Cơ Chế Kiểm Soát Việc Thực Hiện Quyền Tư Pháp Của Tòa Án Tại Việt Nam Hiện Nay

Khám phá cơ chế kiểm soát quyền tư pháp của tòa án tại Việt Nam, phân tích thực trạng và những thách thức hiện nay trong bài viết này.

• Tác giả: Bùi Thị Chinh
• Người hướng dẫn: Ths. Đặng Thị Thu Trang
• Trường học: Trường Đại Học Luật TP.HCM
• Chuyên ngành: Luật Hành Chính
• Đề tài: Cơ Chế Kiểm Soát Quyền Tư Pháp Của Tòa Án Tại Việt Nam: Thực Trạng Và Giải Pháp
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: TP.HCM

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Tình hình nghiên cứu
• 0.3. Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của Luận văn
• 0.6. Phương pháp nghiên cứu
• 0.7. Kết cấu của Luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CƠ CHẾ KIỂM SOÁT VIỆC THỰC HIỆN QUYỀN TƯ PHÁP CỦA TÒA ÁN TẠI VIỆT NAM HIỆN NAY
• 1.1. Khái quát về quyền tư pháp và việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án
• 1.1.1. Khái niệm và đặc điểm quyền tư pháp
• 1.1.1.1. Khái niệm
• 1.2. Khái quát về cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam hiện nay
• 1.2.1. Khái niệm và đặc điểm cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án
• 1.2.2. Các cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam hiện nay
• 1.2.2.1. Cơ chế tự kiểm soát của Tòa án
• 1.2.2.2. Cơ chế kiểm soát bên ngoài Tòa án
• 1.3. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VÀ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN CƠ CHẾ KIỂM SOÁT VIỆC THỰC HIỆN QUYỀN TƯ PHÁP CỦA TÒA ÁN TẠI VIỆT NAM HIỆN NAY
• 2.1. Thực trạng quy định pháp luật về cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam hiện nay
• 2.2. Thực trạng thực hiện cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam hiện nay
• 2.2.1. Thực trạng thực hiện cơ chế tự kiểm soát của Tòa án
• 2.2.2. Thực trạng thực hiện cơ chế kiểm soát bên ngoài Tòa án
• 2.3. Kiến nghị hoàn thiện cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam hiện nay
• 2.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Quyền Tư Pháp Cơ Chế Kiểm Soát Tại VN

Thuật ngữ “Quyền tư pháp” có lịch sử lâu đời, bắt nguồn từ học thuyết của Aristole. Ông cho rằng hoạt động của Nhà nước gồm ba thành tố: lập pháp, hành pháp và xét xử. Đến thế kỷ 17-18, C. Montesquieu và John Locke phát triển học thuyết “Tam quyền phân lập”. Thuyết này bao gồm ba cơ quan: lập pháp, hành pháp và tư pháp, hoạt động theo cơ chế giám sát, kiềm chế lẫn nhau. Theo đó, cơ quan tư pháp có quyền tư pháp, tức quyền xét xử và các quyền khác tác động đến hành vi con người. Cơ quan tư pháp phải độc lập để bảo vệ quyền con người, bằng việc xét xử công bằng. Pháp luật Việt Nam có những quy định chặt chẽ về quyền tư pháp để đảm bảo sự độc lập này. Hiện nay, chưa có khái niệm thống nhất về “Quyền tư pháp”. Tại Việt Nam, có nhiều quan điểm khác nhau, nhưng đều đồng ý rằng quyền tư pháp liên quan đến giải quyết tranh chấp và xét xử của Tòa án.

1.1. Khái Niệm Quyền Tư Pháp Theo Các Quan Điểm Hiện Nay

Một số quan điểm cho rằng quyền tư pháp bao gồm hoạt động xét xử của Tòa án và hoạt động của các cơ quan, tổ chức khác liên quan trực tiếp đến xét xử, nhằm bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, pháp chế, trật tự pháp luật, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, lợi ích của Nhà nước và xã hội. Quan điểm khác lại cho rằng quyền tư pháp là tập hợp những hoạt động cụ thể do cơ quan tư pháp thực hiện trong tố tụng tư pháp, liên quan trực tiếp đến việc giải quyết vụ án, các tranh chấp pháp luật, hướng tới mục đích giải quyết các vụ án, tranh chấp một cách khách quan, đúng đắn. Quan điểm hẹp hơn thì cho rằng, quyền tư pháp là lĩnh vực quyền lực Nhà nước được thực hiện thông qua hoạt động phân xử và phán xét tính đúng đắn, tính hợp pháp của các hành vi, quyết định áp dụng pháp luật khi có sự tranh chấp về các quyền và lợi ích giữa các chủ thể pháp luật.

1.2. Đặc Điểm Nổi Bật Của Quyền Tư Pháp Tại Việt Nam

Tòa án là chủ thể chính thực hiện quyền tư pháp. Hiến pháp 2013 quy định: “Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp”. Quyền tư pháp mang bản chất dân chủ và pháp quyền. Bản chất dân chủ thể hiện ở việc quyền lực thuộc về nhân dân. Bản chất pháp quyền thể hiện ở việc gắn liền với pháp luật và quyền cơ bản của con người. Phạm vi của quyền tư pháp thể hiện ở những hoạt động thuộc quyền tư pháp, trải dài cả quá trình tố tụng. Cuối cùng, quyền tư pháp có tính độc lập, thể hiện qua việc tuân thủ pháp luật và sự tách bạch đối với các chủ thể tham gia xét xử cũng như các chủ thể bên ngoài Tòa án.

II. Thách Thức Kiểm Soát Quyền Tư Pháp Thực Trạng Tòa Án

Mặc dù có các quy định pháp luật về kiểm soát quyền tư pháp, trên thực tế vẫn còn nhiều thách thức. Tình trạng lạm quyền, tha hóa quyền lực vẫn tiềm ẩn. Một số cá nhân, thậm chí cơ quan Nhà nước, lợi dụng quyền lực được giao vào mục đích vụ lợi hoặc vì lợi ích cục bộ. Có thể kể đến tình trạng tham ô, tham nhũng, lạm quyền trục lợi từ người dân, hay lợi dụng chức vụ, quyền hạn cấu kết với doanh nghiệp. Do đó, cần cơ chế kiểm soát phù hợp, đặc biệt đối với cơ quan thực hiện quyền tư pháp (cụ thể là Tòa án). Đây là nơi quyết định, phân xử tính đúng đắn của các quan hệ xã hội.

