Chương 1 sẽ cung cấp những kiến thức cơ bản, nền tảng về người LGBT một cách khoa học và hệ thống. MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN 1. Giới (gender) Giới là một khái niệm rất phức tạp, nên các nhà khoa học có cách tiếp cận trong nghiên cứu khác nhau và theo nhiều quan điểm khá khác biệt. Nhìn từ góc độ sinh học, giới là một tập hợp những đặc điểm sinh lý cơ thể đặc trưng ở con người mang những đặc điểm về di truyền và sinh học.
Nhìn từ góc độ xã hội, giới được hiểu là những đặc điểm mà xã hội quy định mang tính đặc trưng cho người nam và người nữ. Tổng quát hơn có thể định nghĩa giới như sau: Giới là một tập hợp người trong xã hội có những đặc điểm sinh học cơ bản giống nhau. Giới tính (Sex) Giới tính sinh học là những đặc điểm sinh học, sinh lý để xác định một cá thể là nam, nữ hoặc liên giới tính. Trong xã hội, hai giới luôn có mối quan hệ tác động qua lại một cách gắn bó chứ không tồn tại độc lập như một số quan điểm trước đây Đời sống giới tính của con người là bao gồm toàn bộ về đời sống sinh lý (đời sống tình dục) và đời sống tâm lý đặc trưng của mỗi giới (tình bạn, tình yêu), kể cả trong đời sống hôn nhân, gia đình,… Theo Luật Bình đẳng giới (2006): “Giới tính chỉ các đặc điểm sinh học của nam, nữ”, bao gồm: - Giới tính nam: Mang những đặc điểm sinh học nam giới (nhiễm sắc thể XY; hooc môn testosterone; cơ bắp phát triển; có yết hầu, râu,…; cơ quan sinh dục: dương vật, tinh hoàn,.
- Giới tính nữ: Mang những đặc điểm sinh học nữ giới (nhiễm sắc thể XX, hooc môn estrogen và progesterone; ngực phát triển; có kinh nguyệt, có khả năng mang thai, sinh con; cơ quan sinh dục: âm hộ, tử cung, buồng trứng,. - Liên giới tính: Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (viết tắt tiếng Anh là APA) định nghĩa về người liên giới tính như sau:“là người sinh ra với một cơ thể không có vẻ phù hợp với các định nghĩa thông thường về người nữ hay nam”. Như vậy, người liên giới tính có bộ phận sinh dục không rõ ràng hoặc mang cả hai bộ phận sinh dục của nam và nữ. Tuy nhiên, trong một số trường hợp đặc biệt, liên giới tính còn được thể hiện ở những bộ phận của cơ quan sinh sản mà bằng mắt thường không thấy được bên ngoài.
2 Các trường hợp liên giới tính có thể bao gồm các loại sau đây: - Các bộ phận của cơ quan sinh dục bên ngoài không rõ ràng của nam hay của nữ (có cả dương vật và âm hộ trong cơ quan sinh dục). - Các cơ quan sinh sản bên trong phát triển không hoàn chỉnh (có tử cung phát triển nhưng buồng trứng thì không phát triển). - Cơ quan sinh dục bên ngoài và bên trong không nhất quán thể hiện cho cùng một giới tính nam hay nữ (có cơ quan sinh dục ngoài là dương vật nhưng cơ quan sinh dục trong có tử cung). - Nhiễm sắc thể giới tính không phù hợp với cơ quan sinh dục (có cơ quan sinh dục ngoài là dương vật nhưng cặp nhiễm sắc thể giới tính lại là XX).
