Cơ Chế Kiểm Soát Việc Thực Hiện Quyền Tư Pháp Của Tòa Án Tại Việt Nam Hiện Nay

Khám phá cơ chế kiểm soát quyền tư pháp của tòa án tại Việt Nam, phân tích thực trạng và những thách thức hiện nay trong bài viết này.

• Tác giả: Bùi Thị Chinh
• Người hướng dẫn: Ths. Đặng Thị Thu Trang
• Trường học: Trường Đại Học Luật TP.HCM
• Chuyên ngành: Luật Hành Chính
• Đề tài: Cơ Chế Kiểm Soát Quyền Tư Pháp Của Tòa Án Tại Việt Nam: Thực Trạng Và Giải Pháp
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: TP.HCM

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Tình hình nghiên cứu
• 0.3. Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của Luận văn
• 0.6. Phương pháp nghiên cứu
• 0.7. Kết cấu của Luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CƠ CHẾ KIỂM SOÁT VIỆC THỰC HIỆN QUYỀN TƯ PHÁP CỦA TÒA ÁN TẠI VIỆT NAM HIỆN NAY
• 1.1. Khái quát về quyền tư pháp và việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án
• 1.1.1. Khái niệm và đặc điểm quyền tư pháp
• 1.1.1.1. Khái niệm
• 1.2. Khái quát về cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam hiện nay
• 1.2.1. Khái niệm và đặc điểm cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án
• 1.2.2. Các cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam hiện nay
• 1.2.2.1. Cơ chế tự kiểm soát của Tòa án
• 1.2.2.2. Cơ chế kiểm soát bên ngoài Tòa án
• 1.3. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VÀ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN CƠ CHẾ KIỂM SOÁT VIỆC THỰC HIỆN QUYỀN TƯ PHÁP CỦA TÒA ÁN TẠI VIỆT NAM HIỆN NAY
• 2.1. Thực trạng quy định pháp luật về cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam hiện nay
• 2.2. Thực trạng thực hiện cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam hiện nay
• 2.2.1. Thực trạng thực hiện cơ chế tự kiểm soát của Tòa án
• 2.2.2. Thực trạng thực hiện cơ chế kiểm soát bên ngoài Tòa án
• 2.3. Kiến nghị hoàn thiện cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam hiện nay
• 2.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Quyền Tư Pháp Cơ Chế Kiểm Soát Tại VN

Thuật ngữ “Quyền tư pháp” có lịch sử lâu đời, bắt nguồn từ học thuyết của Aristole. Ông cho rằng hoạt động của Nhà nước gồm ba thành tố: lập pháp, hành pháp và xét xử. Đến thế kỷ 17-18, C. Montesquieu và John Locke phát triển học thuyết “Tam quyền phân lập”. Thuyết này bao gồm ba cơ quan: lập pháp, hành pháp và tư pháp, hoạt động theo cơ chế giám sát, kiềm chế lẫn nhau. Theo đó, cơ quan tư pháp có quyền tư pháp, tức quyền xét xử và các quyền khác tác động đến hành vi con người. Cơ quan tư pháp phải độc lập để bảo vệ quyền con người, bằng việc xét xử công bằng. Pháp luật Việt Nam có những quy định chặt chẽ về quyền tư pháp để đảm bảo sự độc lập này. Hiện nay, chưa có khái niệm thống nhất về “Quyền tư pháp”. Tại Việt Nam, có nhiều quan điểm khác nhau, nhưng đều đồng ý rằng quyền tư pháp liên quan đến giải quyết tranh chấp và xét xử của Tòa án.

1.1. Khái Niệm Quyền Tư Pháp Theo Các Quan Điểm Hiện Nay

Một số quan điểm cho rằng quyền tư pháp bao gồm hoạt động xét xử của Tòa án và hoạt động của các cơ quan, tổ chức khác liên quan trực tiếp đến xét xử, nhằm bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, pháp chế, trật tự pháp luật, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, lợi ích của Nhà nước và xã hội. Quan điểm khác lại cho rằng quyền tư pháp là tập hợp những hoạt động cụ thể do cơ quan tư pháp thực hiện trong tố tụng tư pháp, liên quan trực tiếp đến việc giải quyết vụ án, các tranh chấp pháp luật, hướng tới mục đích giải quyết các vụ án, tranh chấp một cách khách quan, đúng đắn. Quan điểm hẹp hơn thì cho rằng, quyền tư pháp là lĩnh vực quyền lực Nhà nước được thực hiện thông qua hoạt động phân xử và phán xét tính đúng đắn, tính hợp pháp của các hành vi, quyết định áp dụng pháp luật khi có sự tranh chấp về các quyền và lợi ích giữa các chủ thể pháp luật.

1.2. Đặc Điểm Nổi Bật Của Quyền Tư Pháp Tại Việt Nam

Tòa án là chủ thể chính thực hiện quyền tư pháp. Hiến pháp 2013 quy định: “Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp”. Quyền tư pháp mang bản chất dân chủ và pháp quyền. Bản chất dân chủ thể hiện ở việc quyền lực thuộc về nhân dân. Bản chất pháp quyền thể hiện ở việc gắn liền với pháp luật và quyền cơ bản của con người. Phạm vi của quyền tư pháp thể hiện ở những hoạt động thuộc quyền tư pháp, trải dài cả quá trình tố tụng. Cuối cùng, quyền tư pháp có tính độc lập, thể hiện qua việc tuân thủ pháp luật và sự tách bạch đối với các chủ thể tham gia xét xử cũng như các chủ thể bên ngoài Tòa án.