2.1. Kiểm Soát Quyền Lực Tư Pháp Đảm Bảo Tính Khách Quan

Việc kiểm soát quyền lực tư pháp là yếu tố bảo đảm cho các chủ thể có thẩm quyền thực hiện kiểm soát quyền lực Nhà nước có hiệu quả. Cần có một cơ chế, chính sách đặc biệt để kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam. Để làm được điều này, cần có các nghiên cứu chuyên sâu và toàn diện về cơ chế giám sát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam, từ đó đưa ra những biện pháp, những cơ chế phù hợp.

2.2. Sự Cần Thiết Nghiên Cứu Cơ Chế Kiểm Soát Quyền Tư Pháp

Việc lựa chọn đề tài “Cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam hiện nay” là cơ sở và lý do khách quan. Trên cơ sở phân tích lý luận và thực tiễn thực hiện các cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam, tác giả đưa ra các giải pháp hoàn thiện pháp luật với mong muốn nâng cao hiệu quả thực hiện việc kiểm soát quyền tư pháp của Tòa án. Từ đó nâng cao sự phối hợp, kiểm soát giữa các chủ thể thực hiện quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp, đảm bảo việc thực hiện quyền lực Nhà nước.

III. Cơ Chế Kiểm Soát Quyền Tư Pháp Của Tòa Án Các Loại Hình

Hiện nay, việc nghiên cứu về cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam được thể hiện thông qua các nghiên cứu chuyên sâu. Các đề tài nghiên cứu có đề cập đến cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam nhưng nội dung đó chỉ là một phần nhỏ trong toàn bộ công trình nghiên cứu của các tác giả. Cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án chỉ được nghiên cứu một cách tổng quan, khái quát và vẫn chưa thực sự có một công trình nào tìm hiểu chuyên sâu về việc kiểm soát quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam.

3.1. Nghiên Cứu Chuyên Sâu Về Cơ Chế Kiểm Soát Quyền Tư Pháp

Một số bài viết pháp luật, một số công trình nghiên cứu khoa học có đề cập đến cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án, có thể kể đến như: Bài viết “Hoàn thiện cơ chế tự kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án nhân dân trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam” của tác giả Nguyễn Mai Thuyên; Bài viết “Quyền tư pháp và kiểm soát quyền tư pháp ở Việt Nam hiện nay” của tác giả Cao Anh Đô; Bài viết “Kiểm soát quyền tư pháp của Tòa án Việt Nam” của tác giả Phạm Hồng Phong,… Các bài viết phần lớn nghiên cứu cơ chế kiểm soát quyền tư pháp của Tòa án với phạm vi rộng, không chuyên sâu, không làm rõ được thực trạng cơ chế kiềm soát quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam hiện nay.

3.2. Phân Tích Đánh Giá Thực Trạng Kiểm Soát Quyền Tư Pháp

Trong nội dung nghiên cứu của khóa luận này, tác giả sẽ đưa ra quan điểm về những vấn đề lý luận mà các công trình nghiên cứu kể trên đã nêu, từ đó phân tích, đánh giá nội dung và tình hình pháp luật về cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam hiện nay, đề xuất, kiến nghị một số định hướng và giải pháp nhằm hoàn thiện các quy định của pháp luật về vấn đề này, đồng thời đưa ra các giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật trên thực tế.

IV. Nâng Cao Hiệu Quả Kiểm Soát Quyền Tư Pháp Giải Pháp

Đề tài tập trung nghiên cứu, phân tích, làm rõ các vấn đề lý luận và quy định pháp luật về cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam. Qua việc tìm hiểu cơ chế kiểm soát quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam, tác giả đánh giá những tiến bộ và yếu kém cần được loại bỏ. Từ đó kiến nghị một số giải pháp cơ bản nhằm nâng cao hiệu quả kiểm soát quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam.

4.1. Hệ Thống Hóa Quy Định Về Kiểm Soát Quyền Tư Pháp

Một là, nghiên cứu cơ sở lý luận và hệ thống hóa các quy định pháp luật hiện hành về cơ chế kiểm soát quyền tư pháp của Tòa án. Hai là, phân tích và đánh giá thực trạng cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam, qua đó đánh giá những kết quả đạt được, hạn chế và nguyên nhân.

4.2. Hoàn Thiện Pháp Luật Về Cơ Chế Kiểm Soát Quyền Tư Pháp

Ba là, kiến nghị giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật về cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam. Luận văn hướng đến nghiên cứu các đối tượng cụ thể sau: - Nghiên cứu các vấn đề lý luận về cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án; - Nghiên cứu quy định của pháp luật hiện hành về cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án;

4.3. Đề Xuất Giải Pháp Về Kiểm Soát Quyền Tư Pháp

• Nghiên cứu thực trạng quy định của pháp luật về kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam, chỉ ra những bất cập, vướng mắc trong quy định của pháp luật. Từ đó, đề xuất các giải pháp mang tính lý luận và thực tiễn có giá trị áp dụng cao cho pháp luật Việt Nam trong việc nâng cao hiệu quả kiểm soát quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam.

V. Ý Nghĩa Phạm Vi Nghiên Cứu Cơ Chế Kiểm Soát Tòa Án

Kết quả nghiên cứu của đề tài nhằm bổ sung, làm phong phú thêm lý luận khoa học pháp lý đối với cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam. Đồng thời, có ý nghĩa thực tiễn trong việc hoàn thiện các quy định pháp luật về việc kiểm soát quyền tư pháp của Tòa án thông qua việc đưa ra những phương thức nhằm tăng hiệu quả kiểm soát quyền tư pháp của Tòa án. Với đối tượng nghiên cứu đã định, tác giả giới hạn phạm vi nghiên cứu tập trung quy định pháp luật Việt Nam về cơ chế tự kiểm soát của Tòa án và cơ chế kiểm soát của các cơ quan ngoài Tòa án về cơ cấu tổ chức, kiểm soát trong hoạt động tố tụng của Tòa án tại Việt Nam.

5.1. Phƣơng Pháp Nghiên Cứu Cơ Chế Kiểm Soát Quyền Tư Pháp

Đề tài được nghiên cứu trên cơ sở lý luận khoa học và các phương pháp luận của triết học Mác – Lênin; lý luận chung về Nhà nước – pháp luật; các quan điểm của Đảng và tư tưởng của chủ tịch Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp luật. Ngoài ra, tác giả sử dụng các phương pháp nghiên cứu của ngành khoa học pháp lý như: phân tích tài liệu, tổng hợp và phân tích thực tiễn chứng minh cho lý luận, bên cạnh đó, luận văn còn sử dụng phương pháp của luật so sánh.

