Cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước trong doanh nghiệp Việt Nam

Chuyên đề nghiên cứu Cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước tại doanh nghiệp Việt Nam, cập nhật xu hướng mới, giá trị tham khảo cao cho chuyên gia

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kinh Tế Chính Trị
• Đề tài: Cơ Chế Đại Diện Chủ Sở Hữu Vốn Nhà Nước Tại Doanh Nghiệp Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN CƠ CHẾ ĐẠI DIỆN CHỦ SỞ HỮU VỐN NHÀ NƯỚC TRONG CÁC DOANH NGHIỆP
• 1.1. Các công trình nghiên cứu nước ngoài có liên quan đến cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước trong các doanh nghiệp
• 1.2. Các công trình nghiên cứu trong nước có liên quan đến cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước trong các doanh nghiệp
• 1.3. Nhận xét kết quả của các công trình đã được công bố có liên quan và xác định vấn đề nghiên cứu của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CƠ CHẾ ĐẠI DIỆN CHỦ SỞ HỮU VỐN NHÀ NƯỚC TRONG CÁC DOANH NGHIỆP
• 2.1. Khái niệm cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước trong các doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường
• 2.2. Nội dung cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước trong các doanh nghiệp
• 2.3. Các tiêu chí đánh giá cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước trong doanh nghiệp
• 2.4. Các nhân tố ảnh hưởng đến cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước trong các doanh nghiệp
• 2.5. Kinh nghiệm về cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước trong các doanh nghiệp ở một số nước và bài học cho Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG CƠ CHẾ ĐẠI DIỆN CHỦ SỞ HỮU VỐN NHÀ NƯỚC TRONG CÁC DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM
• 3.1. Tình hình hoạt động và mô hình tổ chức, bộ máy của doanh nghiệp nhà nước
• 3.2. Tình hình thực hiện cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước trong các doanh nghiệp ở Việt Nam
• 3.3. Đánh giá thực trạng cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước trong các doanh nghiệp ở Việt Nam
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CƠ CHẾ ĐẠI DIỆN CHỦ SỞ HỮU VỐN NHÀ NƯỚC TRONG CÁC DOANH NGHIỆP Ở VIỆT NAM TRONG THỜI GIAN TỚI
• 4.1. Quan điểm hoàn thiện cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước trong các doanh nghiệp ở Việt Nam
• 4.2. Giải pháp chủ yếu nhằm hoàn thiện cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước trong các doanh nghiệp ở Việt Nam trong thời gian tới
• 4.3. Một số kiến nghị với Trung ương
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HỘP
• DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước trong các doanh nghiệp

Cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước tại doanh nghiệp Việt Nam đã được nghiên cứu từ nhiều góc độ khác nhau. Các công trình nghiên cứu nước ngoài đã chỉ ra rằng đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước không chỉ là một khái niệm pháp lý mà còn là một yếu tố quyết định đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước. Nghiên cứu trong nước cũng đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phân định rõ ràng quyền lợi và trách nhiệm của chủ sở hữu vốn nhà nước. Các nghiên cứu này đã chỉ ra rằng việc cải cách cơ chế quản lý và giám sát là cần thiết để nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước. Đặc biệt, các nghiên cứu đã chỉ ra rằng quyền lợi của nhà nước cần được bảo vệ thông qua các quy định pháp luật chặt chẽ và minh bạch.

1.1. Các công trình nghiên cứu nước ngoài

Nhiều công trình nghiên cứu quốc tế đã chỉ ra rằng cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước có thể ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước. Các nghiên cứu này thường tập trung vào việc phân tích các mô hình quản lý và giám sát khác nhau, từ đó rút ra bài học cho Việt Nam. Một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng các tiêu chí đánh giá hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước là rất quan trọng để đảm bảo rằng vốn nhà nước được sử dụng một cách hiệu quả. Các mô hình quản lý từ các quốc gia phát triển có thể là nguồn tham khảo quý giá cho Việt Nam trong việc hoàn thiện cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước.

1.2. Các công trình nghiên cứu trong nước

Tại Việt Nam, nhiều công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước hiện tại còn nhiều bất cập. Các nghiên cứu này nhấn mạnh rằng việc xác định rõ ràng quyền hạn và trách nhiệm của đại diện chủ sở hữu là rất cần thiết. Một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng quản lý vốn nhà nước cần phải được cải cách để nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước. Các tác giả cũng đã đề xuất nhiều giải pháp nhằm hoàn thiện cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước, từ việc cải cách chính sách đến việc nâng cao năng lực quản lý của các cơ quan nhà nước.

II. Cơ sở lý luận và thực tiễn về cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước trong các doanh nghiệp

Cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước trong các doanh nghiệp là một khái niệm quan trọng trong quản lý kinh tế. Cơ chế này không chỉ liên quan đến việc quản lý vốn nhà nước mà còn ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng quyền lợi của nhà nước cần được bảo vệ thông qua các quy định pháp luật chặt chẽ. Đặc biệt, việc xác định rõ ràng trách nhiệm của đại diện là rất quan trọng để đảm bảo rằng vốn nhà nước được sử dụng một cách hiệu quả. Các tiêu chí đánh giá cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước cũng cần được xây dựng dựa trên các tiêu chí cụ thể và rõ ràng.

2.1. Khái niệm cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước

Khái niệm cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước được hiểu là tổng thể các quy định pháp lý và thực tiễn liên quan đến việc quản lý và giám sát vốn nhà nước trong các doanh nghiệp nhà nước. Cơ chế này bao gồm việc xác định quyền hạn và trách nhiệm của đại diện chủ sở hữu trong việc quản lý vốn nhà nước. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc xây dựng một cơ chế quản lý rõ ràng và minh bạch là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước.

2.2. Nội dung cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước

Nội dung của cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước bao gồm các quy định về quyền lợi và trách nhiệm của đại diện chủ sở hữu trong việc quản lý vốn nhà nước. Các quy định này cần phải được xây dựng dựa trên các tiêu chí cụ thể để đảm bảo rằng vốn nhà nước được sử dụng một cách hiệu quả. Đặc biệt, việc giám sát và đánh giá hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước cũng cần được thực hiện một cách thường xuyên và liên tục để đảm bảo rằng cơ chế đại diện hoạt động hiệu quả.

