghệ thuật phải đƣợc bắt rễ từ cuộc sống hiện thực, ngƣời nghệ sĩ không đƣợc dễ dãi với những cách nhìn đơn giản một chiều mà “phải đào bằng ngòi bút cho đến cùng đáy cái thật chứa đầy bí ẩn ” để có thể hiểu và cảm thông với số phận vất vả của ngƣời lao động. Cái nhìn đa chiều giúp cho nhà văn có điều kiện đào sâu phát hiện những mạch ngầm bí ẩn trong thế giới tinh thần của con ngƣời, những khoảng tối khuất lấp, “những gì đang được giấu kín và cũng đang giao tranh với nhau ở bên trong: những lý tưởng và dục vọng,trí tuệ và bản năng, thiện và ác, những phần con người ý thức được và những phần vô thức của con 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com người” [13, tr.