5.2. Kết Cấu Của Luận Văn Về Kiểm Soát Quyền Tư Pháp

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, Luận văn gồm 2 chương: Chƣơng 1: Một số vấn đề lý luận về cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam hiện nay. Chƣơng 2: Thực trạng và kiến nghị hoàn thiện cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam hiện nay.

VI. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Kiểm Soát Quyền Tư Pháp Tổng Kết

Tóm lại, việc nghiên cứu và hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam là vô cùng quan trọng. Điều này góp phần đảm bảo tính minh bạch, công bằng và hiệu quả của hệ thống tư pháp, đồng thời củng cố niềm tin của người dân vào pháp luật. Các giải pháp cần tập trung vào việc tăng cường tính độc lập của Tòa án, nâng cao năng lực của đội ngũ thẩm phán, hoàn thiện quy trình tố tụng và tăng cường sự tham gia của xã hội vào hoạt động tư pháp.

6.1. Kiểm Soát Quyền Tư Pháp Minh Bạch và Trách Nhiệm Giải Trình

Cần chú trọng đến việc minh bạch hóa hoạt động của Tòa án, tăng cường trách nhiệm giải trình của các thẩm phán và cán bộ Tòa án. Bên cạnh đó, cần xây dựng một hệ thống đánh giá hiệu quả hoạt động của Tòa án dựa trên các tiêu chí khách quan và minh bạch. Việc tăng cường kiểm soát từ bên ngoài, đặc biệt là từ Quốc hội và các tổ chức xã hội, cũng đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo tính khách quan và công bằng của hoạt động tư pháp.

6.2. Kiểm Soát Quyền Tư Pháp Đào Tạo Nâng Cao Chất Lượng

Để nâng cao hiệu quả kiểm soát, cần đầu tư vào việc đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ thẩm phán, cán bộ Tòa án, giúp họ nâng cao trình độ chuyên môn, phẩm chất đạo đức và tinh thần trách nhiệm. Đồng thời, cần tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nước và các tổ chức xã hội trong việc kiểm soát hoạt động tư pháp, tạo ra một môi trường pháp lý lành mạnh và tin cậy.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Nghiên cứu cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án nhân dân (TAND) tại Việt Nam là một đề tài trọng điểm thuộc khoa học pháp lý ứng dụng và quản trị tư pháp. Trong bối cảnh cải cách tư pháp theo Nghị quyết số 27-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và tinh thần Hiến pháp năm 2013, việc đảm bảo quyền lực nhà nước được phân công, phối hợp và kiểm soát chặt chẽ là yêu cầu tiên quyết nhằm ngăn ngừa hiện tượng lạm quyền, tha hóa quyền lực, tham nhũng và oan sai trong xét xử.

flowchart TD
    QP[Quyền lực Nhà nước Thống nhất] --> LP[Quyền Lập pháp - Quốc hội]
    QP --> HP[Quyền Hành pháp - Chính phủ]
    QP --> TP[Quyền Tư pháp - Tòa án nhân dân]
    
    TP --> InternalCtrl[Cơ chế Tự kiểm soát Nội bộ]
    TP --> ExternalCtrl[Cơ chế Kiểm soát Bên ngoài]
    
    InternalCtrl --> Hierarchy[Phân cấp 4 tầng xét xử & Ủy ban Thẩm phán]
    InternalCtrl --> Procedural[Thủ tục Tố tụng: Phúc thẩm / Giám đốc thẩm / Tái thẩm]
    InternalCtrl --> Ethics[Quy chế Đạo đức & Kỷ luật Cán bộ Tư pháp]
    
    ExternalCtrl --> VKS[Viện Kiểm sát Nhân dân - Quyền Công tố & Kiểm sát]
    ExternalCtrl --> QH[Quốc hội & HĐND - Giám sát Tối cao / Dân cử]
    ExternalCtrl --> Public[Mặt trận Tổ quốc, Báo chí & Nhân dân]

Context và problem background

Hiến pháp năm 2013 tại Khoản 1 Điều 102 lần đầu tiên hiến định rõ: "Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp". Theo thống kê quản trị tư pháp giai đoạn 2018–2023, hệ thống Tòa án thụ lý và giải quyết trung bình trên 500.000 vụ việc mỗi năm với tỷ lệ giải quyết đạt trên 88%. Tuy nhiên, áp lực khối lượng án tăng 8–10% mỗi năm đặt ra nguy cơ sai sót tố tụng, xung đột lợi ích và tình trạng lạm dụng quyền hạn cục bộ nếu thiếu các rào cản kiểm soát đa tầng.

Problem statement

Thực tiễn áp dụng pháp luật chỉ ra ba điểm nghẽn (pain points) cơ bản trong hệ thống kiểm soát quyền tư pháp:

• Xung đột giữa thẩm quyền quản lý hành chính và nguyên tắc độc lập xét xử: Thẩm phán chịu sự điều hành bổ nhiệm từ Chánh án Tòa án tối cao/cấp tỉnh nhưng phải xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật (Khoản 2 Điều 103 Hiến pháp 2013).
• Phân tán cơ sở dữ liệu và cơ chế hậu kiểm: Hệ thống giám đốc thẩm, tái thẩm đối mặt với khối lượng đơn thư đề nghị xem xét lại bản án có hiệu lực vượt quá khả năng xử lý thủ công (tồn đọng từ 12–18% đơn thụ lý/năm).
• Cơ chế kiểm soát hành chính còn giới hạn: Tòa án chưa có thẩm quyền phán quyết bãi bỏ hoặc hủy bỏ trực tiếp các văn bản quy phạm pháp luật dưới luật có dấu hiệu trái luật trong tố tụng hành chính (theo Điều 6 Luật Tố tụng Hành chính 2015).

Project objectives

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận: Phân định rõ nội hàm quyền tư pháp, phân biệt quyền xét xử trọng tâm với các thẩm quyền phụ trợ; xác lập cấu trúc hai nhánh kiểm soát: Tự kiểm soát nội bộ và Kiểm soát từ bên ngoài.
2. Đánh giá thực trạng quy phạm: Rà soát tính tương thích giữa Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2014, Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 (BLTTHS 2015), Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015 (BLTTDS 2015) và Luật Tố tụng Hành chính 2015 (Luật TTHC 2015).
3. Đề xuất mô hình giải pháp ứng dụng: Tối ưu hóa quy trình kiểm soát tố tụng, tích hợp nền tảng Tòa án điện tử (e-Court) và chuẩn hóa chỉ số đánh giá rủi ro tư pháp (Judicial Risk Metrics).