III. Thực trạng cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước trong các doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam

Thực trạng cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước trong các doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Mặc dù đã có nhiều cải cách, nhưng hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp nhà nước vẫn chưa đạt yêu cầu. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng quyền lợi của nhà nước chưa được bảo vệ một cách hiệu quả, dẫn đến tình trạng thất thoát và lãng phí vốn nhà nước. Việc xác định rõ ràng trách nhiệm của đại diện cũng còn nhiều bất cập, ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước.

3.1. Tình hình hoạt động và mô hình tổ chức của doanh nghiệp nhà nước

Tình hình hoạt động của các doanh nghiệp nhà nước hiện nay cho thấy nhiều vấn đề cần được cải thiện. Mô hình tổ chức của các doanh nghiệp nhà nước thường thiếu tính linh hoạt, dẫn đến việc không đáp ứng được yêu cầu của thị trường. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc cải cách mô hình tổ chức là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước. Đặc biệt, việc phân định rõ ràng quyền hạn và trách nhiệm của đại diện chủ sở hữu là rất quan trọng để đảm bảo rằng vốn nhà nước được sử dụng một cách hiệu quả.

3.2. Tình hình thực hiện cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước

Tình hình thực hiện cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước trong các doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều bất cập. Việc xác định rõ ràng quyền hạn và trách nhiệm của đại diện chủ sở hữu còn nhiều vấn đề cần được giải quyết. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc cải cách cơ chế đại diện là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước. Đặc biệt, việc xây dựng các quy định pháp luật chặt chẽ và minh bạch là rất quan trọng để bảo vệ quyền lợi của nhà nước.

IV. Quan điểm và giải pháp hoàn thiện cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước trong các doanh nghiệp ở Việt Nam trong thời gian tới

Để hoàn thiện cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước, cần có những quan điểm và giải pháp cụ thể. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc cải cách cơ chế đại diện là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước. Cần xác định rõ ràng quyền hạn và trách nhiệm của đại diện chủ sở hữu để đảm bảo rằng vốn nhà nước được sử dụng một cách hiệu quả. Đặc biệt, việc xây dựng các quy định pháp luật chặt chẽ và minh bạch là rất quan trọng để bảo vệ quyền lợi của nhà nước.

4.1. Quan điểm hoàn thiện cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước

Quan điểm hoàn thiện cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước cần tập trung vào việc xác định rõ ràng quyền hạn và trách nhiệm của đại diện chủ sở hữu. Cần xây dựng một cơ chế quản lý minh bạch và hiệu quả để đảm bảo rằng vốn nhà nước được sử dụng một cách hiệu quả. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc cải cách cơ chế đại diện là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước.

4.2. Giải pháp chủ yếu nhằm hoàn thiện cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước

Giải pháp chủ yếu nhằm hoàn thiện cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước bao gồm việc xây dựng các quy định pháp luật chặt chẽ và minh bạch. Cần xác định rõ ràng quyền hạn và trách nhiệm của đại diện chủ sở hữu để đảm bảo rằng vốn nhà nước được sử dụng một cách hiệu quả. Đặc biệt, việc cải cách cơ chế đại diện là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước tại doanh nghiệp đóng vai trò hạt nhân trong tiến trình cải cách thể chế kinh tế tại Việt Nam. Bối cảnh chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa—được khởi xướng từ Đại hội VI của Đảng (1986) và tiếp tục được khẳng định qua Nghị quyết Trung ương 3 khóa IX (2001) cùng Nghị quyết Trung ương 5 khóa XII (2017)—đặt ra yêu cầu cấp bách phải phân định rõ ràng giữa quyền quản lý hành chính kinh tế của Nhà nước và quyền quản trị sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Mặc dù doanh nghiệp nhà nước (DNNN) nắm giữ khối lượng tài sản và nguồn lực đặc biệt lớn, chi phối các huyết mạch của nền kinh tế quốc dân, nhưng hiệu quả hoạt động thực tế chưa tương xứng với nguồn lực đầu tư, bộc lộ tình trạng thất thoát vốn nghiêm trọng và suy giảm năng lực cạnh tranh.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) cốt lõi xuất phát từ thực trạng "vừa đá bóng, vừa thổi còi" kéo dài trong nhiều thập kỷ, khi các cơ quan quản lý hành chính nhà nước (các Bộ ngành, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh) đồng thời nắm giữ thẩm quyền đại diện chủ sở hữu vốn. Sự chồng chéo này làm mờ nhạt ranh giới giữa quản lý công và quản trị kinh doanh, dẫn đến hiện tượng chủ sở hữu thực sự bị "vắng mặt" hoặc phân tán quyền lực, tạo kẽ hở cho rủi ro đạo đức và xung đột lợi ích. Các công trình trước đây của Nguyễn Kế Tuấn (2010), Trần Tiến Cường (2013), và Nguyễn Đình Cung & Bùi Văn Dũng (2014) đã bước đầu khảo cứu mô hình đại diện chủ sở hữu, song chưa làm sáng tỏ toàn diện cơ chế vận hành nội tại dưới góc độ kinh tế chính trị học về mối quan hệ giữa quyền sở hữu toàn dân, quyền đại diện của Nhà nước và quyền tự chủ của bộ máy quản trị doanh nghiệp trong bối cảnh tái cơ cấu kinh tế.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được thiết lập chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất kinh tế chính trị, cấu trúc nội dung và các tiêu chí đánh giá cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước tại doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là gì?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thực trạng thực hiện cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước tại các tập đoàn, tổng công ty nhà nước ở Việt Nam giai đoạn 2010–2016 bộc lộ những khuyết tật cấu trúc, khoảng trống pháp lý và nguyên nhân nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Mô hình và giải pháp đột phá thể chế nào cần được thiết lập đến năm 2030 nhằm bảo đảm nguyên tắc phân định triệt để chức năng quản lý nhà nước và chức năng đại diện chủ sở hữu vốn?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Sự tích hợp phi tách bạch giữa chức năng quản lý nhà nước và chức năng đại diện chủ sở hữu vốn tại các cơ quan hành chính làm gia tăng chi phí đại diện (agency costs), tạo ra sự bất đối xứng thông tin và suy giảm hiệu quả giám sát vốn nhà nước.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Việc thiết lập một cơ quan chuyên trách độc lập thực hiện quyền đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước, kết hợp chuẩn hóa cơ chế bổ nhiệm, đãi ngộ và kiểm toán độc lập sẽ tạo ra bước chuyển căn bản trong việc bảo toàn và phát triển vốn đầu tư công.