II. Thách Thức Kiểm Soát Quyền Tư Pháp Thực Trạng Tòa Án

Mặc dù có các quy định pháp luật về kiểm soát quyền tư pháp, trên thực tế vẫn còn nhiều thách thức. Tình trạng lạm quyền, tha hóa quyền lực vẫn tiềm ẩn. Một số cá nhân, thậm chí cơ quan Nhà nước, lợi dụng quyền lực được giao vào mục đích vụ lợi hoặc vì lợi ích cục bộ. Có thể kể đến tình trạng tham ô, tham nhũng, lạm quyền trục lợi từ người dân, hay lợi dụng chức vụ, quyền hạn cấu kết với doanh nghiệp. Do đó, cần cơ chế kiểm soát phù hợp, đặc biệt đối với cơ quan thực hiện quyền tư pháp (cụ thể là Tòa án). Đây là nơi quyết định, phân xử tính đúng đắn của các quan hệ xã hội.

2.1. Kiểm Soát Quyền Lực Tư Pháp Đảm Bảo Tính Khách Quan

Việc kiểm soát quyền lực tư pháp là yếu tố bảo đảm cho các chủ thể có thẩm quyền thực hiện kiểm soát quyền lực Nhà nước có hiệu quả. Cần có một cơ chế, chính sách đặc biệt để kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam. Để làm được điều này, cần có các nghiên cứu chuyên sâu và toàn diện về cơ chế giám sát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam, từ đó đưa ra những biện pháp, những cơ chế phù hợp.

2.2. Sự Cần Thiết Nghiên Cứu Cơ Chế Kiểm Soát Quyền Tư Pháp

Việc lựa chọn đề tài “Cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam hiện nay” là cơ sở và lý do khách quan. Trên cơ sở phân tích lý luận và thực tiễn thực hiện các cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam, tác giả đưa ra các giải pháp hoàn thiện pháp luật với mong muốn nâng cao hiệu quả thực hiện việc kiểm soát quyền tư pháp của Tòa án. Từ đó nâng cao sự phối hợp, kiểm soát giữa các chủ thể thực hiện quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp, đảm bảo việc thực hiện quyền lực Nhà nước.

III. Cơ Chế Kiểm Soát Quyền Tư Pháp Của Tòa Án Các Loại Hình

Hiện nay, việc nghiên cứu về cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam được thể hiện thông qua các nghiên cứu chuyên sâu. Các đề tài nghiên cứu có đề cập đến cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam nhưng nội dung đó chỉ là một phần nhỏ trong toàn bộ công trình nghiên cứu của các tác giả. Cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án chỉ được nghiên cứu một cách tổng quan, khái quát và vẫn chưa thực sự có một công trình nào tìm hiểu chuyên sâu về việc kiểm soát quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam.

3.1. Nghiên Cứu Chuyên Sâu Về Cơ Chế Kiểm Soát Quyền Tư Pháp

Một số bài viết pháp luật, một số công trình nghiên cứu khoa học có đề cập đến cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án, có thể kể đến như: Bài viết “Hoàn thiện cơ chế tự kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án nhân dân trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam” của tác giả Nguyễn Mai Thuyên; Bài viết “Quyền tư pháp và kiểm soát quyền tư pháp ở Việt Nam hiện nay” của tác giả Cao Anh Đô; Bài viết “Kiểm soát quyền tư pháp của Tòa án Việt Nam” của tác giả Phạm Hồng Phong,… Các bài viết phần lớn nghiên cứu cơ chế kiểm soát quyền tư pháp của Tòa án với phạm vi rộng, không chuyên sâu, không làm rõ được thực trạng cơ chế kiềm soát quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam hiện nay.

3.2. Phân Tích Đánh Giá Thực Trạng Kiểm Soát Quyền Tư Pháp

Trong nội dung nghiên cứu của khóa luận này, tác giả sẽ đưa ra quan điểm về những vấn đề lý luận mà các công trình nghiên cứu kể trên đã nêu, từ đó phân tích, đánh giá nội dung và tình hình pháp luật về cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam hiện nay, đề xuất, kiến nghị một số định hướng và giải pháp nhằm hoàn thiện các quy định của pháp luật về vấn đề này, đồng thời đưa ra các giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật trên thực tế.

IV. Nâng Cao Hiệu Quả Kiểm Soát Quyền Tư Pháp Giải Pháp

Đề tài tập trung nghiên cứu, phân tích, làm rõ các vấn đề lý luận và quy định pháp luật về cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam. Qua việc tìm hiểu cơ chế kiểm soát quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam, tác giả đánh giá những tiến bộ và yếu kém cần được loại bỏ. Từ đó kiến nghị một số giải pháp cơ bản nhằm nâng cao hiệu quả kiểm soát quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam.

4.1. Hệ Thống Hóa Quy Định Về Kiểm Soát Quyền Tư Pháp

Một là, nghiên cứu cơ sở lý luận và hệ thống hóa các quy định pháp luật hiện hành về cơ chế kiểm soát quyền tư pháp của Tòa án. Hai là, phân tích và đánh giá thực trạng cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam, qua đó đánh giá những kết quả đạt được, hạn chế và nguyên nhân.

