Mở đầu Chương 2: Cở sở lý luận và tổng quan nghiên cứu về cơ chế cảnh báo bong bóng chứng khoán Chương 3: Cơ chế cảnh báo bong bóng chứng khoán tại các quốc gia trên thế giới Chương 4: Bài học cho Việt Nam và đề xuất áp dụng phương án cảnh báo bong bóng chứng khoán hiệu quả cho Việt Nam 7 CHƯƠNG 2: CỞ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ CƠ CHẾ CẢNH BÁO BONG BÓNG CHỨNG KHOÁN 2. Cơ sở lý luận về bong bóng chứng khoán 2. Khái niệm bong bóng chứng khoán Bong bóng thị trường vốn không phải một khái niệm xa lạ với các nhà đầu tư. Mọi lĩnh vực đều có thể xảy ra hiện tượng bong bóng như bong bóng giá bất động sản, hay khi giá của một mặt hàng nào đó tăng cao quá giá trị thật của hàng hóa đó cũng có thể coi là bong bóng giá.
Tuy nhiên tùy vào từng loại bong bóng thị trường sẽ có ảnh hưởng nhiều hay ít đến nền kinh tế và xã hội. Ở đây tôi sẽ đi sâu và đề cập nhiều hơn đến bóng bóng chứng khoán, một trong những thị trường nếu xảy ra biến động sẽ tác động không hề nhỏ đến toàn bộ nền kinh tế cũng như xã hội trong thời điểm hiện tại của Việt Nam. Bong bóng chứng khoán chính là một loại bong bóng thị trường và có tất cả các yếu tố của bong bóng thị trường Bong bóng thị trường chứng khoán là một loại bong bóng kinh tế diễn ra trong thị trường chứng khoán khi những chủ thể tham gia thị trường đẩy giá cổ phiếu lên trên giá trị của họ so với một số hệ thống định giá cổ phiếu. Dấu hiệu bong bóng chứng khoán Bong bóng chứng khoán sẽ được nhận định qua một số dấu hiệu đặc trưng, dưới đây là một số dấu hiệu giúp chúng ta có thể dễ dàng nhận biết nhất.
Nguyên nhân đầu tiên của bong bóng chứng khoán là niền tin vào giá cổ phiếu sẽ tăng bất chấp mọi tin tức. Cổ phiếu trong câu chuyện này hứa hẹn sẽ biến đổi thế giới, và những lợi ích hứa hẹn cuối cùng có thể đạt được, chúng sẽ tạo được sự tin tưởng cho mọi người. Tin đồn và niềm tin của mọi người sẽ dẫn đến các dòng vốn cá nhân ồ ạt đổ vào chứng khoán chính là dấu hiệu đầu tiên cần đề cập với hiện tượng bong bóng chứng khoán. 8 Bên cạnh đấy việc giá chứng khoán tăng bất kể mọi thông tin, và phản ánh không thực tế giá trị của chứng khoán được coi là một trong các dấu hiệu điển hình của bong bóng chứng khoán.
Bất kì công ty hay tổ chức nào cũng không thể phát triển theo chiều thẳng đứng tăng doanh thu, vốn một cách chóng mặt. Chính vì vậy giá cổ phiếu cũng không thể nào tăng quá nhanh trong một thời gian dài. Khi giá chứng khoán vẫn tăng bất chấp mọi thông tin bất lợi phi thực tế với mức doanh thu và mức độ tăng trưởng của các doanh nghiệp, là một dấu hiệu cảnh báo rõ ràng nhất về bong bóng chứng khoán có thể sẽ diễn ra trong thời gian tới, khi giá chứng khoán không phản ánh giá trị thực. Dấu hiệu bong bóng chứng khoán thứ hai là khi thị trường chứng khoán lên cao thì các thị trường khác cũng sẽ bị kéo theo xu hướng đấy khiến giá tài sản khác cũng tăng vọt.