Khung lý thuyết của nghiên cứu được tích hợp đa tầng từ Lý luận về sở hữu tư bản và công ty cổ phần của Karl Marx trong bộ Tư bản (Quyển III), Lý thuyết người đại diện (Principal-Agent Theory) của Michael C. Jensen và William H. Meckling (1976), kết hợp với Bộ nguyên tắc quản trị DNNN của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD Guidelines on Corporate Governance of State-Owned Enterprises, 2015). Đóng góp đột phá của công trình thể hiện ở việc hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về cơ chế đại diện gián tiếp vốn nhà nước, cung cấp bức tranh thực nghiệm xác thực về các đại án sai phạm quản lý tài sản giai đoạn 2010–2016 (như vụ Vinashin, Vinalines thiệt hại trên 366 tỉ đồng và tham ô 28 tỉ đồng trong thương vụ ụ nổi 83M, hay thua lỗ 3.298,27 tỉ đồng tại Tổng công ty PVC thuộc PVN), đồng thời kiến tạo luận cứ khoa học trực tiếp cho việc thành lập Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp. Phạm vi nghiên cứu tập trung chuyên sâu vào các doanh nghiệp nắm giữ 100% vốn nhà nước và các tập đoàn kinh tế trọng điểm tại Việt Nam trong khung thời gian 2010–2016, với tầm nhìn định hướng chính sách đến năm 2030.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước phản ánh ba dòng nghiên cứu (major streams) chủ đạo:

Dòng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào quan hệ sở hữu và bản chất quyền tài sản trong chủ nghĩa tư bản và nền kinh tế chuyển đổi. C.Mác trong Tư bản (Quyển thứ ba) đã chỉ rõ: trong công ty cổ phần, chức năng tư bản tách rời với quyền sở hữu tư bản, lao động tách rời quyền sở hữu đối với tư liệu sản xuất và lao động thặng dư, hình thành điểm quá độ tất yếu chuyển thành "sở hữu của những người sản xuất liên hiệp, thành sở hữu xã hội trực tiếp" [94]. Kế thừa quan điểm này, các học giả Trung Quốc như Cốc Thư Đường (2008) trong Lý luận mới về kinh tế học xã hội chủ nghĩa [80] và Đổng Đức Cương (2008) [61] đã phân tích sự chuyển dịch từ đối lập công - tư sang đa nguyên hóa chủ thể sở hữu và chế độ sở hữu hỗn hợp. Trâu Đông Đào và Âu Dương Nhật Huy (2008) [78] tổng kết 30 năm cải cách kinh tế Trung Quốc qua 4 giai đoạn, đúc rút bài học then chốt về việc tách chức năng quản lý công ra khỏi chức năng nhà đầu tư vốn, thành lập Ủy ban Quản lý và Giám sát Tài sản Nhà nước (SASAC).

Dòng nghiên cứu thứ hai luận giải về quản trị doanh nghiệp và chi phí đại diện. Jensen và Meckling (1976) đặt nền móng cho Lý thuyết người đại diện, chứng minh sự phân tách giữa quyền sở hữu và quyền điều hành làm nảy sinh xung đột lợi ích và thông tin bất đối xứng. Ứng dụng vào khu vực công, Gary H. Jefferson (2014) [136] chỉ ra rằng việc phân quyền quản lý và giám sát không rõ ràng khiến tài sản DNNN hoạt động như "hàng hóa công", dẫn đến hiện tượng tài sản nhà nước bị tiêu tán và tích tụ nợ xấu sang hệ thống ngân hàng. Laksamana Sukardi (2014) [136] phân tích kinh nghiệm Indonesia, nhấn mạnh sự can thiệp phân tán của các bộ ngành làm gia tăng tính dễ tổn thương của DNNN nếu thiếu khung khổ pháp lý điều chỉnh tập trung.

Dòng nghiên cứu thứ ba tại Việt Nam tập trung vào đổi mới thể chế quản lý vốn công. Nguyễn Kế Tuấn (2010) [126] làm rõ đặc thù sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện; Trần Tiến Cường (2013) [62] khảo sát kinh nghiệm quốc tế về quyền chủ sở hữu; Nguyễn Đình Cung và Bùi Văn Dũng (2014) [60] cùng Báo cáo RCV (2016) [64] chỉ ra 3 khiếm khuyết thể chế lớn: chưa tách biệt chức năng quản lý nhà nước với quyền sở hữu, thiếu sự tập trung thống nhất, và bộ máy thực thi thiếu tính chuyên trách, chuyên nghiệp.

Trường phái / Quan điểm	Luận điểm chính	Đại diện tiêu biểu	Hạn chế / Điểm tranh luận
Mô hình Phân tán đa ngành (Decentralized Ministry Model)	Các Bộ chủ quản trực tiếp quản lý chuyên ngành kết hợp thực hiện quyền đại diện chủ sở hữu vốn nhằm gắn kết mục tiêu phát triển ngành.	Cơ chế quản lý truyền thống; Nghiên cứu giai đoạn đầu của Bộ Tài chính	Gây ra tình trạng "vừa đá bóng vừa thổi còi", can thiệp hành chính sâu vào kinh doanh, xung đột lợi ích công - tư.
Mô hình Cơ quan Chuyên trách tập trung (Centralized Ownership Entity)	Tách biệt triệt để quản lý công và quyền sở hữu vốn; tập trung quyền đại diện vào một đầu mối duy nhất hoạt động chuyên nghiệp (SASAC, SCIC, Temasek).	OECD (2011, 2015), Trâu Đông Đào (2008), Nguyễn Đình Cung (2014)	Đòi hỏi năng lực giám sát tối tân, dễ tạo điểm nghẽn tập trung quyền lực quan liêu mới nếu thiếu cơ chế kiểm soát chéo.

