Luận án về chuyển đổi số tại doanh nghiệp cung cấp dịch vụ logistics Việt Nam - ĐH Kinh tế Quốc dân

Luận án tiến sĩ nghiên cứu các yếu tố tác động đến chuyển đổi số của doanh nghiệp dịch vụ logistics Việt Nam, phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp.

• Tác giả: Nguyễn Thanh Nga
• Người hướng dẫn: PGS. Tạ Văn Lợi
• Trường học: Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Quản trị kinh doanh
• Đề tài: Các yếu tố tác động đến chuyển đổi số của các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ logistics Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan chuyển đổi số doanh nghiệp dịch vụ logistics Việt Nam

Ngành logistics giữ vai trò huyết mạch trong nền kinh tế Việt Nam. Doanh nghiệp logistics đang đối mặt nhiều áp lực cạnh tranh gay gắt. Quá trình chuyển đổi số mở ra cơ hội tối ưu hóa chuỗi cung ứng. Nền tảng số giúp liên kết các khâu vận chuyển, lưu kho và phân phối thông suốt. Doanh nghiệp ứng dụng công nghệ để nâng cao tốc độ xử lý đơn hàng. Hoạt động này giảm thiểu sai sót do con người tạo ra. Khung lý thuyết TOE chỉ ra ba nhóm yếu tố tác động đến chuyển đổi số gồm công nghệ, tổ chức và môi trường. Đồng thời, lý thuyết nguồn lực nhấn mạnh vai trò của năng lực nội tại. Việc số hóa dịch vụ logistics hỗ trợ kiểm soát dòng hàng hóa theo thời gian thực. Khách hàng ngày càng đòi hỏi sự minh bạch về lộ trình vận chuyển. Do đó, các đơn vị vận tải cần chuyển mình nhanh chóng. Sự chủ động này giúp cải thiện trải nghiệm khách hàng và củng cố vị thế thị trường. Nhiều doanh nghiệp đã bắt đầu triển khai các phần mềm quản lý kho bãi tiên tiến. Đây là bước đệm then chốt cho sự phát triển dài hạn.

1.1. Khái niệm và bối cảnh chuyển đổi số logistics

Chuyển đổi số trong logistics là sự tái cấu trúc mô hình kinh doanh dựa trên công nghệ. Quá trình này bao gồm việc tự động hóa các thao tác thủ công. Doanh nghiệp áp dụng điện toán đám mây để lưu trữ dữ liệu vận hành. Bối cảnh thương mại điện tử bùng nổ đòi hỏi dịch vụ giao nhận phải nhanh hơn. Dữ liệu lớn giúp dự báo nhu cầu lưu kho chính xác. Các giải pháp theo dõi đơn hàng được tích hợp vào hệ thống máy tính. Sự dịch chuyển này không chỉ là đầu tư thiết bị mới. Doanh nghiệp cần thay đổi tư duy quản lý xuyên suốt. Mọi phòng ban phải kết nối nhịp nhàng trên không gian số. Mục tiêu cuối cùng là gia tăng giá trị cho chuỗi dịch vụ vận tải.

1.2. Khung lý thuyết tiếp cận nghiên cứu logistics

Nghiên cứu chuyển đổi số logistics thường áp dụng mô hình TOE kết hợp lý thuyết nguồn lực. Khung TOE xem xét công nghệ, tổ chức và môi trường bên ngoài. Yếu tố công nghệ tập trung vào tính tương thích và bảo mật. Yếu tố tổ chức phản ánh quy mô và tiềm lực tài chính. Môi trường bao gồm áp lực đối thủ và chính sách nhà nước. Lý thuyết nguồn lực bổ sung góc nhìn về năng lực cốt lõi. Nguồn nhân lực am hiểu kỹ thuật số tạo ra lợi thế bền vững. Năng lực lãnh đạo đóng vai trò định hướng chuyển đổi toàn diện. Sự kết hợp hai lý thuyết tạo cơ sở đánh giá khoa học và khách quan. Doanh nghiệp xác định rõ các rào cản nội tại và cơ hội phát triển.