4.2. Hoàn Thiện Pháp Luật Về Cơ Chế Kiểm Soát Quyền Tư Pháp

Ba là, kiến nghị giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật về cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam. Luận văn hướng đến nghiên cứu các đối tượng cụ thể sau: - Nghiên cứu các vấn đề lý luận về cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án; - Nghiên cứu quy định của pháp luật hiện hành về cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án;

4.3. Đề Xuất Giải Pháp Về Kiểm Soát Quyền Tư Pháp

• Nghiên cứu thực trạng quy định của pháp luật về kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam, chỉ ra những bất cập, vướng mắc trong quy định của pháp luật. Từ đó, đề xuất các giải pháp mang tính lý luận và thực tiễn có giá trị áp dụng cao cho pháp luật Việt Nam trong việc nâng cao hiệu quả kiểm soát quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam.

V. Ý Nghĩa Phạm Vi Nghiên Cứu Cơ Chế Kiểm Soát Tòa Án

Kết quả nghiên cứu của đề tài nhằm bổ sung, làm phong phú thêm lý luận khoa học pháp lý đối với cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam. Đồng thời, có ý nghĩa thực tiễn trong việc hoàn thiện các quy định pháp luật về việc kiểm soát quyền tư pháp của Tòa án thông qua việc đưa ra những phương thức nhằm tăng hiệu quả kiểm soát quyền tư pháp của Tòa án. Với đối tượng nghiên cứu đã định, tác giả giới hạn phạm vi nghiên cứu tập trung quy định pháp luật Việt Nam về cơ chế tự kiểm soát của Tòa án và cơ chế kiểm soát của các cơ quan ngoài Tòa án về cơ cấu tổ chức, kiểm soát trong hoạt động tố tụng của Tòa án tại Việt Nam.

5.1. Phƣơng Pháp Nghiên Cứu Cơ Chế Kiểm Soát Quyền Tư Pháp

Đề tài được nghiên cứu trên cơ sở lý luận khoa học và các phương pháp luận của triết học Mác – Lênin; lý luận chung về Nhà nước – pháp luật; các quan điểm của Đảng và tư tưởng của chủ tịch Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp luật. Ngoài ra, tác giả sử dụng các phương pháp nghiên cứu của ngành khoa học pháp lý như: phân tích tài liệu, tổng hợp và phân tích thực tiễn chứng minh cho lý luận, bên cạnh đó, luận văn còn sử dụng phương pháp của luật so sánh.

5.2. Kết Cấu Của Luận Văn Về Kiểm Soát Quyền Tư Pháp

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, Luận văn gồm 2 chương: Chƣơng 1: Một số vấn đề lý luận về cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam hiện nay. Chƣơng 2: Thực trạng và kiến nghị hoàn thiện cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam hiện nay.

VI. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Kiểm Soát Quyền Tư Pháp Tổng Kết

Tóm lại, việc nghiên cứu và hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam là vô cùng quan trọng. Điều này góp phần đảm bảo tính minh bạch, công bằng và hiệu quả của hệ thống tư pháp, đồng thời củng cố niềm tin của người dân vào pháp luật. Các giải pháp cần tập trung vào việc tăng cường tính độc lập của Tòa án, nâng cao năng lực của đội ngũ thẩm phán, hoàn thiện quy trình tố tụng và tăng cường sự tham gia của xã hội vào hoạt động tư pháp.

6.1. Kiểm Soát Quyền Tư Pháp Minh Bạch và Trách Nhiệm Giải Trình

Cần chú trọng đến việc minh bạch hóa hoạt động của Tòa án, tăng cường trách nhiệm giải trình của các thẩm phán và cán bộ Tòa án. Bên cạnh đó, cần xây dựng một hệ thống đánh giá hiệu quả hoạt động của Tòa án dựa trên các tiêu chí khách quan và minh bạch. Việc tăng cường kiểm soát từ bên ngoài, đặc biệt là từ Quốc hội và các tổ chức xã hội, cũng đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo tính khách quan và công bằng của hoạt động tư pháp.

6.2. Kiểm Soát Quyền Tư Pháp Đào Tạo Nâng Cao Chất Lượng

Để nâng cao hiệu quả kiểm soát, cần đầu tư vào việc đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ thẩm phán, cán bộ Tòa án, giúp họ nâng cao trình độ chuyên môn, phẩm chất đạo đức và tinh thần trách nhiệm. Đồng thời, cần tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nước và các tổ chức xã hội trong việc kiểm soát hoạt động tư pháp, tạo ra một môi trường pháp lý lành mạnh và tin cậy.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, nguyên tắc tổ chức quyền lực nhà nước được ghi nhận tại khoản 3 Điều 2 Hiến pháp năm 2013: "Quyền lực Nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan Nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp". Mặc dù hệ thống văn bản quy phạm pháp luật đã từng bước hoàn thiện nhằm bảo đảm sự phối hợp và kiềm chế lẫn nhau giữa các nhánh quyền lực, thực tiễn áp dụng vẫn tiềm ẩn nguy cơ lạm quyền, tha hóa quyền lực, tham nhũng, trục lợi từ vị trí công tác hoặc tình trạng cấu kết vụ lợi cục bộ. Tòa án nhân dân với tư cách là cơ quan thực hiện quyền tư pháp, giữ vai trò phán xét và định đoạt tính đúng đắn, hợp pháp của các quan hệ xã hội, bảo vệ công lý và quyền con người. Do đó, việc xây dựng và hoàn thiện cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án trở thành một yêu cầu cấp thiết về mặt lý luận và thực tiễn.