Tranh luận học thuật quốc tế tập trung vào tính tương thích giữa cơ chế thị trường và định hướng phát triển quốc gia. Nghiên cứu của Úc theo Commonwealth Government Business Enterprise Governance and Oversight Guidelines (2011) [138] quy định các Bộ trưởng cổ đông chỉ kiểm soát chiến lược và giải trình trước Quốc hội, trong khi Hội đồng quản trị (HĐQT) toàn quyền xử lý điều hành thường nhật. Đối chiếu với thực tiễn Việt Nam, luận án định vị khoảng trống chưa được giải quyết: đó là sự thiếu vắng cơ chế kiểm tra chéo độc lập và sự chậm trễ trong việc chuyển dịch từ mô hình phân tán sang mô hình tập trung. Công trình thúc đẩy tri thức học thuật bằng việc phân tích sâu sắc các dữ liệu thanh tra, kiểm toán thực tế tại Việt Nam giai đoạn 2010–2016, so sánh trực tiếp với mô hình SASAC của Trung Quốc và Hướng dẫn GBE của Úc, từ đó xác lập tính tất yếu khách quan của mô hình cơ quan chuyên trách đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết người đại diện (Jensen & Meckling, 1976) trong bối cảnh kinh tế chuyển đổi có sự hiện diện của sở hữu toàn dân. Trong khu vực tư nhân, quan hệ ủy quyền - đại diện chỉ diễn ra một cấp giữa Cổ đông (Principal) và Giám đốc điều hành (Agent). Ngược lại, tại khu vực DNNN Việt Nam, quan hệ này bị phân mảnh thành chuỗi ủy thác đa tầng: Nhân dân (Chủ sở hữu tối cao) $\rightarrow$ Quốc hội / Chính phủ (Đại diện CSH toàn dân) $\rightarrow$ Bộ chủ quản / Ủy ban đại diện (Đại diện CSH trực tiếp) $\rightarrow$ Hội đồng thành viên/HĐQT (Người đại diện phần vốn) $\rightarrow$ Ban điều hành doanh nghiệp (Tổng Giám đốc/Giám đốc).

Nhân dân (Chủ sở hữu tối cao)
Quốc hội / Chính phủ (Đại diện sở hữu toàn dân)
Cơ quan chuyên trách đại diện CSH (Tập trung quyền sở hữu)
Hội đồng thành viên / HĐQT (Người đại diện vốn tại doanh nghiệp)
Ban Giám đốc điều hành (Người quản trị sản xuất kinh doanh)

Sự kéo dài của chuỗi ủy thác làm suy giảm động lực giám sát và khuếch đại mức độ bất đối xứng thông tin, dẫn tới các mệnh đề lý thuyết:

• Mệnh đề 1 (Proposition 1): Mức độ phân tán thẩm quyền đại diện chủ sở hữu tỷ lệ thuận với chi phí đại diện và rủi ro trục lợi chính sách của nhóm quản trị doanh nghiệp.
• Mệnh đề 2 (Proposition 2): Hiệu quả bảo toàn và phát triển vốn nhà nước phụ thuộc vào mức độ độc lập của cơ chế bổ nhiệm, đánh giá và đãi ngộ cán bộ đại diện phần vốn so với bộ máy hành chính nhà nước.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích được xây dựng trên sự tích hợp của ba trụ cột lý thuyết:

1. Kinh tế chính trị Mác-Lênin: Bản chất sở hữu toàn dân và sự phân tách giữa chức năng sở hữu tư bản với chức năng điều hành tư bản.
2. Kinh tế học thể chế mới và Lý thuyết ủy quyền - đại diện: Khắc phục rủi ro đạo đức (Moral Hazard), sự lựa chọn nghịch (Adverse Selection) và giảm thiểu chi phí giao dịch.
3. Chuẩn mực quản trị doanh nghiệp hiện đại của OECD: Thiết lập sân chơi bình đẳng, công khai minh bạch và chuyên nghiệp hóa bộ máy đại diện vốn.

Khung phân tích vận hành dựa trên 3 cấu phần tương tác hữu cơ: (1) Phương thức xác định thẩm quyền và ranh giới quyền lực giữa chủ sở hữu và người đại diện; (2) Cơ chế tuyển chọn, bổ nhiệm, miễn nhiệm và đãi ngộ dựa trên kết quả kinh doanh; (3) Cơ chế kiểm tra, giám sát tài chính hợp nhất, kiểm toán độc lập và chế độ báo cáo công khai trước cơ quan lập pháp. Điều kiện biên (Boundary conditions) của mô hình áp dụng đối với các doanh nghiệp có vốn nhà nước trong nền kinh tế thị trường có sự điều tiết của Nhà nước xã hội chủ nghĩa.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên lập trường phương pháp luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử của Mác-Lênin, kết hợp với trường phái Duy thực phê phán (Critical Realism). Hiện tượng kinh tế được xem xét trong trạng thái vận động, liên hệ biện chứng và gắn liền với hoàn cảnh lịch sử - xã hội cụ thể của thời kỳ chuyển đổi mô hình kinh tế tại Việt Nam.

Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp thiên về định tính thể chế kết hợp phân tích định lượng thực chứng (Qualitative-dominant Mixed Institutional Analysis):

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Khảo cứu hệ thống văn bản pháp luật, đường lối của Đảng, Luật Doanh nghiệp, Luật Quản lý sử dụng vốn nhà nước số 69/2014/QH13 và các nghị định Chính phủ.
• Cấp độ trung gian (Meso-level): Đánh giá vai trò của các Bộ chủ quản, UBND cấp tỉnh, Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước (SCIC).
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Phân tích hiệu quả quản trị, biến động vốn và các vụ việc sai phạm của HĐTV/HĐQT tại các tập đoàn, tổng công ty lớn.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý thông tin tuân thủ nguyên tắc tam giác giác hóa (Triangulation):

• Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Kết hợp báo cáo quyết toán tài chính của doanh nghiệp, báo cáo giám sát của Ủy ban Kinh tế của Quốc hội (Báo cáo số 1892/BC-UBKT13), báo cáo của Thanh tra Chính phủ và Kiểm toán Nhà nước năm 2014, 2015.
• Phương pháp trừu tượng hóa khoa học: Loại bỏ các biến cố ngẫu nhiên, cá biệt để nhận diện các khuyết tật mang tính quy luật của cơ chế quản lý vốn công.
• Phương pháp so sánh quốc tế chuyên sâu: Đối chiếu cấu trúc HĐQT, quy trình đề cử, bổ nhiệm và mức lương thành viên HĐQT giữa các nước OECD, Trung Quốc (SASAC), Úc (GBE), Canada và Singapore.