II. Phân tích chuyển đổi số doanh nghiệp dịch vụ logistics Việt Nam

Thực trạng chuyển đổi số tại các doanh nghiệp logistics Việt Nam bộc lộ nhiều điểm nghẽn. Phần lớn doanh nghiệp có quy mô vừa và nhỏ. Nguồn vốn đầu tư cho công nghệ thông tin còn rất hạn chế. Hạ tầng kỹ thuật số thiếu tính đồng bộ và rời rạc giữa các bộ phận. Việc chia sẻ dữ liệu vận tải giữa các bên liên quan gặp nhiều trở ngại. Năng lực số của đội ngũ nhân sự chưa đáp ứng yêu cầu vận hành phần mềm phức tạp. Nhận thức của cấp lãnh đạo về lộ trình số hóa chưa thực sự sâu sắc. Nhiều đơn vị triển khai phần mềm theo phong trào thiếu chiến lược rõ ràng. Áp lực cạnh tranh từ các tập đoàn logistics quốc tế ngày càng gia tăng. Khách hàng đòi hỏi chất lượng dịch vụ cao hơn nhưng chi phí phải thấp hơn. Khung pháp lý về giao dịch số trong logistics vẫn đang hoàn thiện. Vấn đề an toàn thông tin và bảo mật dữ liệu tạo ra nhiều lo ngại. Doanh nghiệp e ngại rủi ro rò rỉ dữ liệu khách hàng. Những rào cản này làm chậm tiến độ hiện đại hóa toàn ngành.

2.1. Thách thức nội tại về vốn và nhân lực số

Chi phí đầu tư phần mềm chuyên dụng và thiết bị phần cứng rất cao. Doanh nghiệp logistics vừa và nhỏ thường thiếu ngân sách dự phòng. Tỷ suất hoàn vốn đầu tư công nghệ thường kéo dài nhiều năm. Bên cạnh đó, tình trạng thiếu hụt nhân lực chất lượng cao diễn ra phổ biến. Nhân viên vận hành kho bãi quen thuộc với phương pháp ghi chép thủ công. Đội ngũ nhân sự ngần ngại tiếp cận các công cụ kỹ thuật số mới. Việc đào tạo kỹ năng số nội bộ tốn kém thời gian và ngân sách. Doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc thu hút chuyên gia công nghệ thông tin am hiểu logistics. Sự thiếu hụt này kìm hãm tốc độ số hóa quy trình tác nghiệp.

2.2. Áp lực cạnh tranh và rào cản môi trường bên ngoài

Thị trường logistics ghi nhận sự gia tăng thị phần của các tập đoàn đa quốc gia. Các đơn vị nước ngoài sở hữu nền tảng công nghệ số vượt trội. Doanh nghiệp trong nước chịu sức ép lớn về tốc độ giao hàng và chi phí. Khách hàng ngày nay yêu cầu khả năng truy xuất đơn hàng trực tuyến liên tục. Môi trường pháp lý hỗ trợ kinh tế số tại Việt Nam chưa thực sự đồng bộ. Quy định về chứng từ điện tử trong vận tải biển và đường bộ còn phân tán. Các dịch vụ tư vấn chuyển đổi số chuyên ngành logistics còn khan hiếm. Mức độ hợp tác dữ liệu giữa các doanh nghiệp vận tải còn rất thấp. Tâm lý giữ bí mật thông tin làm phân mảnh chuỗi cung ứng.

III. Giải pháp chuyển đổi số doanh nghiệp dịch vụ logistics Việt Nam

Doanh nghiệp logistics cần xây dựng lộ trình chuyển đổi số khoa học và từng bước. Lãnh đạo doanh nghiệp giữ vai trò định hướng quyết định thành bại của chiến lược. Ban giám đốc cần cam kết nguồn lực tài chính dài hạn cho công nghệ. Việc lựa chọn giải pháp phần mềm phải phù hợp với quy mô thực tế. Doanh nghiệp nên ưu tiên triển khai hệ thống quản lý kho hàng WMS và quản lý vận tải TMS. Các phần mềm này giúp tự động hóa khâu phân bổ hàng hóa và định tuyến vận chuyển. Doanh nghiệp cần chủ động đào tạo nâng cao kỹ năng số cho nhân viên. Chương trình đào tạo nên gắn liền với thực tế công việc hàng ngày. Việc hợp tác với các đơn vị cung cấp giải pháp công nghệ bên ngoài giúp giảm chi phí đầu tư. Doanh nghiệp cũng cần tận dụng các chính sách ưu đãi của chính phủ. Sự kết nối dữ liệu giữa các bên trong chuỗi cung ứng cần được thúc đẩy. Điều này tạo nên hệ sinh thái logistics thông minh và minh bạch.

