Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI, có nhiều công trình nghiên cứu về kinh tế, văn hóa, xã hội nói chung, chuyển biến kinh tế, xã hội nói riêng trên phạm vi cả nước hay trong phạm vi không gian một tỉnh, thành, quận, huyện,… đã được công bố cả trong và ngoài nước. Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi đã tiếp cận một số công trình nghiên cứu về kinh tế, văn hóa, xã hội cũng như chuyển biến kinh tế, xã hội ở một số địa phương trong những khoảng thời gian khác nhau. Đó là chưa kể những công trình nghiên cứu về lịch sử, văn hoá, kinh tế,… trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa hay hẹp hơn là các huyện miền núi phía Tây và huyện Như Xuân có nội dung liên quan ít nhiều đến đề tài.
Chúng tôi phân loại thành những nhóm công trình có nội dung liên quan đến đề tài luận án như sau: 1. Một số công trình nghiên cứu về kinh tế, xã hội ở Việt Nam Năm 1991, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội ấn hành công trình “Đổi mới kinh tế - xã hội thành tựu, vấn đề và giải pháp”, do Phạm Xuân Nam (chủ biên). Trên cơ sở những thành tựu đạt được sau 4 năm thực hiện công cuộc đổi mới đất nước về kinh tế, văn hóa, xã hội,… dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam, các tác giả khẳng định tính đúng đắn, sáng tạo của Đảng trong việc chuyển đổi toàn bộ nền kinh tế quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa với sự tồn tại của nhiều thành phần kinh tế khác nhau. Công trình cũng chỉ rõ một số tồn tại, hạn chế và đề ra một số giải pháp khắc phục yếu kém, huy các thành tựu to lớn đã đạt được để tiếp tục đẩy mạnh công cuộc đổi mới đất nước.
Phạm vi nghiên cứu của công trình này là trên địa bàn 54 tỉnh, thành của cả nước, thời gian nghiên cứu không trùng hợp với thời gian nghiên cứu của luận án, song, chúng tôi kế thừa từ kết quả nghiên cứu của công trình này để nhìn nhận đánh giá bức tranh kinh tế, xã hội ở huyện Như Xuân trước khi chia tách một cách khách quan, trung thực. Đây vốn là một trong những yếu tố hay nói chính xác hơn là một 9 thách thức lớn đối với sự chuyển biến kinh tế, xã hội ở Như Xuân sau khi chia tách (18/11/1996). Bởi vì, cho đến năm 1995, sau 10 năm đổi mới, Như Xuân vẫn là một trong những huyện nghèo nhất ở Thanh Hóa và cả nước với trên 80% dân số thuộc diện nghèo và cận nghèo và kinh tế dựa hẳn vào các ngành nông - lâm nghiệp khi mà giá trị sản xuất của các ngành kinh tế này chiếm trên 80% tổng giá trị sản xuất của nền kinh tế. Năm 1994, tác giả Vũ Tuấn Anh xuất bản cuốn sách Đổi mới kinh tế và phát triển, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
Cuốn sách đã nêu ra những nét chủ yếu trong quá trình đổi mới các chính sách kinh tế, nêu rõ vai trò quan trọng của nhà nước trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội, đánh giá những tác động của quá trình đổi mới kinh tế đối với tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa; dưới ảnh hưởng của chính sách đổi mới kinh tế sẽ dẫn đến những chuyển biến của cơ cấu xã hội, xu hướng phân tầng xã hội. Đây cũng là công trình giúp chúng tôi tham khảo cơ sở lý luận về đổi mới kinh tế và phát triển khi chúng tôi nghiên cứu trường hợp huyện Như Xuân. Một trong những công trình nghiên cứu chuyên sâu về chuyển dịch cơ cấu kinh tế Việt Nam theo hướng công nghiệp hóa toàn bộ nền kinh tế quốc dân được Nxb Chính trị quốc gia Hà Nội phát hành vào năm 1994 có tựa đề: “Chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa nền kinh tế quốc dân” của tác giả Đỗ Đình Giao. Công trình này ra đời trước khi Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VIII (1995) đề ra chủ trương công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, tác giả đã đưa ra nhiều cách tiếp cận, xử lý tài liệu, số liệu, phân tích, lý giải,… về nguyên nhân phải chuyển dịch toàn bộ cơ cấu nền kinh tế Việt Nam theo hướng công nghiệp hóa nền kinh tế quốc dân.
Phương pháp tiếp cận, giải quyết vấn đề của tác giả được chúng tôi tham khảo, vận dụng trong quá trình nghiên cứu về chuyển biến kinh tế, xã hội ở huyện Như Xuân trong khoảng thời gian đề tài xác định. Năm 1996, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, cho phát hành công trình: “Chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành và phát triển mũi nhọn” của Đỗ Hoài Nam. Trên cơ sở tập hợp nguồn tài liệu phong phú, tác giả công trình đã 10 đi sâu phân tích, lý giải về tính tất yếu phải chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành trên phạm vi cả nước, cũng như trong từng vùng kinh tế và ngay cả trong nội ngành kinh tế riêng biệt. Tác giả cũng đưa ra những phân tích, lập luận chặt chẽ, thuyết phục về việc phải xây dựng và phát triển các ngành kinh tế mũi nhọn để tạo ra bước phát triển mang tính đột phá cho toàn bộ nền kinh tế, cũng như kinh tế của từng địa phương, chứ không thể đầu tư mang tính đồng bộ, dàn trải cho tất cả các ngành kinh tế.