Data và phân tích

Dữ liệu phân tích tập trung vào bức tranh toàn cảnh của hệ thống DNNN giai đoạn 2010–2016. Các trường hợp điển hình (Critical Case Studies) được đưa vào mổ xẻ cấu trúc sai phạm:

• Vụ việc tại Công ty Tiếp thị thương mại nông nghiệp - công nghiệp thực phẩm (Bộ NN&PTNT): Tham ô và cố ý làm trái gây thiệt hại 101,6 tỉ đồng.
• Tập đoàn Công nghiệp Tàu thủy Việt Nam (Vinashin, 2006–2009): Bổ nhiệm người thân giữ chức danh quản lý đại diện vốn trái quy định, đẩy tập đoàn đến bờ vực phá sản.
• Tổng công ty Hàng hải Việt Nam (Vinalines, 2014): Mua ụ nổi 83M trái phép gây thiệt hại 366 tỉ đồng, tham ô 28 tỉ đồng do buông lỏng kiểm tra, giám sát từ Bộ Giao thông Vận tải.
• Tổng công ty Cổ phần Xây lắp Dầu khí Việt Nam (PVC, 2011–2013): Thua lỗ lũy kế 3.298,27 tỉ đồng do buông lỏng lãnh đạo, quản lý điều hành và thiếu kiểm tra giám sát nội bộ.

Dữ liệu được tổng hợp, phân loại theo hệ thống bảng biểu tiêu chuẩn (Bảng 2.1 về quy mô vốn nhà nước; Bảng 2.2 về quy trình đề cử HĐQT; Bảng 2.3 về đánh giá và mức lương HĐQT quốc tế) để xác định độ lệch chuẩn giữa thực tiễn quản trị Việt Nam và thông lệ quốc tế.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, xung đột chức năng kép tại các cơ quan quản lý nhà nước. Các Bộ chuyên ngành và UBND cấp tỉnh vừa ban hành quy chuẩn kỹ thuật, cấp phép, thanh tra ngành, vừa nắm giữ quyền bổ nhiệm cán bộ và phê duyệt dự án kinh doanh của DNNN. Sự dung dưỡng này làm vô hiệu hóa công cụ giám sát độc lập, tạo ra hiện tượng "bảo hộ hành chính" và bóp méo môi trường cạnh tranh bình đẳng.

Thứ hai, hiện tượng khuếch đại chi phí đại diện và tổn thất vốn quy mô lớn. Do thông tin bất đối xứng trầm trọng, người đại diện phần vốn có xu hướng theo đuổi các mục tiêu ngắn hạn nhằm tối đa hóa lợi ích cục bộ hoặc cấu kết với nhà điều hành tư lợi. Bằng chứng kiểm toán năm 2014–2015 chỉ ra hàng loạt dự án đầu tư ngoài ngành kém hiệu quả, nợ khó đòi và nợ quá hạn tăng vọt (Hộp 3.1, 3.2, 3.7), biến vốn nhà nước thành nguồn tài sản chịu rủi ro cao nhưng không có cá nhân nào chịu trách nhiệm tài chính trực tiếp.

Thứ ba, sự bất cập trong cơ chế tuyển chọn, đãi ngộ và trách nhiệm giải trình. Quy trình bổ nhiệm cán bộ quản lý đại diện vốn còn nặng tính hành chính - công chức, chưa gắn kết với năng lực thị trường. Cơ chế tiền lương, tiền thưởng mang tính cào bằng, chưa phản ánh đúng giá trị rủi ro và hiệu quả bảo toàn vốn dài hạn. Trách nhiệm cá nhân của người đại diện khi doanh nghiệp thua lỗ (như các đại án PVN, PVC, Vinashin) chỉ được xử lý hình sự sau khi hậu quả kinh tế đã diễn ra trên quy mô đặc biệt nghiêm trọng.

Thứ tư, công tác kiểm toán, giám sát mang tính hình thức và hậu kiểm chậm trễ. Hệ thống kiểm soát nội bộ và ban kiểm soát tại các tập đoàn hoạt động mờ nhạt, phụ thuộc hoàn toàn vào HĐTV/Tổng Giám đốc. Các cơ quan thanh tra, kiểm toán nhà nước chủ yếu phát hiện sai phạm khi tài sản đã thất thoát, thiếu cơ chế cảnh báo rủi ro tài chính theo thời gian thực (Hộp 3.5, 3.6).

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Bổ sung luận cứ kinh tế chính trị về việc thực hiện sở hữu nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, khẳng định nguyên tắc Nhà nước quản lý doanh nghiệp thông qua tư cách nhà đầu tư vốn chứ không can thiệp bằng mệnh lệnh hành chính.
• Về mặt thể chế và chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho việc:
  1. Xóa bỏ hoàn toàn quyền đại diện chủ sở hữu vốn của các Bộ chủ quản và UBND cấp tỉnh.
  2. Thành lập Cơ quan chuyên trách của Nhà nước làm đại diện chủ sở hữu đối với DNNN (tiền đề cho việc thành lập Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp).
  3. Sửa đổi đồng bộ Luật Doanh nghiệp và Luật Quản lý, sử dụng vốn nhà nước đầu tư vào sản xuất kinh doanh theo hướng minh bạch hóa, tách bạch rõ ràng giữa HĐTV/HĐQT và Ban Tổng Giám đốc điều hành.
• Về thực tiễn quản trị: Áp dụng Bộ nguyên tắc OECD, buộc các DNNN phải niêm yết công khai báo cáo tài chính kiểm toán độc lập, xây dựng hợp đồng quản lý giao chỉ tiêu hiệu quả kinh doanh (KPIs) gắn chặt với chế độ thù lao và trách nhiệm pháp lý của người đại diện.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu có một số giới hạn nhất định:

• Phạm vi dữ liệu: Do rào cản tiếp cận dữ liệu bảo mật tại các DNNN giai đoạn 2010–2016, nguồn số liệu chủ yếu dựa trên các báo cáo công khai của Quốc hội, Thanh tra Chính phủ, Kiểm toán Nhà nước và các vụ án kinh tế đã xét xử, chưa bao quát toàn bộ 100% các DNNN quy mô nhỏ tại địa phương.
• Phương pháp định lượng: Luận án tập trung sâu vào phương pháp phân tích thể chế, kinh tế chính trị và nghiên cứu tình huống điển hình, chưa áp dụng các mô hình kinh tế lượng phức tạp (như Dynamic Panel Data hay SEM) để lượng hóa chính xác mức độ suy giảm ROA/ROE theo từng mức độ bất đối xứng thông tin.