3.1. Nâng cao năng lực quản trị và phát triển nhân sự số

Lãnh đạo doanh nghiệp cần thay đổi nhận thức và tư duy chiến lược. Nhà quản trị phải xác định công nghệ là đòn bẩy phát triển kinh doanh. Doanh nghiệp cần xây dựng lộ trình chuyển đổi phù hợp với nguồn lực sẵn có. Việc tuyển dụng nhân sự có kỹ năng phân tích dữ liệu cần được chú trọng. Doanh nghiệp nên tổ chức các khóa đào tạo nội bộ về sử dụng phần mềm. Cơ chế khen thưởng xứng đáng thúc đẩy nhân viên chủ động đổi mới sáng tạo. Văn hóa doanh nghiệp cần cởi mở với các phương thức làm việc kỹ thuật số. Sự đồng lòng từ ban giám đốc đến nhân viên cấp cơ sở đảm bảo dự án số hóa đạt hiệu quả cao.

3.2. Đầu tư hạ tầng công nghệ và tận dụng chính sách hỗ trợ

Doanh nghiệp nên triển khai các nền tảng công nghệ dạng dịch vụ SaaS để tiết kiệm chi phí. Mô hình này giúp linh hoạt mở rộng quy mô khi cần thiết. Việc ứng dụng công nghệ IoT và mã vạch hỗ trợ theo dõi lộ trình hàng hóa chính xác. Hệ thống máy chủ cần đảm bảo các tiêu chuẩn bảo mật dữ liệu an toàn. Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần tích cực tìm kiếm các gói vay ưu đãi từ nhà nước. Chính phủ hiện có nhiều chương trình hỗ trợ chuyển đổi số cho doanh nghiệp vừa và nhỏ. Doanh nghiệp cần tham gia vào các hiệp hội logistics để chia sẻ hạ tầng chung. Sự liên kết này tạo sức mạnh cộng hưởng và tối ưu chi phí vận hành cho toàn bộ chuỗi cung ứng.

IV. Ứng dụng chuyển đổi số doanh nghiệp dịch vụ logistics Việt Nam

Chuyển đổi số là xu thế bắt buộc đối với các doanh nghiệp dịch vụ logistics Việt Nam. Việc ứng dụng công nghệ giúp doanh nghiệp bứt phá và nâng cao giá trị gia tăng. Số hóa thành công giúp cắt giảm đáng kể chi phí vận hành kho bãi và giao nhận. Hiệu suất khai thác phương tiện vận tải tăng trưởng rõ rệt qua các thuật toán điều phối thông minh. Sự hài lòng của khách hàng được củng cố nhờ dịch vụ theo dõi hành trình minh bạch. Các doanh nghiệp tiên phong đang thu hút nhiều đối tác thương mại lớn. Khả năng thích ứng với biến động thị trường toàn cầu được nâng cao đáng kể. Sự kết nối liên thông giữa các khâu tạo nên dòng chảy hàng hóa nhịp nhàng. Trong dài hạn, chuyển đổi số mở đường cho mô hình logistics xanh và phát triển bền vững. Doanh nghiệp cần duy trì sự đổi mới công nghệ liên tục. Đây là chìa khóa vàng khẳng định vị thế của ngành logistics Việt Nam trên trường quốc tế.

4.1. Hiệu quả thực tiễn từ các giải pháp tự động hóa

Hệ thống kho thông minh giúp tiết kiệm không gian lưu trữ và thời gian bốc xếp. Robot tự động hóa và băng tải số giảm thiểu tỷ lệ hàng hóa hư hỏng. Phần mềm quản lý vận tải hỗ trợ tối ưu quãng đường di chuyển của xe chở hàng. Doanh nghiệp tiết kiệm lượng lớn nhiên liệu tiêu thụ và giảm khí thải độc hại. Việc sử dụng chứng từ điện tử rút ngắn thời gian thông quan tại các cửa khẩu cảng biển. Quy trình xử lý hóa đơn tự động giúp bộ phận kế toán tiết kiệm thời gian đối chiếu. Tốc độ luân chuyển hàng hóa được cải thiện rõ rệt trên toàn bộ hệ thống. Doanh nghiệp ghi nhận tỷ suất sinh lời cao hơn sau thời gian số hóa vận hành.