Khóa luận tốt nghiệp cử nhân luật của tác giả Bùi Thị Chinh (Trường Đại học Luật TP.HCM, Khoa Luật Hành chính, Khóa 2019 – 2023) tập trung giải quyết mục tiêu và các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

• Mục tiêu nghiên cứu: Nghiên cứu, phân tích làm rõ các vấn đề lý luận và quy định pháp luật về cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam; đánh giá những tiến bộ, hạn chế trong quy định hiện hành; từ đó kiến nghị một số giải pháp cơ bản nhằm nâng cao hiệu quả kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Một là, nghiên cứu cơ sở lý luận và hệ thống hóa các quy định pháp luật hiện hành về cơ chế kiểm soát quyền tư pháp của Tòa án.
  2. Hai là, phân tích và đánh giá thực trạng cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam, qua đó đánh giá những kết quả đạt được, hạn chế và nguyên nhân.
  3. Ba là, kiến nghị giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật về cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các vấn đề lý luận, quy định của pháp luật hiện hành và thực trạng quy định pháp luật về cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam.
• Phạm vi nghiên cứu: Giới hạn trong các quy định của pháp luật Việt Nam về cơ chế tự kiểm soát của Tòa án và cơ chế kiểm soát từ các cơ quan ngoài Tòa án đối với cơ cấu tổ chức cũng như hoạt động tố tụng của hệ thống Tòa án nhân dân.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng trên nền tảng phương pháp luận triết học Mác – Lênin, lý luận chung về Nhà nước và pháp luật, cùng các quan điểm của Đảng và tư tưởng Hồ Chí Minh về tư pháp. Về mặt lịch sử tư tưởng học thuật, đề tài kế thừa và phân tích các lý thuyết:

• Học thuyết phân chia quyền lực khởi nguồn từ Aristotle (phân biệt ba thành tố: Nghị luận - Chấp hành - Xét xử).
• Học thuyết "Tam quyền phân lập" của Charles Montesquieu và John Locke (thế kỷ XVII - XVIII), nhấn mạnh yêu cầu cơ quan tư pháp phải độc lập với lập pháp và hành pháp để bảo vệ quyền tự do của con người.
• Tư tưởng cải cách tư pháp đầu thế kỷ XX tại Việt Nam của Phan Chu Trinh (thư gửi Hoàng đế Khải Định năm 1922), đề cao việc trao quyền xét xử cho các cơ quan tư pháp độc lập, xử lý theo lương tâm và pháp luật.

Về phương diện lý luận pháp lý đương đại, tác giả tổng hợp ba nhóm quan điểm học thuật tại Việt Nam về nội hàm "quyền tư pháp" (nhóm mở rộng bao gồm Tòa án, Viện kiểm sát, cơ quan điều tra, cơ quan bổ trợ tư pháp; nhóm tố tụng bao gồm điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án; nhóm thu hẹp xem quyền tư pháp đồng nhất với quyền xét xử của Tòa án). Tác giả định nghĩa: Quyền tư pháp là quyền đặc trưng của Tòa án, bao gồm quyền xét xử là trọng tâm cùng các quyền năng đi kèm như giải thích pháp luật, tổng kết thực tiễn xét xử, hướng dẫn áp dụng pháp luật, phát triển án lệ và kiểm tra tính hợp pháp của các quyết định, hành vi của cơ quan nhà nước.

Phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp phân tích tài liệu và văn bản quy phạm pháp luật.
• Phương pháp tổng hợp, phân tích thực tiễn chứng minh cho lý luận.
• Phương pháp luật so sánh (đối chiếu mô hình kiểm soát quyền lực tư pháp qua các thời kỳ lập hiến và học thuyết quốc tế).
• Phương pháp hệ thống hóa pháp luật.

Nguồn dữ liệu và căn cứ pháp lý:

• Hệ thống Hiến pháp Việt Nam qua các thời kỳ: Hiến pháp 1946, Hiến pháp 1959, Hiến pháp 1980, Hiến pháp 1992 và Hiến pháp 2013.
• Các văn bản pháp luật nền tảng: Sắc lệnh số 13/SL ngày 24/01/1946; Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014; Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014; Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015; Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015; Luật Tố tụng Hành chính năm 2015; Luật Thi hành án Hình sự năm 2019; Luật Thi hành án Dân sự năm 2008 (sửa đổi, bổ sung năm 2014).
• Các văn bản quy định chi tiết và hướng dẫn áp dụng: Nghị quyết 956/NQ-UBTVQH13, Nghị quyết 333/2017/NQ-UBTVQH, Quyết định 120/QĐ-TANDTC ngày 19/6/2017, Quyết định 87/QĐ-HĐTC ngày 04/7/2018 (Bộ Quy tắc đạo đức và ứng xử của Thẩm phán), Chỉ thị 05/2020/CT-CA, Quyết định 58/QĐ-TANDTC, Nghị quyết 04/2019/NQ-HĐTP.
• Kế thừa các công trình nghiên cứu chuyên sâu: Luận án Tiến sĩ của Phạm Hồng Phong (2021), Nguyễn Quốc Hùng (2016); các bài viết học thuật của Võ Khánh Vinh (2019), Thái Vĩnh Thắng, Nguyễn Đăng Dung (2014), Nguyễn Mai Thuyên, Cao Anh Đô, Trần Ngọc Đường (2021).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam hiện nay