Thông thường, trong một thị trường bong bóng, không chỉ cổ phiếu tăng vọt; nó còn kéo theo các tài sản khác. Rủng rỉnh tiền mặt thu được chứng khoán, các nhà đầu tư sẽ có xu hướng tăng cầu, nền kinh tế bùng nổ, dễ dàng kiếm tiền hơn, các nhà đầu cơ đổ xô đi mua các tài sản khác hoặc sử dụng tiêu dùng. Khi giá chứng khoán cao, nhiều người cùng đổ dòng tiền vào chứng khoán thì sẽ có nhiều nhà đầu tư lựa chọn đầu cơ mua bán chứng khoán ngắn hạn để sinh lời. Lúc này các nhà đầu tư có thể chọn các kênh hay động vốn thêm để tham gia thị trường như vay vốn từ ngân hàng, ký quỹ giao dịch, chính vì có thể gây cơn sốt ảo về cầu dòng tiền đầu tư.
Và đặc biệt trong thời điểm này sẽ có sự tham gia đông đảo các nhà đầu tư mới tham gia thị trường mua, bán theo xu hướng đám đông. Những nhà đầu tư mới tham gia vào thị trường hầu như đều chưa tích lũy đầy đủ các kiến thức kinh tế cũng như kinh nghiệm để hiểu rõ diễn biến thị trường đang thật sự xoay chuyển như thế nào. Họ mua nhiều với kỳ vọng giá sẽ tăng và đem lại lợi nhuận không dựa trên phân tích các chỉ số và hoạt động kinh doanh thực sự của doanh nghiệp. Chính vì vậy giá của chứng khoán tăng lên chỉ là các con số ảo.
9 Trong thời điểm 2007-2008, Buffett đã nhận định được điều tương tự từ các nhà đầu tư thiếu kinh nghiệm trong vụ phá sản dotcom, và tận dụng lợi thế của các ngân hàng đang gặp suy thoái và kỳ vọng không tưởng của các nhà đầu tư để đem về lợi nhuận. Dấu hiệu thứ ba của bong bóng chứng khoán còn là việc định giá cổ phiếu ở các mức giá cao hơn so với giá trị thực tế của chứng khoán đó. Có thể nhìn thấy sự bất thường của mức giá cổ phiếu so với giá trị thật của nó thông qua các chỉ số thị trường P/E, P/E/G, P/B… Trong giai đoạn cuối của bong bóng chứng khoán, tất cả giá đều không tương xứng với thực tế. Bằng cách đo lường các mức giá chứng khoán cao nhất trước đây so với hiện tại cùng với diễn biến của bản thân doanh nghiệp đó, chúng ta có thể thấy những điểm chưa trùng khớp giữa giá cổ phiếu và thực tế doanh nghiệp.
Tuy nhiên việc tăng giá không đủ để nói rằng chứng khoán đang bị thổi phồng giá. Một cổ phiếu có thể tăng 100% và không ở trong bong bóng nếu nó đáp ứng các nguyên tắc cơ bản của việc tăng giá trị cổ phiếu. Hoặc nếu chúng ta định giá thấp chứng khoán ở thời điểm đại dịch Covid-19, khi mọi hoạt động đều bị đình trệ và sau đó so sánh chúng với một đợt tăng giá vững chắc, chắc chắn rằng những con số có thể khiến mọi người nhầm tưởng đấy là bong bóng chứng khoán. Nguyên nhân dẫn đến bong bóng chứng khoán Có nhiều nguyên nhân dẫn đến bong bóng chứng khoán nhưng hai nguyên nhân đang thổi phồng giá chứng khoán thường thấy là hiện tượng đầu cơ chứng khoán và tâm lý đám đông, hiệu ứng FOMO.
Hiện tượng đầu cơ chứng khoán diễn ra khi các nhà đầu tư chứng khoán kỳ vọng vào một số mã cổ phiếu sẽ tăng lên trong tương lai và họ sẵn sàng mua dưới mọi mức giá và sẽ sớm bán đi trong ngắn hạn để kiếm lời. Do khối lượng các nhà đầu tư cùng tin vào một số tin đồn cùng tập trung mua một số mã chứng khoán sẽ vô hình đẩy giá của chứng khoán đó lên cao. Họ càng tin tưởng rằng nhận định bản thân là đúng mà không hiểu được giá chứng khoán tăng vì sự khan hiếm trên thị trường chứ không từ giá trị thực. 10 Tâm lý đám đông, hiệu ứng FOMO cũng tác động lớn đến tâm lý nhà đầu tư.