Chương trình nghiên cứu tiếp theo (Future Research Agenda):

1. Đánh giá hiệu quả vận hành thực tế của Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp (CMSC) sau giai đoạn thành lập và chuyển giao quyền đại diện từ các Bộ ngành.
2. Ứng dụng mô hình kinh tế lượng đo lường tác động của cơ chế chi trả thù lao và quyền chọn cổ phiếu đến hành vi giảm thiểu chi phí đại diện của cán bộ quản lý vốn nhà nước.
3. Nghiên cứu cơ chế đại diện vốn nhà nước trong các doanh nghiệp cổ phần hóa có vốn nhà nước thiểu số và các dự án hợp tác công tư (PPP) trong kỷ nguyên chuyển đổi số.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình tạo ra tác động học thuật sâu sắc, đóng vai trò tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Kinh tế chính trị, Quản lý kinh tế và Tài chính công.

Về tác động chính sách, các phân tích và kiến nghị trong luận án đã đóng góp tiếng nói quan trọng vào quá trình hoạch định chính sách của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XII) tại Nghị quyết số 12-NQ/TW về cơ cấu lại DNNN, đồng thời cung cấp luận cứ lập pháp cho việc ban hành Nghị định 131/2018/NĐ-CP của Chính phủ quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp.

Về phương diện kinh tế - xã hội, việc hoàn thiện cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn giúp bịt kín các kẽ hở gây thất thoát tài sản công hàng nghìn tỉ đồng, tạo lập môi trường kinh doanh minh bạch, bảo vệ quyền lợi chính đáng của người lao động và củng cố niềm tin của xã hội vào vai trò dẫn dắt của kinh tế nhà nước.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận khung phân tích lý thuyết tích hợp giữa kinh tế chính trị học Mác-Lênin và Lý thuyết người đại diện hiện đại, mở ra các hướng nghiên cứu mới về quản trị khu vực công.
• Các Nhà hoạch định chính sách và Lập pháp: Ban Kinh tế Trung ương, Ủy ban Kinh tế của Quốc hội, Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư sử dụng các luận cứ thực chứng để sửa đổi luật và thiết kế mô hình giám sát vốn nhà nước tối ưu.
• Ủy ban Quản lý vốn nhà nước và Doanh nghiệp nhà nước: Lãnh đạo các tập đoàn, tổng công ty, thành viên HĐTV/HĐQT và kiểm soát viên vận dụng bộ tiêu chí đánh giá để chuẩn hóa quy trình quản trị, phân định rõ thẩm quyền và nâng cao trách nhiệm giải trình.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết người đại diện (Jensen & Meckling, 1976) vào phân tích cấu trúc sở hữu toàn dân trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN tại Việt Nam. Bằng cách chỉ ra chuỗi ủy thác 5 cấp độ (từ Toàn dân đến Ban điều hành), công trình làm rõ cơ chế biến dạng của động lực giám sát khi quyền sở hữu bị phân tán qua nhiều cơ quan trung gian hành chính.

2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện ở đâu?

Khác với các nghiên cứu thuần túy luật học hoặc mô tả kinh tế vĩ mô trước đó (như Nguyễn Kế Tuấn, 2010; Phạm Thị Thanh Hòa, 2011), luận án tích hợp phương pháp duy vật biện chứng với phân tích tình huống thực chứng sâu (Critical Case Studies) về các đại án sai phạm kinh tế thực tế (Vinashin, Vinalines, PVC, 4 doanh nghiệp dịch vụ công ích TP.HCM), kết hợp đối chiếu hệ thống thể chế quốc tế (OECD, SASAC Trung Quốc, GBE Úc).

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất từ dữ liệu thực tế là gì?

Việc duy trì cơ chế "Bộ chủ quản" với mục tiêu ban đầu là bảo vệ tài sản nhà nước và chỉ đạo phát triển ngành trên thực tế lại chính là nguyên nhân lớn nhất làm vô hiệu hóa công tác thanh tra, giám sát, tạo điều kiện cho các nhóm lợi ích thao túng việc bổ nhiệm nhân sự và phân bổ vốn đầu tư kém hiệu quả (Hộp 3.7).

4. Giao thức nhân rộng và tính khả thi trong chuyển giao nghiên cứu như thế nào?

Khung tiêu chí đánh giá định tính và định lượng về cơ chế đại diện vốn do tác giả xây dựng (gồm: tính uy nghiêm của thể chế, mức độ tự giác chấp hành, chỉ tiêu bảo toàn vốn, tỷ suất sinh lời ROE/ROA) hoàn toàn có thể áp dụng làm công cụ kiểm tra định kỳ cho Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp và Bộ Tài chính đối với tất cả các tập đoàn kinh tế hiện nay.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới cần tập trung vào vấn đề gì?

Tập trung đánh giá mô hình quản trị vốn nhà nước trong điều kiện thị trường vốn phát triển cao, chuyển đổi số trong quản lý tài sản công, xây dựng hệ thống giám sát cảnh báo sớm tài chính doanh nghiệp dựa trên dữ liệu lớn (Big Data), và cơ chế đại diện vốn nhà nước tại các doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, công nghệ cao.