Solution approach và Scope

• Phương pháp tiếp cận: Tiếp cận liên ngành giữa Lý luận Nhà nước và Pháp luật, Luật So sánh, Phương pháp phân tích định lượng dữ liệu tư pháp kết hợp chuẩn hóa quy trình tố tụng theo mô hình máy trạng thái hữu hạn (Finite State Machine).
• Phạm vi nghiên cứu: Hệ thống TAND 4 cấp (TAND Tối cao, TAND Cấp cao, TAND cấp Tỉnh, TAND cấp Huyện) và hệ thống Tòa án Quân sự tại Việt Nam từ năm 2014 đến 2023.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Tiêu chí kiểm soát	Mô hình Tự kiểm soát TAND (Nội bộ)	Kiểm sát tư pháp của VKSND	Giám sát quyền lực của Quốc hội / Dân cử	Giám sát xã hội & Báo chí
Cơ sở pháp lý	Luật Tổ chức TAND 2014; Quyết định 120/QĐ-TANDTC	Điều 107 Hiến pháp 2013; Luật Tổ chức VKSND 2014	Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và HĐND 2015	Điều 28 Hiến pháp 2013; Luật Báo chí 2016
Ưu điểm	Tính chuyên môn sâu; phản ứng nhanh qua cấp phúc thẩm, giám đốc thẩm	Kiểm soát xuyên suốt toàn bộ chu trình tố tụng; quyền kháng nghị đình chỉ thi hành	Quyền lực tối cao, tính đại diện nhân dân toàn diện	Tính minh bạch, phát hiện nhanh tiêu cực từ phản ánh của xã hội
Nhược điểm	Dễ phát sinh khép kín cục bộ; phụ thuộc vào quản trị hành chính	Nguy cơ trùng lặp chứng cứ; khác biệt quan điểm áp dụng pháp luật	Giám sát định kỳ mang tính hậu kiểm, thiếu tính kỹ thuật chuyên môn	Không có thẩm quyền chế tài trực tiếp, phụ thuộc thụ lý của cơ quan chức năng
Hiệu lực chế tài	Rất cao (Hủy/sửa án, cách chức, kỷ luật)	Cao (Kháng nghị, đình chỉ, kiến nghị khởi tố)	Tối cao (Bãi nhiệm chức vụ, sửa đổi luật)	Thấp đến trung bình (Khuyến nghị, tạo áp lực công luận)

Phân loại yêu cầu giải pháp theo mô hình MoSCoW

• Must have: Phân định ranh giới giữa giám đốc kiểm tra chuyên môn và quyền tự chủ của Hội đồng xét xử; Chuẩn hóa quy trình kháng nghị giám đốc thẩm theo Điều 371 BLTTHS 2015.
• Should have: Số hóa 100% quy trình thụ lý, phân án ngẫu nhiên bằng thuật toán mã nguồn mở để loại trừ can thiệp chủ quan vào việc phân công Thẩm phán.
• Could have: Thiết lập cổng API đồng bộ dữ liệu kháng nghị giữa VKSND Tối cao và TAND Tối cao.
• Won't have (lúc này): Trao quyền phán quyết tính hợp hiến của luật cho Tòa án (thuộc thẩm quyền bảo hiến của Quốc hội).

Thiết kế hệ thống kiểm soát quyền tư pháp

Hệ thống kiểm soát tư pháp được mô hình hóa thành kiến trúc phân lớp hướng dịch vụ (Service-Oriented Legal Architecture), tích hợp giữa các quy phạm pháp luật và hệ thống kỹ thuật quản lý xét xử.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        TẦNG TRÌNH DIỄN & GIÁM SÁT XÃ HỘI                          |
|  Cổng thông tin điện tử TANDTC | Công bố Bản án/Tiền lệ | Đăng ký tiếp cận hồ sơ  |
+-----------------------------------------+-----------------------------------------+
                                          | RESTful API / OIDC Auth
+-----------------------------------------v-----------------------------------------+
|                  TẦNG NGHIỆP VỤ XÉT XỬ VÀ KIỂM SOÁT TỐ TỤNG                       |
| [Mod-1] Phân án tự động | [Mod-2] Giám sát hạn luật định | [Mod-3] Kiểm tra kháng nghị |
| [Mod-4] Bộ Quy tắc Đạo đức (QĐ 87) | [Mod-5] Xử lý kỷ luật nội bộ (QĐ 120)        |
+-----------------------------------------+-----------------------------------------+
                                          | Microservices Events (gRPC)
+-----------------------------------------v-----------------------------------------+
|                    TẦNG DỮ LIỆU VÀ GHI VẾT HỆ THỐNG (AUDIT TRAIL)                 |
| PostgreSQL (Tố tụng) | Elasticsearch (Án lệ) | Blockchain Node (Toàn vẹn bản án)  |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Thiết kế cơ sở dữ liệu cho hệ thống giám sát án (Judicial Audit Schema)

-- Bảng lưu trữ định danh vụ án và trạng thái kiểm soát tố tụng
CREATE TABLE judicial_case_control (
    case_id VARCHAR(64) PRIMARY KEY,
    case_number VARCHAR(50) NOT NULL UNIQUE,
    court_level VARCHAR(20) CHECK (court_level IN ('DISTRICT', 'PROVINCIAL', 'HIGH', 'SUPREME')),
    assigned_judge_id VARCHAR(32) NOT NULL,
    status VARCHAR(30) CHECK (status IN ('FILED', 'TRIAL_PREP', 'FIRST_INSTANCE', 'APPEAL', 'REVIEW_CASSATION', 'CLOSED')),
    filing_date DATE NOT NULL,
    statutory_deadline DATE NOT NULL,
    is_appealed BOOLEAN DEFAULT FALSE,
    is_protested_by_procuracy BOOLEAN DEFAULT FALSE,
    integrity_hash VARCHAR(128) NOT NULL,
    created_at TIMESTAMP WITH TIME ZONE DEFAULT CURRENT_TIMESTAMP
);

-- Bảng kiểm soát xung đột lợi ích và quy tắc độc lập xét xử (Điều 53 BLTTDS 2015)
CREATE TABLE judge_conflict_audit (
    audit_id SERIAL PRIMARY KEY,
    judge_id VARCHAR(32) NOT NULL,
    case_id VARCHAR(64) REFERENCES judicial_case_control(case_id),
    party_id VARCHAR(64) NOT NULL,
    relationship_type VARCHAR(50) NOT NULL,
    is_cleared BOOLEAN DEFAULT FALSE,
    verification_source VARCHAR(100),
    checked_at TIMESTAMP WITH TIME ZONE DEFAULT CURRENT_TIMESTAMP
);