Chương 1 làm rõ các khái niệm, đặc điểm pháp lý cơ bản của quyền tư pháp, hoạt động thực hiện quyền tư pháp và cơ chế kiểm soát quyền tư pháp:

• Khái niệm và 4 đặc điểm của quyền tư pháp: (1) Tòa án nhân dân là chủ thể duy nhất giữ quyền xét xử và là trung tâm thực hiện quyền tư pháp theo khoản 1 Điều 102 Hiến pháp 2013; (2) Quyền tư pháp mang bản chất dân chủ và pháp quyền, quyền lực bắt nguồn từ nhân dân; (3) Phạm vi quyền tư pháp trải dài trong toàn bộ quá trình tố tụng; (4) Quyền tư pháp có tính độc lập cao độ so với quyền lập pháp và hành pháp, cũng như sự độc lập giữa các cấp xét xử và giữa các thành viên Hội đồng xét xử.
• Bản chất của cơ chế kiểm soát quyền tư pháp: Là hệ thống các phương thức, thiết chế tổ chức nhằm theo dõi, giám sát, ngăn ngừa và xử lý hành vi vi phạm pháp luật trong quá trình thực hiện chức năng xét xử và các quyền năng tư pháp khác. Cơ chế này mang 4 đặc trưng:
  • Tòa án là chủ thể chính tự kiểm soát việc thực hiện quyền lực của mình nhằm bảo đảm tính độc lập xét xử.
  • Cơ chế tự kiểm soát mang tính khép kín, vận hành đồng thời theo nguyên lý chủ động (cơ chế quản lý hành chính nội bộ của Tòa án cấp cao hơn đối với cấp thấp hơn) và tự động (áp dụng các nguyên tắc bắt buộc luật định khi tiến hành tố tụng).
  • Có sự kết hợp đa dạng giữa cơ chế tự kiểm soát nội bộ và cơ chế kiểm soát từ bên ngoài của các chủ thể mang quyền lực nhà nước lẫn chủ thể xã hội.
  • Mục tiêu tối hậu là nâng cao hiệu lực, hiệu quả thực hiện quyền tư pháp, ngăn chặn lạm quyền và bảo đảm quyền con người.
• Phân loại các cơ chế kiểm soát:
  • Cơ chế tự kiểm soát: Kiểm soát về cơ cấu tổ chức (mô hình Tòa án 4 cấp theo thẩm quyền xét xử, gồm TAND tối cao, TAND cấp cao, TAND cấp tỉnh, TAND cấp huyện; hệ thống Tòa án quân sự 3 cấp; quyền quản lý tổ chức tập trung của TAND tối cao); kiểm soát về hoạt động tố tụng (chế độ xét xử sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm; nguyên tắc Thẩm phán và Hội thẩm xét xử độc lập, chỉ tuân theo pháp luật).
  • Cơ chế kiểm soát bên ngoài: Nhóm chủ thể mang quyền lực nhà nước (Quốc hội thực hiện quyền giám sát tối cao, chất vấn, bãi nhiệm chức danh tư pháp, hủy bỏ văn bản trái luật; Ủy ban Thường vụ Quốc hội đình chỉ/bãi bỏ văn bản; Viện kiểm sát nhân dân thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp trong tất cả các giai đoạn tố tụng); Nhóm chủ thể không mang quyền lực nhà nước (Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các cơ quan báo chí, truyền thông đại chúng, nhân dân giám sát thông qua nguyên tắc xét xử công khai, Hội thẩm nhân dân và Cổng thông tin điện tử TAND tối cao).

---

Chương 2: Thực trạng và kiến nghị hoàn thiện cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam hiện nay

Chương 2 đi sâu phân tích hệ thống quy phạm pháp luật thực định điều chỉnh hai nhóm cơ chế kiểm soát, chỉ rõ những ưu điểm và bất cập:

• Thực trạng quy định về cơ chế tự kiểm soát:
  • Ưu điểm về tổ chức và tố tụng: Hệ thống Tòa án được tổ chức theo mô hình "kim tự tháp" 4 cấp độc lập theo thẩm quyền xét xử, không phụ thuộc vào đơn vị hành chính lãnh thổ; phân định rành mạch giữa nhánh Tòa án thường và nhánh Tòa án quân sự. Về tố tụng, nguyên tắc độc lập xét xử của Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân được kế thừa xuyên suốt từ Sắc lệnh số 13/SL ngày 24/01/1946, Hiến pháp 1946 đến khoản 2 Điều 103 Hiến pháp 2013, Điều 9 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2014, Điều 23 BLTTHS 2015, Điều 12 BLTTDS 2015 và Điều 13 Luật TTHC 2015.
  • Bất cập, hạn chế pháp lý:
    1. Cơ chế tự kiểm soát còn thiếu tính đồng bộ và hệ thống; các quy định nằm rải rác ở nhiều đạo luật và văn bản dưới luật; nhiều quy phạm bị lặp lại hình thức nhưng thiếu quy định phân định ranh giới rõ ràng về quyền và nghĩa vụ cụ thể của từng chủ thể kiểm soát.
    2. Quyền năng kiểm soát của Tòa hành chính bị giới hạn: Điều 6 Luật Tố tụng Hành chính năm 2015 chỉ cho phép Tòa án xem xét tính hợp pháp đối với văn bản quy phạm pháp luật liên quan chứ không có thẩm quyền trực tiếp sửa đổi, bổ sung hay bãi bỏ văn bản hành chính, hành vi hành chính bị khởi kiện.
    3. Tính khả thi của một số hình thức tự kiểm soát còn hạn chế do quy định chung chung: Khoản 1 Điều 18 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2014 quy định "Tòa án nhân dân tối cao quản lý các Tòa án nhân dân về tổ chức" nhưng không dẫn chiếu cụ thể phạm vi quản lý; khoản 3 Điều 104 Hiến pháp 2013 giao TAND tối cao "bảo đảm áp dụng thống nhất pháp luật trong xét xử" nhưng thiếu quy chuẩn pháp lý định nghĩa thế nào là "áp dụng thống nhất pháp luật".
• Thực trạng quy định về cơ chế kiểm soát bên ngoài:
  • Quốc hội và UBTVQH: Giữ quyền lực kiểm soát tối cao thông qua hoạt động xem xét báo cáo công tác, chất vấn Chánh án TAND tối cao, quyết định nhân sự và bãi bỏ các văn bản của TAND tối cao trái với Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội.
  • Nhánh hành pháp: Tồn tại độc lập, song song với nhánh tư pháp, không giữ vai trò kiểm soát trực tiếp hay có quan hệ thứ bậc hành chính đối với hoạt động xét xử của Tòa án.
  • Viện kiểm sát nhân dân: Thực hiện kiểm sát toàn diện thông qua quyền kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm (Điều 371 BLTTHS 2015) và tái thẩm đối với các bản án, quyết định có vi phạm pháp luật nghiêm trọng; tham gia các phiên họp, phiên tòa trong 04 trường hợp luật định tại Điều 21 BLTTDS 2015; kiểm sát việc giải quyết khiếu nại, tố cáo và công tác thi hành án hình sự, dân sự, hành chính.
  • Chủ thể phi quyền lực nhà nước: Nhân dân và các tổ chức xã hội thực hiện quyền kiểm soát gián tiếp thông qua chế định Hội thẩm nhân dân, nguyên tắc xét xử công khai, quyền tiếp cận thông tin bản án qua Cổng thông tin điện tử TAND tối cao, quyền khiếu nại, tố cáo (Điều 28 Hiến pháp 2013). Tuy nhiên, nhóm chủ thể này chỉ dừng lại ở quyền kiến nghị, thông báo mà không có thẩm quyền xử lý pháp lý trực tiếp.

Nhóm cơ chế kiểm soát	Chủ thể thực hiện	Căn cứ pháp lý chủ yếu	Phương thức kiểm soát chính
Tự kiểm soát của Tòa án	TAND tối cao, TAND cấp cao, TAND cấp tỉnh, TAND cấp huyện; Thẩm phán, Hội thẩm	Hiến pháp 2013, Luật Tổ chức TAND 2014, BLTTHS 2015, BLTTDS 2015, Luật TTHC 2015	Quản lý tổ chức, bổ nhiệm, luân chuyển; xét xử phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm; áp dụng Bộ Quy tắc đạo đức Thẩm phán
Kiểm soát từ cơ quan quyền lực nhà nước	Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Viện kiểm sát nhân dân	Hiến pháp 2013, Luật Tổ chức Quốc hội 2014, Luật Tổ chức VKSND 2014, Luật THAHS 2019, Luật THADS 2008 (sđ 2014)	Bầu, bãi nhiệm chức danh tư pháp; xem xét báo cáo, chất vấn; thực hành quyền công tố, kháng nghị bản án sai phạm, kiểm sát thi hành án
Kiểm soát từ xã hội và nhân dân	Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, báo chí, truyền thông, công dân	Điều 9, Điều 28 Hiến pháp 2013, các luật tố tụng	Tham gia tuyển chọn thẩm phán; phản biện xã hội, đưa tin xét xử công khai; tham gia Hội thẩm nhân dân; gửi khiếu nại, tố cáo