- Tinh hoàn hoặc buồng trứng phát triển khác với thông thường. - Hooc môn giới tính được sản xuất trên hoặc dưới mức thông thường (có cơ quan sinh dục ngoài là âm hộ nhưng hàm lượng hooc môn testosterone cao bất thường hơn so với các người nữ khác) - Phản ứng bất bình thường với các hooc môn giới tính của cơ thể. Từ góc nhìn y học, liên giới tính khó phát hiện bằng mắt thường ở trẻ nếu chỉ quan sát cơ quan sinh dục ngoài. Các trạng thái liên giới tính của trẻ có thể chỉ xuất hiện một cách rõ ràng vào giai đoạn lớn lên của cuộc đời, thường là vào tuổi dậy thì - khi bộ máy sinh dục bắt đầu thức giấc và chuẩn bị cho một quá trình làm việc lâu dài.
Hầu hết, trạng thái liên giới tính không làm cho người liên giới tính cảm thấy đau đớn hay gây ra bệnh tật cho họ. Tuy nhiên, người liên giới tính có thể gặp một số vấn đề trở ngại về ngoại hình hoặc sức khỏe. Trong trường hợp này, họ cần được chăm sóc và hỗ trợ của giới chuyên môn. Thể hiện giới (gender expression) Thể hiện giới là những biểu hiện bên ngoài về bản dạng giới, thông qua những hành vi, dáng vẻ, tính cách, ngoại hình “nữ tính”, “nam tính” hay “trung tính”.
Ví dụ, một người có bản dạng giới là nữ giới thì sẽ có nhu cầu thể hiện ra ngoài như là nữ giới theo chuẩn mực của xã hội. Con gái muốn để tóc dài, mặc váy, đi guốc, trang điểm, đi đứng, ăn uống điệu đà. Con trai thì muốn thể hiện ra ngoài theo hướng mạnh mẽ, lịch lãm (tiếng Anh - galant) và dũng cảm. Bản dạng giới (gender identity) Bản dạng giới hay còn gọi là nhận thức giới, nhận dạng giới, chỉ sự tự cảm nhận và nhận dạng giới của bản thân là giới nam hoặc giới nữ hoặc cả hai giới hoặc không thuộc giới nào của một người.
Bản dạng giới thường được bộc lộ thông qua cách thể hiện giới bằng điệu bộ, cử chỉ, lời nói,. Ví dụ, một người sinh ra có giới tính sinh học là nam nhưng họ tự cảm nhận và nhận dạng giới của mình là nữ thì người đó sẽ biểu hiện nữ tính như ẻo lả, thích làm đẹp, cử chỉ nhẹ nhàng,. Bản dạng giới mà cá nhân tự cảm nhận có thể trùng khớp hoặc không trùng khớp với giới tính sinh học mà bẩm sinh họ có. Dựa vào đặc điểm này, bản dạng giới được phân biệt thành hai loại cơ bản: + Người hợp giới: là người có bản dạng giới trùng khớp với giới tính sinh học.
Ví dụ, một người mang giới tính sinh học là nữ, người đó tự nhận dạng giới của mình là nữ giới. Trên thực tế, người hợp giới chiếm phần đông dân số. + Người chuyển giới: là người có bản dạng giới không trùng khớp với giới tính sinh học. Ví dụ, một người mang giới tính sinh học là nam, người đó nhận dạng giới tính của mình là nữ giới.
Xu hướng tính dục (sexual orientation) Theo Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (APA), xu hướng tính dục hay còn gọi là thiên hướng tính dục hoặc khuynh hướng tính 4 dục là sự hấp dẫn có tính bền vững về cảm xúc, tình cảm, tình dục hướng tới những người khác. Xu hướng tính dục của con người được phân thành ba nhóm cơ bản bao gồm: dị tính, đồng tính và song tính. Trong đó, dị tính là xu hướng tính dục chiếm đại đa số. - Dị tính: Trạng thái một người bị hấp dẫn về mặt tình cảm, tình dục với người khác giới tính.