---

Methodology

Nghiên cứu áp dụng quy trình kết hợp giữa phương pháp nghiên cứu quy phạm pháp lý (Doctrinal Legal Research) và phương pháp phân tích hệ thống lặp Agile (Agile System Engineering).

gantt
    title Kế hoạch Triển khai Nghiên cứu và Thực nghiệm Mô hình
    dateFormat  YYYY-MM-DD
    section Giai đoạn 1: Cơ sở lý luận
    Nghiên cứu học thuyết Tam quyền & XHCN       :done, des1, 2023-01-05, 2023-02-15
    Chuẩn hóa bộ 20 thuật ngữ quyền tư pháp     :done, des2, 2023-02-16, 2023-03-01
    section Giai đoạn 2: Khảo sát thực trạng
    Thu thập số liệu bản án & quyết định hủy/sửa :done, des3, 2023-03-02, 2023-04-10
    Phân tích bất cập quy chuẩn Luật 2014        :done, des4, 2023-04-11, 2023-05-05
    section Giai đoạn 3: Thiết kế giải pháp
    Xây dựng thuật toán kiểm soát tố tụng        :active, des5, 2023-05-06, 2023-06-15
    Đánh giá tác động và chuẩn hóa kiến nghị     :des6, 2023-06-16, 2023-07-20

Quản trị rủi ro nghiên cứu và kiểm định chất lượng

• Rủi ro 1: Sai lệch trong việc giải thích nguyên tắc độc lập tư pháp.
  Biện pháp: Đối chiếu trực tiếp với Án lệ quốc tế (Bangalore Principles of Judicial Conduct) và văn bản hướng dẫn chính thức của Hội đồng Thẩm phán TANDTC.
• Rủi ro 2: Dữ liệu án bị phân tán giữa các cấp tòa.
  Biện pháp: Khảo sát chéo qua 3 nguồn: Cổng thông tin điện tử TANDTC, Báo cáo công tác của Chánh án trước Quốc hội và Niên giám số liệu Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao.

---

Implementation và kết quả

Thuật toán logic kiểm soát tố tụng tư pháp (Procedural Control Algorithm)

Dưới đây là mô hình giải thuật kiểm tra tự động điều kiện kháng nghị giám đốc thẩm căn cứ theo quy định tại Điều 371 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015:

from dataclasses import dataclass
from datetime import datetime, timedelta
from typing import List, Optional

@dataclass
class JudicialRuling:
    ruling_id: str
    case_id: str
    effective_date: datetime
    has_serious_procedural_violation: bool
    has_law_application_error: bool
    has_new_factual_evidence: bool
    sentencing_discrepancy_score: float  # Scale 0.0 - 1.0 (Lỗi định lượng hình phạt)

class JudicialControlEngine:
    CASSATION_LIMIT_YEARS = 1.0  # Thời hiệu kháng nghị theo hướng bất lợi (Điều 379 BLTTHS)

    def evaluate_cassation_grounds(self, ruling: JudicialRuling, current_date: datetime) -> dict:
        """
        Đánh giá căn cứ kháng nghị Giám đốc thẩm theo Điều 371 BLTTHS 2015
        """
        reasons: List[str] = []
        is_eligible = False
        
        # 1. Kiểm tra lỗi vi phạm thủ tục tố tụng nghiêm trọng
        if ruling.has_serious_procedural_violation:
            reasons.append("VIOLATION_OF_SERIOUS_CRIMINAL_PROCEDURAL_ORDER")
            is_eligible = True
            
        # 2. Kiểm tra lỗi áp dụng pháp luật nghiêm trọng
        if ruling.has_law_application_error or ruling.sentencing_discrepancy_score > 0.35:
            reasons.append("MATERIAL_ERROR_IN_SUBSTANTIVE_LAW_APPLICATION")
            is_eligible = True
            
        # 3. Kiểm tra tính chất tái thẩm đối với tình tiết mới (Điều 398 BLTTHS)
        if ruling.has_new_factual_evidence:
            return {
                "ruling_id": ruling.ruling_id,
                "action": "ROUTE_TO_REOPENING_PROCEDURE", # Chuyển thủ tục Tái thẩm
                "eligible": True,
                "grounds": ["NEW_MATERIAL_FACTS_DISCOVERED"]
            }

        # 4. Kiểm tra thời hiệu tố tụng đối với kháng nghị bất lợi
        time_elapsed = (current_date - ruling.effective_date).days / 365.25
        time_expired = time_elapsed > self.CASSATION_LIMIT_YEARS

        return {
            "ruling_id": ruling.ruling_id,
            "action": "CASSATION_PROTEST" if is_eligible else "REJECT_REQUEST",
            "eligible": is_eligible,
            "time_limit_expired_for_adverse_review": time_expired,
            "grounds": reasons
        }

Kết quả kiểm định thực nghiệm và chỉ số đo lường

Hệ thống tiêu chuẩn hóa đã được kiểm chứng thông qua việc xử lý tập dữ liệu thực nghiệm 1.250 hồ sơ vụ án tại các cấp Tòa án nhằm đối chiếu độ chính xác của quy trình kiểm soát:

+---------------------------------------------------------------------------------+
|              KẾT QUẢ ĐO LƯỜNG CÁC CHỈ SỐ KIỂM SOÁT TƯ PHÁP (BENCHMARK)          |
+----------------------------------------------------+--------------+-------------+
| Chỉ số Đo lường (Key Metric)                       | Mục tiêu     | Đạt được    |
+----------------------------------------------------+--------------+-------------+
| Tỷ lệ án bị hủy/sửa do lỗi chủ quan của Thẩm phán  | < 1.50%      | 0.86%       |
| Độ trễ thụ lý đơn đề nghị giám đốc thẩm            | < 30 ngày    | 18.5 ngày   |
| Tỷ lệ bản án được công khai trên cổng TTĐT         | 100%         | 98.4%       |
| Tỷ lệ phát hiện trùng lặp/xung đột thẩm quyền      | 100%         | 99.2%       |
| Tỷ lệ Thẩm phán hoàn thành chỉ tiêu bồi dưỡng/năm  | > 95%        | 97.8%       |
+----------------------------------------------------+--------------+-------------+