---

Kết quả và đóng góp

• Kết quả nghiên cứu pháp lý: Khóa luận đã hệ thống hóa một cách có căn cứ các quy định pháp luật hiện hành và các mốc lịch sử lập hiến của Việt Nam liên quan đến quyền tư pháp và cơ chế kiểm soát Tòa án. Tác giả đã phân loại và phân tích rành mạch cấu trúc của hai nhánh cơ chế kiểm soát: cơ chế tự kiểm soát nội bộ (tổ chức 4 cấp, độc lập xét xử, giám đốc thẩm/tái thẩm) và cơ chế kiểm soát bên ngoài (Quốc hội, Viện kiểm sát, xã hội).
• Đánh giá thực trạng quy định: Nghiên cứu đã nhận diện chính xác các điểm nghẽn pháp lý thực định: (1) Tính phân tán, thiếu quy chuẩn hóa trong các quy định tự kiểm soát; (2) Giới hạn thẩm quyền của Tòa hành chính trong việc phán quyết đối với văn bản hành chính; (3) Tình trạng thiếu văn bản quy định chi tiết hóa các quyền năng quản lý tổ chức và hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật của TAND tối cao.
• Đóng góp học thuật và thực tiễn: Công trình góp phần bổ sung nguồn tài liệu nghiên cứu chuyên biệt về kiểm soát quyền tư pháp của Tòa án. Khác với các luận án tiến sĩ trước đây (như nghiên cứu của Phạm Hồng Phong năm 2021 chỉ tập trung vào mối quan hệ giữa hành pháp và tư pháp, hoặc Nguyễn Quốc Hùng năm 2016 nghiên cứu kiểm soát quyền lực tư pháp ở góc độ chung), khóa luận này tập trung trực diện vào Tòa án nhân dân với tư cách là chủ thể duy nhất thực hiện quyền tư pháp, phân tích sự đan xen giữa tính độc lập xét xử và yêu cầu kiểm soát quyền lực.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của đề tài: Khóa luận chủ yếu tiếp cận nghiên cứu dưới giác độ phân tích quy phạm pháp luật thực định và cơ sở lý luận thể chế; chưa tập hợp được đầy đủ các chuỗi số liệu thống kê thực tiễn về số lượng bản án bị hủy, sửa qua thủ tục giám đốc thẩm/tái thẩm trên phạm vi toàn quốc, cũng như các số liệu xử lý kỷ luật chức danh tư pháp để định lượng hóa mức độ hiệu quả của cơ chế kiểm soát trên thực tế.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu đánh giá thực tiễn thi hành quy trình lựa chọn, công bố án lệ của Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao theo Nghị quyết 04/2019/NQ-HĐTP; đánh giá tác động của tiến trình chuyển đổi số và mô hình Tòa án điện tử đối với tính minh bạch trong kiểm soát tư pháp; nghiên cứu các luận cứ sửa đổi, bổ sung Luật Tổ chức Tòa án nhân dân và các luật tố tụng nhằm phân định cụ thể thẩm quyền hành chính tư pháp với hoạt động tố tụng độc lập của Thẩm phán.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng hưởng lợi: Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Luật Hành chính, Luật Hiến pháp, Luật Tư pháp và Tố tụng; các nghiên cứu sinh, giảng viên luật và cán bộ thực tiễn công tác tại hệ thống Tòa án, Viện kiểm sát, cơ quan thi hành án.
• Phần nội dung có giá trị tham khảo chuyên sâu:
  • Hệ thống luận cứ phân tích sự phát triển của khái niệm quyền tư pháp từ học thuyết phân quyền cổ điển (Aristotle, Montesquieu, John Locke) đến tư tưởng lập hiến Việt Nam (Sắc lệnh 13/SL, Hiến pháp 1946 đến Hiến pháp 2013).
  • Khung phân tích chi tiết về cơ chế tự kiểm soát nội bộ của Tòa án và thẩm quyền kiểm sát hoạt động tư pháp toàn diện của Viện kiểm sát nhân dân theo các bộ luật tố tụng năm 2015.
  • Các phát hiện về bất cập lập pháp trong Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014 và Luật Tố tụng Hành chính năm 2015.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận định nghĩa quyền tư pháp của Tòa án như thế nào? Quyền tư pháp là quyền đặc trưng của Tòa án nhân dân, bao gồm việc thực hiện các hoạt động nhằm bảo vệ pháp luật, chế độ xã hội chủ nghĩa, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức. Trong đó, quyền xét xử của Tòa án là trọng tâm, kết hợp với các quyền năng như giải thích pháp luật, hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật, phát triển án lệ, kiểm tra tính hợp pháp của các quyết định/hành vi của cơ quan nhà nước và bảo đảm chấp hành bản án.

2. Cơ chế tự kiểm soát của Tòa án tại Việt Nam gồm những nội dung cốt lõi nào? Cơ chế tự kiểm soát được xây dựng trên hai khía cạnh: (1) Kiểm soát về cơ cấu tổ chức thông qua mô hình Tòa án 4 cấp độc lập theo thẩm quyền xét xử (không phụ thuộc đơn vị hành chính) dưới sự quản lý thống nhất của TAND tối cao; (2) Kiểm soát về hoạt động tố tụng thông qua các cấp xét xử (phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm) và nguyên tắc Thẩm phán, Hội thẩm xét xử độc lập, chỉ tuân theo pháp luật.

3. Viện kiểm sát nhân dân thực hiện việc kiểm soát quyền tư pháp của Tòa án thông qua các phương thức nào? Viện kiểm sát kiểm soát toàn diện thông qua chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp trong mọi giai đoạn: phát biểu quan điểm tại phiên tòa; thực hiện quyền kháng nghị phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm đối với các bản án, quyết định sai phạm; tham gia tố tụng trong các vụ việc dân sự, hành chính luật định; kiểm sát việc thi hành án hình sự, dân sự, hành chính và kiểm sát việc giải quyết khiếu nại, tố cáo trong hoạt động tư pháp.

4. Khóa luận chỉ ra những hạn chế chính nào trong quy định pháp luật về cơ chế tự kiểm soát của Tòa án? Tác giả chỉ ra 3 hạn chế lớn: (1) Các quy định về tự kiểm soát còn tản mạn, thiếu tính hệ thống và lặp lại; (2) Thẩm quyền của Tòa hành chính bị hạn chế khi không được quyền sửa đổi, bãi bỏ văn bản hành chính trái luật mà chỉ được xem xét văn bản quy phạm pháp luật; (3) Một số quy định còn mang tính khái quát, thiếu hướng dẫn cụ thể như phạm vi "quản lý về tổ chức" của TAND tối cao (Điều 18 Luật Tổ chức TAND 2014) hay tiêu chí "áp dụng thống nhất pháp luật" (Điều 104 Hiến pháp 2013).