Kết luận

1. Hệ thống hóa và phát triển toàn diện lý luận về sở hữu nhà nước, làm rõ bản chất của cơ chế đại diện gián tiếp chủ sở hữu vốn nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
2. Vận dụng sáng tạo Lý thuyết người đại diện để phân tích sâu sắc cấu trúc xung đột lợi ích và chi phí đại diện phát sinh từ mô hình phân tán quyền lực tại các Bộ chủ quản.
3. Phân tích thực nghiệm đa diện thực trạng quản lý vốn nhà nước tại Việt Nam giai đoạn 2010–2016, bóc tách nguyên nhân thể chế dẫn đến các sai phạm nghiêm trọng tại các tập đoàn kinh tế lớn.
4. Đúc rút các bài học kinh nghiệm quốc tế có giá trị cao từ các mô hình quản trị vốn tập trung tiên tiến trên thế giới (OECD, SASAC Trung Quốc, GBE Úc).
5. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ, có tính đột phá và khả thi cao nhằm hoàn thiện cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn đến năm 2030, trọng tâm là tách biệt triệt để chức năng quản lý nhà nước và chức năng sở hữu vốn thông qua việc hình thành và hoàn thiện mô hình cơ quan chuyên trách quản lý vốn nhà nước độc lập.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN CƠ CHẾ ĐẠI DIỆN CHỦ SỞ HỮU VỐN NHÀ NƯỚC TRONG CÁC DOANH NGHIỆP 1. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI CÓ LIÊN QUAN ĐẾN CƠ CHẾ ĐẠI DIỆN CHỦ SỞ HỮU VỐN NHÀ NƯỚC TRONG CÁC DOANH NGHIỆP Liên quan đến vấn đề luận án đang nghiên cứu, có nhiều công trình ở nước ngoài đã đề cập với những góc độ khác nhau. Mỗi quốc gia, với những điều kiện kinh tế, chính trị và xã hội riêng, có cách thức giải quyết riêng về vấn đề sở hữu nói chung, cũng như cơ chế đại diện CSH vốn nhà nước trong các doanh nghiệp. Ở các quốc gia đang phát triển và các quốc gia đang trong quá trình chuyển từ cơ chế kế hoạch hoá tập trung sang cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước, cơ chế đại diện CSH vốn nhà nước trong các doanh nghiệp luôn được coi là vấn đề phức tạp cả trên phương diện kinh tế và phương diện chính trị- xã hội.

Vấn đề này đã và đang thu hút sự quan tâm không những chỉ của các nhà hoạch định chính sách, các nhà nghiên cứu về kinh tế và luật pháp, mà còn là một trong những mối quan tâm hàng đầu của các nhà kinh doanh và của mọi công dân. Có nhiều cuộc thảo luận, nhiều hội thảo và nhiều công trình nghiên cứu vấn đề này, thậm chí đã được dịch ra Tiếng Việt. Có thể kể đến những công trình tiêu biểu với các nội dung nghiên cứu như sau: 1. Về sở hữu nhà nước và chủ sở hữu vốn nhà nước trong các doanh nghiệp Theo C.Mác, khái niệm về chế độ sở hữu và khái niệm quyền sở hữu vừa có nét khác biệt vừa có nét liên quan.

Chế độ sở hữu là một kiểu sự thực kinh tế, thuộc về tồn tại xã hội, nó là điều kiện cơ bản không thể thiếu trong sản xuất vật chất, đã tồn tại từ khi loài người xuất hiện. Còn quyền sở hữu là quy định pháp luật hoặc sự thể hiện bằng pháp luật của chế độ sở hữu, sau khi nhà nước ra đời nó xuất hiện, thuộc về kiến trúc thượng tầng. Quan hệ giữa chế độ sở hữu và 10 quyền sở hữu là quan hệ giữa “bản gốc” và “bản sao”, chế độ sở hữu quyết định quyền sở hữu, còn quyền sở hữu là sự thể hiện của chế độ sở hữu khi nó phát triển đến một trình độ nhất định, có tác dụng ngược lại với việc quy phạm, bảo vệ chế độ sở hữu. Khi nghiên cứu toàn bộ quá trình sản xuất tư bản chủ nghĩa, về sự phân chia lợi nhuận thành lợi tức và lợi nhuận doanh nghiệp, tư bản sinh lời, nói về vai trò của tín dụng trong nền sản xuất tư bản chủ nghĩa trong cuốn sách Bộ Tư bản phê phán khoa kinh tế chính trị, Quyển thứ ba: Toàn bộ quá trình sản xuất tư bản [94, tr.Mác viết: Những công ty cổ phần được thành lập.

Trong các công ty cổ phần, chức năng tư bản tách rời với quyền sở hữu tư bản; lao động tách rời quyền sở hữu đối với tư liệu sản xuất và đối với lao động thặng dư. Đó là kết quả của sự phát triển cao nhất của nền sản xuất tư bản chủ nghĩa, là điểm quá độ tất nhiên để tư bản lại chuyển thành sở hữu của những người sản xuất, nhưng không phải với tư cách là sở hữu tư nhân của những người sản xuất riêng lẻ nữa, mà với tư cách là sở hữu của những người sản xuất liên hiệp, thành sở hữu xã hội trực tiếp [94]. Ở đây, Các Mác đã đề cập đến công ty cổ phần và sở hữu xã hội, là lý luận tiền đề về DNNN và sở hữu vốn nhà nước trong các doanh nghiệp. Trong quá trình cải cách mở cửa ở Trung Quốc, việc nghiên cứu vấn đề sở hữu được hết sức quan tâm và nhiều kết quả nghiên cứu đã được vận dụng vào hoạch định đường lối, chính sách của Đảng Cộng sản và nhà nước Trung quốc.

Các nghiên cứu, bên cạnh việc chỉ rõ tính tất yếu của việc phát triển các hình thức sở hữu đa dạng, đã xác định vai trò chủ thể của quốc hữu. Cuốn sách Lý luận mới về kinh tế học xã hội chủ nghĩa của Cốc Thư Đường [80] đã đề cập một cách tập trung và toàn diện vấn đề lý luận và thực tế về sở hữu trong nền kinh tế thị trường mang màu sắc Trung Quốc. Về mặt chính thống, Đảng Cộng sản Trung Quốc chủ trương: “Kiên trì chế độ công hữu làm chủ thể, thúc đẩy sự phát triển của kinh tế phi công hữu, thống nhất trong tiến trình xây dựng hiện đại hoá xã hội chủ nghĩa, hai khâu này không thể đối lập với nhau”. Tuy nhiên, chưa đề cập nhiều đến đại diện CSH trong các DNNN.