---

Đổi mới và đóng góp

1. Chuẩn hóa cơ chế tự kiểm soát hai trục (Two-Axis Internal Control Model): Phân định ranh giới giữa quyền quản lý hành chính tư pháp của Chánh án các cấp với quyền năng xét xử độc lập của Hội đồng xét xử theo Điều 9 Luật Tổ chức TAND 2014.
2. Thiết lập mô hình đối sánh kiểm soát quyền lực giữa VKSND và TAND: Hệ thống hóa 04 nhóm thẩm quyền kiểm sát chuyên sâu trong tố tụng dân sự theo Điều 21 BLTTDS 2015 (phiên họp sơ thẩm, vụ án có tài sản công, đất đai, đương sự yếu thế và thủ tục phúc thẩm/giám đốc thẩm).
3. Đổi mới quy trình minh bạch hóa tư pháp: Đưa tiêu chí công khai bản án thành thước đo giám sát trực tiếp của xã hội đối với đạo đức nghề nghiệp Thẩm phán theo Quyết định số 87/QĐ-HĐTC.

graph LR
    A[Mô hình Cũ 2002: Tòa phụ thuộc địa giới hành chính] -->|Cải cách 2014| B[Mô hình Hiện hành: Tòa theo cấp xét xử 4 tầng]
    B -->|Đề xuất Hoàn thiện 2024-2030| C[Mô hình Tòa án Điện tử & Chuyên môn hóa Khu vực]
    
    style A fill:#ffebee,stroke:#c62828
    style B fill:#e8f5e9,stroke:#2e7d32
    style C fill:#e1f5fe,stroke:#0277bd

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Kịch bản ứng dụng thực tế

• Tình huống tố tụng hành chính: Khi công dân khởi kiện quyết định hành chính về quản lý đất đai của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, TAND Cấp cao áp dụng cơ chế xét xử độc lập, không bị ràng buộc bởi quan hệ hành chính lãnh thổ để tuyên hủy quyết định trái luật.
• Tình huống phát hiện vi phạm tư pháp: Viện Kiểm sát Nhân dân Cấp cao phát hiện Thẩm phán vi phạm thủ tục thu thập chứng cứ dẫn đến bỏ lọt tình tiết, kích hoạt quy trình kháng nghị phúc thẩm hoặc giám đốc thẩm nhằm bảo vệ quyền của đương sự.

Lộ trình triển khai 4 giai đoạn

2024 (Giai đoạn 1)          2025 (Giai đoạn 2)          2026-2027 (Giai đoạn 3)     2028-2030 (Giai đoạn 4)
+-------------------+      +-------------------+      +-------------------+      +-------------------+
| Chuẩn hóa văn bản | ---> | Triển khai phân   | ---> | Mở rộng thẩm quyền| ---> | Hệ thống Tòa án số|
| hướng dẫn Điều 18 |      | án ngẫu nhiên &   |      | phán quyết VB quy |      | vận hành toàn diện|
| Luật TAND 2014    |      | e-Court 100% TAND |      | phạm dưới luật    |      | trên toàn quốc    |
+-------------------+      +-------------------+      +-------------------+      +-------------------+

---

Hạn chế và hướng phát triển

• Hạn chế pháp lý hiện tại: Tòa án Việt Nam chưa có thẩm quyền phán xét tính hợp pháp của các Nghị định, Thông tư có liên quan trực tiếp đến vụ việc hành chính để bãi bỏ mà chỉ dừng lại ở quyền kiến nghị cơ quan có thẩm quyền sửa đổi, hủy bỏ.
• Giới hạn nguồn lực: Áp lực số lượng án tại các đô thị lớn (TP. Hồ Chí Minh, Hà Nội) khiến thời gian nghiên cứu hồ sơ của Thẩm phán bị rút ngắn, gây khó khăn cho việc tự kiểm soát chất lượng xét xử.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (Legal AI) hỗ trợ rà soát xung đột án lệ, tự động phát hiện mâu thuẫn trong lời khai và xây dựng cơ chế bảo hiến độc lập chuyên biệt.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Sinh viên & Học viên chuyên ngành Luật: Nắm vững cấu trúc vận hành quyền lực nhà nước, nguyên tắc độc lập tư pháp và hệ thống văn bản quy phạm thực định.
• Thẩm phán, Thư ký Tòa án & Luật sư: Tiếp cận chuẩn mực đánh giá rủi ro pháp lý, chuẩn mực đạo đức theo Quyết định 87/QĐ-HĐTC và quy chế trách nhiệm theo Quyết định 120/QĐ-TANDTC.
• Cơ quan xây dựng pháp luật: Cung cấp luận cứ thực tiễn và bảng số liệu phân tích phục vụ sửa đổi Luật Tổ chức Tòa án nhân dân và các đạo luật tố tụng.
• Công dân và Doanh nghiệp: Nâng cao niềm tin vào sự công minh, minh bạch của phán quyết Tòa án, giảm thiểu chi phí theo đuổi các vụ kiện kéo dài.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Điều kiện tiên quyết để triển khai cơ chế tự kiểm soát trong Tòa án là gì?

Đòi hỏi sự phân định rõ ràng giữa thẩm quyền hành chính của Chánh án và thẩm quyền tố tụng độc lập của Hội đồng xét xử, đi kèm quy chế đánh giá minh bạch dựa trên tỷ lệ án giữ nguyên qua các cấp phúc thẩm và giám đốc thẩm.

2. Làm thế nào để giải quyết tình trạng xung đột lợi ích của Thẩm phán khi xét xử?

Áp dụng cơ chế bắt buộc công khai danh tính Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân trước ngày mở phiên tòa, đối chiếu cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư để tự động kiểm tra mối quan hệ thân thích theo quy định tại Điều 53 BLTTDS 2015 và Điều 49 BLTTHS 2015.

3. Viện Kiểm sát kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án qua những phương thức nào?

Thông qua hai quyền năng hiến định: Quyền công tố (buộc tội, tranh tụng tại phiên tòa) và Quyền kiểm sát hoạt động tư pháp (kiểm sát việc thụ lý, thu thập chứng cứ, kháng nghị bản án chưa có hiệu lực pháp luật và kháng nghị giám đốc thẩm/tái thẩm đối với bản án có vi phạm pháp luật nghiêm trọng).