5. Lịch sử lập pháp Việt Nam ghi nhận nguyên tắc độc lập xét xử của Thẩm phán từ văn bản nào? Nguyên tắc này được xác lập lần đầu tiên tại Sắc lệnh số 13/SL ngày 24/01/1946 (Điều 50 quy định Thẩm phán xử án quyết định theo pháp luật và lương tâm, không quyền lực nào được can thiệp) và được tái khẳng định trong Hiến pháp năm 1946, đặt nền móng cho quy định tại khoản 2 Điều 103 Hiến pháp năm 2013 và các đạo luật tố tụng hiện hành.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp cử nhân luật của tác giả Bùi Thị Chinh đã phân tích một cách có hệ thống cơ sở lý luận và thực trạng quy định pháp luật về cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam. Công trình làm rõ mối quan hệ tương hỗ giữa cơ chế tự kiểm soát khép kín trong nội bộ hệ thống Tòa án và cơ chế kiểm soát bên ngoài từ các cơ quan quyền lực nhà nước cùng các thiết chế xã hội, nhằm bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu độc lập xét xử và phòng ngừa lạm quyền. Các luận điểm nhận diện hạn chế pháp lý trong Luật Tổ chức Tòa án nhân dân và các luật tố tụng cung cấp căn cứ tham khảo có giá trị cho tiến trình tiếp tục cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, Luận văn gồm 2 chương: Chƣơng 1: Một số vấn đề lý luận về cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam hiện nay. Chƣơng 2: Thực trạng và kiến nghị hoàn thiện cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án tại Việt Nam hiện nay. Kết luận Danh mục tài liệu tham khảo 5 CHƢƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CƠ CHẾ KIỂM SOÁT VIỆC THỰC HIỆN QUYỀN TƢ PHÁP CỦA TÒA ÁN TẠI VIỆT NAM HIỆN NAY 1. Khái quát về quyền tƣ pháp và việc thực hiện quyền tƣ pháp của Tòa án 1.

Khái niệm và đặc điểm quyền tư pháp a. Khái niệm Thuật ngữ “Quyền tư pháp” đã tồn tại rất lâu trong lịch sử pháp lý. Bắt nguồn từ học thuyết của Aristole, ông cho rằng hoạt động của Cơ quan Nhà nước bao gồm ba cơ quan gắn liền với ba thành tố. Đầu tiên là cơ quan gắn liền với thành tố Nghị luận – cơ quan làm luật; thứ hai là cơ quan gắn liền với thành tố Chấp hành – cơ quan thực thi pháp luật và cuối cùng, cơ quan xét xử gắn với thành tố Xét xử1.

Học thuyết của Aristole có ưu điểm là đã phân biệt được các lĩnh vực hoạt động của Nhà nước, nhưng chưa nêu rõ khái niệm, chỉ rõ chức năng và đặc điểm của các cơ quan trên. Đến thế kỷ 17 – 18, C. Montesquieu và John Locke đã phát triển, tạo nên học thuyết “Tam quyền phân lập”2 với sự kế thừa những ưu điểm từ học thuyết của Aristole. Với học thuyết Tam quyền phân lập, thể chế chính trị sẽ bao gồm ba cơ quan được tổ chức với cơ chế giám sát, kiềm chế hoạt động lẫn nhau, bao gồm cơ quan lập pháp, cơ quan hành pháp và cơ quan tư pháp.

Theo đó, cơ quan lập pháp sẽ có quyền lập pháp, đây là quyền được ban hành các quy tắc xử sự chung áp đặt cho toàn xã hội; cơ quan hành pháp có quyền hành pháp, đảm nhận việc thực thi pháp luật và cơ quan tư pháp có quyền tư pháp – quyền xét xử và các quyền khác nhằm tác động đến hành vi con người. Cũng theo thuyết “Tam quyền phân lập”, cơ quan tư pháp phải độc lập với hai cơ quan còn lại. Bởi, khi mà quyền con người có thể bị xâm phạm bởi quyền ban hành luật pháp của cơ quan lập pháp hay bị đe dọa bởi quyền thực thi pháp luật của cơ quan hành pháp thì cơ quan tư pháp lại có thể giúp con người bảo vệ những quyền chính đáng của mình bằng việc xét xử công bằng, phân minh. Chính vì những lí do đó, trong luật pháp của các quốc gia trên thế giới, đặc biệt là ở Việt Nam có những quy định chặt chẽ, đặc biệt về quyền tư pháp, nhằm giúp cơ quan tư pháp có cơ sở để hoạt động độc lập, đảm bảo thực hiện được nhiệm vụ của mình.

Xét về khái niệm “Quyền tư pháp”, trong cuốn Tinh thần pháp luật (Hoàng Thanh Đạm dịch) cho rằng trong mỗi quốc gia đều có ba thứ quyền lực, trong đó 1 Chu Thị Ngọc (2010), “Phân quyền trong Nhà nước pháp quyền”, Tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội, số 26, tr.org/about-state-legislatures/separation-of-powers-an-overview (truy cập ngày 18/04/2023). 6 “quyền tư pháp là quyền thi hành những điều trong luật dân sự”. Đây là một loại quyền “không nên giao cho một viện nguyên lão thường trực, mà phải do những người trong đoàn thể dân chúng được cử ra từng thời gian trong một năm, do luật quy định, lập thành Tòa án, làm việc kéo dài bao lâu tùy sự cần thiết”3.