- Đồng tính: Trạng thái một người bị hấp dẫn về mặt thể chất, tình cảm với những người cùng giới tính. - Song tính: Trạng thái một người bị hấp dẫn về mặt thể chất, tình cảm với cả nam và nữ, nhưng không nhất thiết trong cùng một giai đoạn của cuộc đời họ hoặc ngang bằng nhau về cảm xúc hoặc tình cảm hoặc tình dục với đối với nam và nữ. Ngoài ra, còn có một số xu hướng tính dục ít phổ biến hơn như toàn tính, vô tính. - Vô tính: Xu hướng của những người không có hấp dẫn tình dục với bất cứ giới nào.
- Toàn tính (xu hướng tính dục bất kể giới tính): là những người bị hấp dẫn bởi bất kỳ giới nào và không coi giới tính chỉ có hai giá trị. Như vậy, thuật ngữ “người toàn tính” để nhấn mạnh rằng họ có thể bị hấp dẫn bởi tất cả mọi người, bất kể họ là giới gì. Việc một người tự nhận họ là người toàn tính hay không có liên quan mật thiết đến cách nhìn nhận của họ về bản dạng giới. Người toàn tính có thể bị hấp dẫn bởi những người là nam giới (male), nữ giới (female), trung tính (androgynous), chuyển giới (transgender) hay liên giới tính (intersex), mang đến một cách nhìn hiện đại hơn so với song tính.
Tất nhiên, tính dục đa dạng tùy từng đối tượng, điều quan trọng duy nhất chỉ là việc một người tự nhận thức họ như thế nào mà thôi. Tất cả xu hướng tính dục đều mang tính tự nhiên và bền vững đối với mỗi người. 5 Mối liên hệ giữa giới tính sinh học, bản dạng giới, thể hiện giới và xu hướng tính dục của con người Giới tính sinh học được quyết định bởi yếu tố bẩm sinh. Mặc định khi vừa được sinh ra, giới tính sinh học của trẻ sơ sinh đã được hình thành ngay từ giai đoạn thai nhi.
Trong trường hợp có sự can thiệp của y học trong việc phẫu thuật chuyển đổi giới tính để xác định lại giới tính thì chỉ thay đổi được một số đặc điểm về hình thái cơ thể nhưng không thể thay đổi được các đặc điểm liên quan đến chức năng sinh sản. Ví dụ, sau khi thực hiện phẫu thuật chuyển đổi giới tính, người chuyển giới nữ có âm hộ nhưng không thực hiện được chức năng mang thai và sinh con. Bản dạng giới được hình thành bởi ý thức cá nhân về giới. Đa số người chuyển giới có mong muốn thực hiện phẫu thuật chuyển đổi giới tính một phần hoặc toàn bộ các bộ phận để có được vẻ bề ngoài đúng với giới tính mà họ cảm nhận và nhận dạng.
Việc phẫu thuật chuyển đổi giới tính giúp người chuyển giới cảm thấy tự tin và hạnh phúc hơn với giới tính mà họ mong muốn có được. Tuy nhiên, việc này cũng khiến họ gặp một số khó khăn trong cuộc sống như thay đổi giấy tờ tùy thân, suy giảm sức khỏe, quan hệ tình dục khó khăn,. Người hợp giới và người chuyển giới đều có thể có những xu hướng tính dục khác nhau. Ví dụ, một người chuyển giới nữ (tức là người sinh ra mang giới tính sinh học là nam, tự nhận thức mình là nữ) cảm thấy bị hấp dẫn với nam giới thì người đó có xu hướng tính dục là dị tính, còn nếu người đó cảm thấy bị hấp dẫn với nữ giới thì xu hướng tính dục của người đó là đồng tính.
Xu hướng tính dục thể hiện sự hấp dẫn cảm xúc, tình cảm, tình dục của mỗi cá nhân với người khác. Bản dạng giới và xu hướng tính dục không phụ thuộc vào giới tính sinh học. Thể hiện giới của mỗi người có thể theo bản dạng giới, phụ thuộc môi trường, hoàn cảnh xung quanh. Ví dụ: một người có giới tính nữ, bản dạng giới là nữ, xu hướng tính dục là dị tính nhưng thích phong cách ăn mặc “tomboy”, thể hiện giới trung tính.