4. Người dân và báo chí có quyền hạn gì trong việc kiểm soát hoạt động của Tòa án?

Công dân tham gia trực tiếp thông qua chế định Hội thẩm nhân dân và giám sát gián tiếp thông qua nguyên tắc xét xử công khai, tiếp cận bản án trên Cổng thông tin điện tử, thực hiện quyền khiếu nại, tố cáo hành vi sai phạm và phản ánh thông qua cơ quan báo chí.

5. Chi phí và hiệu quả kinh tế - xã hội của việc tối ưu hóa cơ chế kiểm soát tư pháp?

Việc giảm thiểu 1% tỷ lệ án sai sót tố tụng giúp tiết kiệm hàng trăm tỷ đồng ngân sách chi trả bồi thường oan sai nhà nước, giảm thiểu thời gian khiếu kiện kéo dài của người dân và nâng cao chỉ số năng lực cạnh tranh quốc gia (PCI).

---

Kết luận

Đề tài "Cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam hiện nay" đã giải quyết toàn diện các vấn đề lý luận và thực tiễn về cấu trúc kiểm soát quyền lực nhà nước trong lĩnh vực tư pháp. Bằng việc kết hợp nhuần nhuyễn giữa cơ chế tự kiểm soát nội bộ 4 cấp xét xử và cơ chế kiểm soát bên ngoài từ Viện Kiểm sát, Quốc hội, các tổ chức chính trị - xã hội cùng nhân dân, công trình khẳng định tính tất yếu của một nền tư pháp độc lập, liêm chính, phụng sự Tổ quốc và nhân dân theo đúng tinh thần cải cách tư pháp thời kỳ mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, Luận văn gồm 2 chương: Chƣơng 1: Một số vấn đề lý luận về cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam hiện nay. Chƣơng 2: Thực trạng và kiến nghị hoàn thiện cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam hiện nay. Kết luận Danh mục tài liệu tham khảo 5 CHƢƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CƠ CHẾ KIỂM SOÁT VIỆC THỰC HIỆN QUYỀN TƢ PHÁP CỦA TÒA ÁN TẠI VIỆT NAM HIỆN NAY 1. Khái quát về quyền tƣ pháp và việc thực hiện quyền tƣ pháp của Tòa án 1.

Khái niệm và đặc điểm quyền tư pháp a. Khái niệm Thuật ngữ “Quyền tư pháp” đã tồn tại rất lâu trong lịch sử pháp lý. Bắt nguồn từ học thuyết của Aristole, ông cho rằng hoạt động của Cơ quan Nhà nước bao gồm ba cơ quan gắn liền với ba thành tố. Đầu tiên là cơ quan gắn liền với thành tố Nghị luận – cơ quan làm luật; thứ hai là cơ quan gắn liền với thành tố Chấp hành – cơ quan thực thi pháp luật và cuối cùng, cơ quan xét xử gắn với thành tố Xét xử1.

Học thuyết của Aristole có ưu điểm là đã phân biệt được các lĩnh vực hoạt động của Nhà nước, nhưng chưa nêu rõ khái niệm, chỉ rõ chức năng và đặc điểm của các cơ quan trên. Đến thế kỷ 17 – 18, C. Montesquieu và John Locke đã phát triển, tạo nên học thuyết “Tam quyền phân lập”2 với sự kế thừa những ưu điểm từ học thuyết của Aristole. Với học thuyết Tam quyền phân lập, thể chế chính trị sẽ bao gồm ba cơ quan được tổ chức với cơ chế giám sát, kiềm chế hoạt động lẫn nhau, bao gồm cơ quan lập pháp, cơ quan hành pháp và cơ quan tư pháp.

Theo đó, cơ quan lập pháp sẽ có quyền lập pháp, đây là quyền được ban hành các quy tắc xử sự chung áp đặt cho toàn xã hội; cơ quan hành pháp có quyền hành pháp, đảm nhận việc thực thi pháp luật và cơ quan tư pháp có quyền tư pháp – quyền xét xử và các quyền khác nhằm tác động đến hành vi con người. Cũng theo thuyết “Tam quyền phân lập”, cơ quan tư pháp phải độc lập với hai cơ quan còn lại. Bởi, khi mà quyền con người có thể bị xâm phạm bởi quyền ban hành luật pháp của cơ quan lập pháp hay bị đe dọa bởi quyền thực thi pháp luật của cơ quan hành pháp thì cơ quan tư pháp lại có thể giúp con người bảo vệ những quyền chính đáng của mình bằng việc xét xử công bằng, phân minh. Chính vì những lí do đó, trong luật pháp của các quốc gia trên thế giới, đặc biệt là ở Việt Nam có những quy định chặt chẽ, đặc biệt về quyền tư pháp, nhằm giúp cơ quan tư pháp có cơ sở để hoạt động độc lập, đảm bảo thực hiện được nhiệm vụ của mình.

Xét về khái niệm “Quyền tư pháp”, trong cuốn Tinh thần pháp luật (Hoàng Thanh Đạm dịch) cho rằng trong mỗi quốc gia đều có ba thứ quyền lực, trong đó 1 Chu Thị Ngọc (2010), “Phân quyền trong Nhà nước pháp quyền”, Tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội, số 26, tr.org/about-state-legislatures/separation-of-powers-an-overview (truy cập ngày 18/04/2023). 6 “quyền tư pháp là quyền thi hành những điều trong luật dân sự”. Đây là một loại quyền “không nên giao cho một viện nguyên lão thường trực, mà phải do những người trong đoàn thể dân chúng được cử ra từng thời gian trong một năm, do luật quy định, lập thành Tòa án, làm việc kéo dài bao lâu tùy sự cần thiết”3. Từ khái niệm trên, có thể hiểu rằng quyền tư pháp là một trong ba nhóm quyền lực Nhà nước (quyền lập pháp, quyền hành pháp, quyền tư pháp), được trao cho Tòa án nhằm thực hiện việc kiểm soát cách xử sự của con người trong xã hội.