4.2. Định hướng tương lai hướng đến logistics xanh

Số hóa đóng vai trò nền tảng cho chiến lược phát triển bền vững của ngành logistics. Việc theo dõi lượng khí thải carbon trở nên dễ dàng nhờ các cảm biến IoT gắn trên phương tiện. Doanh nghiệp có thể tính toán chính xác mức độ tác động môi trường của từng chuyến xe. Hệ thống số gợi ý các tuyến đường xanh nhằm giảm thiểu tiêu hao năng lượng. Các tiêu chuẩn quốc tế về bảo vệ môi trường đòi hỏi sự minh bạch dữ liệu này. Doanh nghiệp logistics Việt Nam sẽ nâng cao năng lực cạnh tranh khi tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Chuyển đổi số kết hợp chuyển đổi xanh tạo ra lợi thế kép dài hạn. Sự chuyển dịch này đáp ứng kỳ vọng của các đối tác thương mại quốc tế văn minh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VÀ KHOẢNG TRỐNG NGHIÊN CỨU CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CHUYỂN ĐỔI SỐ CỦA CÁC DOANH NGHIỆP CUNG CẤP DỊCH VỤ LOGISTICS 1. Tổng quan các nghiên cứu liên quan đến chuyển đổi số trong doanh nghiệp 1. Tổng quan các nghiên cứu liên quan đến chuyển đổi số trong doanh nghiệp Với sự lan rộng của công nghệ và sự gia tăng về quy mô và phạm vi của các dự án chuyển đổi số, các nghiên cứu học thuật về chuyển đổi số ngày càng phổ biến nhằm khám phá và hiểu rõ bản chất về đề tài này. Các nghiên cứu đem đến những góc nhìn đa dạng, đa chiều về nội hàm của chuyển đổi số; các thành phần của chuyển đổi số, ảnh hưởng của chuyển đổi số đối với tổ chức, xã hội; các yếu tố tác động đến chuyển đổi số của doanh nghiệp.

Nghiên cứu của Morakanyane & cộng sự (2017) khái niệm hóa chuyển đổi số trong doanh nghiệp là “quá trình tiến hóa, tận dụng năng lực số và công nghệ số để chuyển đổi mô hình kinh doanh, quy trình hoạt động và trải nghiệm khách hàng, nhằm tạo ra giá trị.” Chuyển đổi số có đặc điểm là quá trình không ngừng thay đổi, đòi hỏi sự cải tiến liên tục để thích nghi với môi trường, với động lực chính bao gồm công nghệ số và năng lực số, như kỹ năng, tư duy sáng tạo, và văn hóa định hướng số. Ngoài ra, chuyển đổi số mang tính toàn diện, ảnh hưởng đến nhiều lĩnh vực trong tổ chức và được triển khai tập trung vào ba lĩnh vực chính: Mô hình kinh doanh, quy trình kinh doanh và trải nghiệm khách hàng. Những thay đổi này không chỉ tạo giá trị mới mà còn thúc đẩy sự chuyển đổi trên các khía cạnh khác trong tổ chức. Cùng sử dụng phương pháp nghiên cứu lý thuyết hệ thống, nghiên cứu của Osmundsen & cộng sự (2018) đặt ra ba câu hỏi chính về chuyển đổi số: Lý do cần chuyển đổi số, cách thực hiện và tác động đến doanh nghiệp.

Về lý do, các động lực thúc đẩy gồm hành vi khách hàng, sự chuyển đổi kỹ thuật số trong ngành, thay đổi cạnh tranh và tích lũy. Mục tiêu chuyển đổi số bao gồm: Nâng cao sự đổi mới, phát triển mô hình kinh doanh mới, cải thiện kênh số hóa và tăng sự hài lòng của khách hàng. Về cách thực hiện, các nhân tố thành công gồm văn hóa tổ chức hỗ trợ, quản lý tốt, khai thác kiến thức, gắn kết nhân viên, phát triển năng lực công nghệ thông tin và xây dựng chiến lược kinh doanh kỹ thuật số. Về tác động, chuyển đổi số làm thay đổi hệ thống thông tin, mô hình kinh doanh và hoạt động tổ chức dẫn đến số hóa toàn diện.

Nghiên cứu của Vial (2019) đã phát triển khái niệm mang tính toàn diện về chuyển đổi số là “một quá trình nhằm cải thiện một thực tế bằng cách tạo ra những thay 8 đổi đáng kể đối với các thuộc tính của nó bằng việc sử dụng thông tin, máy tính và các công nghệ kết nối”. Tác giả cũng xây dựng một khung chuyển đổi số gồm các thành phần: Sự tác động của công nghệ số với tổ chức, các chiến lược thích ứng, các công nghệ sử dụng, sự thay đổi trong cách thức tạo giá trị, sự tác động từ việc thay đổi cấu trúc tổ chức, những rào cản của tổ chức, các tác động tích cực và tiêu cực trong quá trình chuyển đổi số. Từ đó, bài báo nhận định quá trình chuyển đổi số là việc tạo ra sự tác động tới kỳ vọng và hành vi người tiêu dùng, viễn cảnh cạnh tranh giữa các doanh nghiệp, sự sẵn có của dữ liệu. Quá trình này hình thành chiến lược thích ứng để thay đổi cách thức tạo ra giá trị của doanh nghiệp.