Khi một lượng lớn các nhà đầu tư mua một số mã chứng khoán sẽ khiến các chứng khoán đó bất ngờ tăng giá và các nhà đầu tư tin rằng đầu tư vào sẽ đem về lợi nhuận lớn. Việc đẩy giá chứng khoán của một bộ phận các nhà đầu tư tác động đến tâm lý của tất cả các nhà đầu tư trên thị trường, khi giá tăng họ cũng muốn tham gia vào vì sợ sẽ bỏ mất cơ hội tốt để kiếm lời. Và ngay cả những nhà đầu tư có kinh nghiệm nhiều khi cũng không cưỡng lại được những cám dỗ này mà tham gia vào thị trường đầu tư dẫn đến hiệu ứng mua ồ ạt hình thành nên bong bóng chứng khoán. Những nhà đầu tư non trẻ, chưa có kinh nghiệm giao dịch hoặc vào thị trường chứng khoán theo thị hiếu là đối tượng dễ sa vào những rủi ro này nhất nhưng lại vì thế mà kéo theo cả thị trường bị ảnh hưởng theo.
Và lúc đó những nhà đầu tư khác cũng khó cưỡng lại khoản lợi trước mắt và đi theo thị trường.4 Các giai đoạn bong bóng chứng khoán: Về biểu hiện của bong bóng chứng khoán được chia thành năm giai đoạn như các nhà nghiên cứu của Troy Segal (2022). Giai đoạn 1: Chuyển đổi Giai đoạn 2: Bùng nổ Giai đoạn 3: Niềm hạnh phúc Giai đoạn 4: Chốt lời Giai đoạn 5: Hoảng loạn Hình 1.1: Các biểu hiện của bong bóng chứng khoán 11 Giai đoạn 1: Chuyển đổi Giai đoạn 1, khi các nhà đầu tư nhận định một số ngành hoặc chứng khoán có triển vọng tốt, họ chuyển hướng tập trung đầu tư vốn cùng niềm tin sẽ thu về một khoản lợi lớn. Trên thực tế khi một sản phẩm công nghệ mới ra đời hoặc một dòng sản phẩm mới tiềm năng xuất hiện thì rất cần các dòng vốn đầu tư để phát triển, bản thân nhà sáng lập cần vốn còn các nhà đầu tư thì có nguồn vốn rảnh rỗi. Việc chuyển dòng vốn từ các nhà đầu tư thông qua chứng khoán đến với doanh nghiệp sẽ là đòn bẩy cho phát triển kinh tế và đem lại lợi nhuận cho các nhà đầu tư.
Nhưng nếu dòng vốn được đổ vào tràn lan dư thừa thì chính là nguyên nhân dẫn đến giai đoạn 2. Với thời điểm hiện tại của Việt Nam, chứng khoán bỗng nhiên trở thành một trong các kênh đầu tư sinh lời nóng cho mọi người mà không có rào cản nào cả, chỉ cần vốn ít thời gian mua bán nhanh nếu giao dịch online và có lợi nhuận, thanh khoản cao. Nhiều người lựa chọn chứng khoán để đầu tư sinh lời. Giai đoạn 2: Bùng nổ Sau sự chuyển dịch bởi kỳ vọng về một định hướng đầu tư mới và dòng vốn đổ vào, giá cổ phiếu sẽ từ từ tăng.
Khi giá tăng cùng với sức mạnh của hiện tượng truyền miệng, người ta càng tin tưởng vào nguồn lợi sẽ thu được từ thị trường chứng khoán, thời điểm này kể cả những nhà đầu tư không nhạy cảm với thị trường cũng sẽ đổ vốn vào. Càng nhiều vốn được đưa vào thị trường thì sự bùng nổ càng diễn ra mạnh mẽ hơn. Nhất là trong thời đại công nghệ phát triển 4.0 hiện nay, các thông tin được truyền tải trên các thông tin đại chúng càng kích thích các nhà đầu tư nhanh chóng đẩy dòng vốn vào thị trường. Lúc này giá chứng khoán sẽ liên tục được đẩy lên cao.