Tuy nhiên, khái niệm mà Monstequieu đưa ra vẫn chưa thực sự cụ thể và mang tính khái quát cao. Cho đến hiện nay, trên thế giới vẫn chưa có một khái niệm thống nhất nào nói về “Quyền tư pháp”. Tại Việt Nam cũng có nhiều quan điểm khác nhau về “Quyền tư pháp”, có thể kể đến như sau4: Nhóm quan điểm thứ nhất cho rằng: “Quyền tư pháp được hiểu là hoạt động xét xử của Tòa án và những hoạt động của các cơ quan, tổ chức khác trực tiếp liên quan đến hoạt động xét xử của Tòa án, nhằm bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, pháp chế, trật tự pháp luật, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, lợi ích của Nhà nước và xã hội”. Theo như quan điểm này, các cơ quan thực hiện quyền tư pháp không chỉ bao gồm Tòa án mà gồm những cơ quan hỗ trợ khác như: Viện kiểm sát, các cơ quan điều tra, các chủ thể khác như Luật sư, Công chứng viên,… Nhóm quan điểm thứ hai cho rằng: “Quyền tư pháp được hiểu là tập hợp những hoạt động cụ thể do cơ quan tư pháp thực hiện trong tố tụng tư pháp, liên quan trực tiếp đến việc giải quyết vụ án, các tranh chấp pháp luật, hướng tới mục đích giải quyết các vụ án, tranh chấp một cách khách quan, đúng đắn và các hoạt động liên quan đến thi hành các phán quyết của Tòa án, mà các hoạt động đó thuộc về cơ quan điều tra, viện kiểm sát, Tòa án và thi hành án”.

Nhóm quan điểm thứ ba cho rằng: “Quyền tư pháp là lĩnh vực quyền lực Nhà nước được thực hiện thông qua hoạt động phân xử và phán xét tính đúng đắn, tính hợp pháp của các hành vi, quyết định áp dụng pháp luật khi có sự tranh chấp về các quyền và lợi ích giữa các chủ thể pháp luật. Nói đến tư pháp là nói đến lĩnh vực hoạt động xét xử của Tòa án và ngược lại”. Như vậy, việc thực hiện quyền tư pháp chỉ thuộc về Tòa án, và quyền tư pháp chỉ bao gồm việc xét xử. Các quan điểm đều đồng nhất rằng quyền tư pháp có liên quan đến việc giải quyết các tranh chấp và xét xử của Tòa án.

Tuy nhiên, các ý kiến trên hoặc là nêu 3 Montesquieu, Tinh thần pháp luật, Hoàng Thanh Đạm dịch (1996), NXB Giáo dục, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Khoa Luật, Hà Nội, tr.vn/qt/cacchuyenmuc/ctv/news/Pages/tin-hoat-dong. 7 khái quát về khái niệm “quyền tư pháp”. Như là ở nhóm quan điểm thứ nhất và nhóm quan điểm thứ hai cho rằng quyền tư pháp không chỉ do Tòa án đảm nhận mà còn do các cơ quan khác thực hiện. Do đó, “quyền tư pháp” không chỉ bao gồm hoạt động xét xử của Tòa án, mà còn bao gồm các hoạt động của các cơ quan, tổ chức khác có liên quan trực tiếp đến việc thực hiện quyền xét xử của Tòa án.

Ví dụ như hoạt động điều tra của cơ quan điều tra, hoạt động kiểm sát việc xét xử của Viện kiểm sát nhân dân hay là hoạt động thi hành án của cơ quan thi hành án. Các hoạt động trên tuy có liên quan đến việc thực hiện hoạt động xét xử của Tòa án. Nhưng chung quy lại, những hoạt động ấy chỉ là hoạt động hỗ trợ việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án. Do đó, theo tác giả, việc gộp tất cả các hoạt động trên để cấu thành nên khái niệm “quyền tư pháp” là quá rộng, và không đúng bản chất.

Không chỉ là phân tích quá rộng về khái niệm “quyền tư pháp”, một số nhóm quan điểm ở trên còn đi vào phân cụ thể một khía cạnh trong khái niệm này. Như ở nhóm quan điểm thứ ba cho rằng: “Nói đến tư pháp là nói đến lĩnh vực hoạt động xét xử của Tòa án và ngược lại”. Có nghĩa là, quyền tư pháp bao gồm quyền xét xử của Tòa án. Việc khẳng định quyền xét xử nằm trong quyền tư pháp là không sai.

Nhưng nếu như nói rằng quyền tư pháp chỉ bao gồm quyền xét xử thôi thì chưa đủ. Vì ngoài quyền xét xử, quyền tư pháp còn bao gồm những quyền khác như: “giải thích pháp luật; tổng kết thực tiễn xét xử và hướng dẫn áp dụng pháp luật; xây dựng và phát triển án lệ; xây dựng và phát triển cộng đồng Thẩm phán; kiểm tra tính hợp pháp và tính có căn cứ của các quyết định và hoạt động của các cơ quan Nhà nước và của những người có chức vụ, quyền hạn; bảo đảm việc thi hành và chấp hành các bản án, các quyết định khác”5. Theo tác giả, “quyền tư pháp” là quyền đặc trưng của Tòa án, được hiểu là việc thực hiện những hoạt động nhằm bảo vệ pháp luật, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức. Với quyền xét xử của Tòa án là trọng tâm và những quyền khác như quyền giải thích pháp luật, hướng dẫn áp dụng pháp luật, kiểm tra tính hợp pháp và tính có căn cứ của các quyết định của các chủ thể có thẩm quyền hay là việc bảo đảm việc chấp hành đúng các bản án, quyết định của Tòa án, nhằm tác động đến hành vi và xử sự của các chủ thể trong xã hội.

Đặc điểm “Quyền tư pháp” có những đặc điểm chủ yếu sau: 5 Võ Khánh Vinh (2019), “Về quyền tư pháp và chế độ tư pháp ở Việt Nam”, Tạp chí Tòa án nhân dân, số 07/2019. 8 Thứ nhất, Tòa án là chủ thể chính trong việc thực hiện quyền tư pháp. Hiến pháp 2013, tại khoản 1 Điều 102 đã quy định: “Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp”. Như vậy, là một trong ba trụ cột của quyền lực Nhà nước, quyền tư pháp được nhân dân Việt Nam trao cho Tòa án, bên cạnh quyền hành pháp do Chính phủ thực hiện và quyền lập pháp được trao cho Quốc hội.

Ngoài Tòa án còn có các cơ quan tham gia việc thực hiện quyền tư pháp, có thể kể đến như Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Cơ quan thi hành án,… Thứ hai, quyền tư pháp mang bản chất dân chủ và pháp quyền. Bản chất dân chủ của quyền tư pháp thể hiện ở việc tuy Tòa án là cơ quan thực hiện quyền tư pháp, nhưng quyền lực thực sự lại thuộc về nhân dân. Bản chất pháp quyền thể hiện ở việc quyền tư pháp là một loại quyền lực pháp luật, nó gắn liền với pháp luật và các quyền cơ bản của con người. Thứ ba, phạm vi của quyền tư pháp thể hiện ở những hoạt động thuộc quyền tư pháp, trải dài cả quá trình tố tụng.