11 Cuốn sách Báo cáo phát triển kinh tế và cải cách thể chế phát triển Trung Quốc - 30 năm cải cách mở cửa của Trung Quốc (1978-2008) của Trâu Đông Đào [78] đã tổng kết khá đầy đủ những thành tựu và hạn chế trên nhiều lĩnh vực trong công cuộc cải cách, mở cửa suốt 30 năm của Trung Quốc. Trong đó quan điểm mới về việc nghiên cứu vấn đề chế độ sở hữu trong bài Sự chuyển biến quan điểm tư tưởng từ khi cải cách mở cửa đến nay của Đổng Đức Cương [61] đã mở rộng và sâu sắc hóa khái niệm chế độ sở hữu và quyền sở hữu như “quyền tài sản”; từ chỗ chú trọng quá mức “công hay tư” đến chỗ cần chú trọng “tốt hay xấu” trước tiên; từ thuyết công tư đối lập đến thuyết cạnh tranh bình đẳng, thúc đẩy lẫn nhau; từ chỗ chia đôi một cách hẹp hòi “công hữu” và “tư hữu” tới chỗ có tầm nhìn đa chiều để nhận thức vấn đề chế độ sở hữu; xu thế và phương hướng phát triển chế độ sở hữu đương đại là chế độ sở hữu hỗn hợp với hình thức là chế độ cổ phần. Nó gồm các thành phần sở hữu như sở hữu chung, sở hữu tư nhân; sở hữu của nhà nước, sở hữu của dân thường. Nghiên cứu 30 năm cải cách chế độ sở hữu và phát triển kinh tế ngoài chế độ công hữu ở Trung Quốc của Trâu Đông Đào, Âu Dương Nhật Huy [78], hai học giả đã nhìn lại công cuộc cải cách chế độ sở hữu và phát triển khu vực kinh tế ngoài chế độ công hữu qua 4 giai đoạn: (1) Giai đoạn điều chỉnh sơ bộ cơ cấu chế độ sở hữu (1978-1991); (2) Giai đoạn tiếp tục điều chỉnh cơ cấu chế độ sở hữu (1992-1997), trong giai đoạn này đã điều chỉnh DNNN lớn và vừa, thí điểm thực hiện chế độ doanh nghiệp hiện đại; (3) Giai đoạn đa nguyên hóa chủ thể của cơ cấu chế độ sở hữu (1998-2001), DNNN lớn và vừa bắt đầu cải cách mạnh mẽ, đẩy nhanh các bước cải cách chế độ cổ phần trong DNNN; (4) Giai đoạn thực hiện tối ưu hóa cơ cấu chế độ sở hữu (từ sau năm 2002), sau nhiều năm cố gắng, tiến trình cải cách DNNN theo chế độ cổ phần, chế độ công ty đã có nhiều bước tiến mới.

Hai học giả cũng chỉ ra 7 vấn đề tồn tại trong cơ cấu chế độ sở hữu và trong quá trình phát triển của kinh tế ngoài chế độ công hữu của Trung Quốc: (1) Quan điểm lạc hậu về chế độ sở hữu vẫn còn tồn tại; (2) Quy mô, cơ cấu và bố cục ngành nghề vẫn tồn tại những thiên lệch về cơ cấu chế độ sở hữu; (3) Việc chuyển đổi chức năng của chính phủ chưa được thực hiện triệt để nên chưa thể 12 đáp ứng yêu cầu phát triển của kinh tế ngoài chế độ công hữu trong giai đoạn mới; (4) Thị trường tiếp nhận tiền vốn ngoài chế độ công hữu nhưng vẫn tồn tại chính sách phân biệt đối xử và hiện tượng “cửa kính”; (5) Không bình đẳng trong việc phân phối tài nguyên các yếu tố sản xuất như tiền vốn; (6) Chế độ bảo vệ và môi trường pháp lý đối với quyền tài sản tư hữu rất cần hoàn thiện ngay; (7) Cần nâng cao hơn nữa chất lượng của kinh tế ngoài chế độ công hữu. Từ đó, hai học giả đã nêu ra 6 kinh nghiệm cơ bản về cải cách chế độ sở hữu và phát triển kinh tế chế độ công hữu, đó là: (1) Giải phóng tư tưởng, lý luận chế độ sở hữu bắt kịp thời đại. (2) Tích cực áp dụng nhiều hình thức triển khai hiệu quả chế độ công hữu. (3) Điều chỉnh và thực hiện tối ưu hóa bố cục và cơ cấu của kinh tế nhà nước.

(4) Xây dựng, kiện toàn thể chế quản lý và giám sát tài sản nhà nước, trong đó trọng tâm là việc thực hiện tách chức năng quản lý công ra khỏi chức năng người đầu tư vốn của chính phủ, thực hiện kết hợp giữa việc quản lý tài sản với quản lý nhân sự, quản lý công việc. (5) Bảo vệ tài sản tư hữu, thúc đẩy kinh tế ngoài chế độ công hữu phát triển; (6) Kiên định “không dao động” trong việc khuyến khích, giúp đỡ, dìu dắt kinh tế ngoài chế độ công hữu phát triển. Về bổ nhiệm, kiểm tra, giám sát đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước trong các doanh nghiệp nhà nước và cải cách doanh nghiệp nhà nước Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) - Tổ chức Hợp tác và phát triển kinh tế- là diễn đàn duy nhất mà các chính phủ của hơn 30 nước dân chủ làm việc với nhau (Úc, Áo, Bỉ, Canada, Cộng hòa Séc, Đan Mạch, Phần Lan, Pháp, Đức, Hy Lạp, Hungary, Iceland, Ireland, Ý, Nhật Bản, Hàn Quốc, Luxembourg, Mexico, Hà Lan, New Zealand, Na Uy, Ba Lan, Bồ Đào Nha, Cộng hòa Slovak, Tây Ban Nha, Thụy Điển, Thụy Sĩ, Thổ Nhĩ Kỳ, Vương quốc Anh và Hoa Kỳ…) để giải quyết các thách thức kinh tế, xã hội và môi trường của toàn cầu hóa. Cuốn OECD Guidelines on Corporate Governance of State-owned Enterprises (Hướng dẫn của OECD về quản trị DNNN) ISBN 92-64-00942-6 [139], nhằm phổ biến rộng rãi các kết quả thống kê, thu thập và nghiên cứu về các vấn đề kinh tế, xã hội và môi trường, cũng như công ước, các 13 hướng dẫn và tiêu chuẩn đồng ý của các thành viên.

Trong đó chỉ rõ, quản trị DNNN là một thách thức lớn trong nhiều nền kinh tế, nhưng cho đến nay, vẫn chưa có bất kỳ tiêu chuẩn quốc tế nào giúp các chính phủ đánh giá và cải tiến cách thức thực hiện quyền sở hữu các DNNN vốn thường chiếm một phần đáng kể trong nền kinh tế.