Trong luận án chúng tôi có vận dụng những thành quả nghiên cứu của Đỗ Hoài Nam vào việc phân tích, đánh giá những yếu tố ảnh hưởng đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế, xã hội, nhất là phân tích, lý giải sự thay đổi vị thế của ngành nông - lâm - ngư nghiệp từ ngành kinh tế trọng điểm chủ đạo, sang những ngành kinh tế quan trọng, trong khi các ngành công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp,… từ ngành kinh tế chưa, chậm phát triển thành ngành kinh tế chủ lực, trọng tâm trên địa bàn huyện Như Xuân. Nguyễn Văn Chinh, Vũ Quang Việt, Trần Vân trong công trình: “Kinh tế Việt Nam đổi mới: Những phân tích và đánh giá quan trọng”, do Nxb Thống kê, Hà Nội phát hành năm 2002, lại giới thiệu với người đọc một hướng tiếp cận mới về kinh tế - xã hội ở Việt Nam sau 15 năm thực hiện công cuộc đổi mới (1986- 2001). Cụ thể: Trên cơ sở tập hợp các thành tựu đạt được về kinh tế của Việt Nam ở các vùng miền, một số tỉnh, thành, nhất là thủ đô Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, thành phố Đà Nẵng, thành phố Cần Thơ, vùng đồng bằng sông Hồng, vùng Bắc, Nam Trung bộ - Tây Nguyên,… từ 1986 đến 2001, các tác giả đã thống kê một cách khá chi tiết về tốc độ tăng trưởng kinh tế, quy mô tăng trưởng kinh tế,… trên phạm vi cả nước và các vùng, miền. Từ đó đưa ra những phân tích, đánh giá, nhận định về chuyển dịch cơ cấu, tốc độ tăng trưởng và quy mô chuyển đổi của các ngành kinh tế cũng như chỉ ra một số hạn chế trong chuyển đổi cơ cấu kinh tế giữa các thành phố, đô thị với vùng nông thôn và vùng núi.
Mặc dầu, chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở vùng núi thuộc các tỉnh Bắc Trung bộ (nhất là 11 huyện miền núi Thanh Hóa), Nam Trung bộ hay Tây Bắc bộ chưa được nghiên cứu, nhìn nhận, đánh giá một cách toàn diện, song, phương pháp nghiên 11 cứu, tiếp cận vấn đề cũng như những nhìn nhận, đánh giá của các tác giả trong công trình này, thực sự hữu ích đối với tác giả khi thực hiện đề tài. Đặng Văn Thắng, Phạm Ngọc Dũng - tác giả của cuốn sách Chuyển dịch cơ cấu kinh tế công - nông nghiệp ở đồng bằng sông Hồng, thực trạng và triển vọng, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2003, đã đi sâu phân tích thực trạng cơ cấu kinh tế công - nông nghiệp ở đồng bằng sông Hồng có sự chuyển biến mạnh mẽ từ năm 1986 đến năm 2000. Các tác giả đã làm rõ những yếu tố tác động đến sự chuyển biến kinh tế công - nông nghiệp ở vùng đồng bằng sông Hồng, từ đó đánh giá những nét đặc trưng riêng của khu vực này trong quá trình phát triển kinh tế thời kì đổi mới. Cuốn sách Đổi mới và phát triển ở Việt Nam - một số vấn đề lý luận và thực tiễn của tác giả Nguyễn Phú Trọng được Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội phát hành năm 2006.
Nội dung cuốn sách gồm 3 phần: Phần thứ nhất: Sự lựa chọn lịch sử, giới thiệu một số khái niệm cơ bản liên quan trực tiếp đến công trình nghiên cứu; luận giải tính quy luật khách quan của vấn đề đổi mới và phát triển; phân tích bối cảnh ra đời và quá trình hình thành, phát triển đường lối đổi mới ở Việt Nam. Phần thứ hai: Đổi mới và phát triển trên một số lĩnh vực chủ yếu, trong phần này, cuốn sách trình bày khái quát những thành tựu và hạn chế (cả về lý luận và thực tiễn) của công cuộc đổi mới ở Việt Nam trong 20 năm trên các lĩnh vực: kinh tế, văn hoá, xã hội, quốc phòng, an ninh, đối ngoại, phát huy dân chủ, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân, xây dựng hệ thống chính trị, đổi mới, chỉnh đốn Đảng. Phần thứ ba: Về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, cuốn sách đã làm sáng tỏ thêm những nhận thức về bản chất, đặc trưng của chủ nghĩa xã hội và những phương hướng cơ bản để xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam qua việc tổng kết lý luận và thực tiễn 20 năm đổi mới. Cuốn sách có giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc, là tài liệu tham khảo quý giá đối với những nhà hoạch định đường lối, chính sách, những cán bộ nghiên cứu và giảng dạy lý luận, cán bộ quản lý, chỉ đạo thực tiễn và các độc giả quan tâm đến vấn đề này.
12 Năm 2007, cuốn sách Một số vấn đề kinh tế - xã hội sau 20 năm đổi mới ở Việt Nam: Dự án hỗ trợ tổng kết 20 năm Đổi mới ở Việt Nam của tác giả Nguyễn Văn Thường do Nxb Khoa học xã hội xuất bản. Tác giả đã nêu ra, phân tích, lý giải những thành tựu quan trọng của các lĩnh vực đời sống xã hội qua 20 năm tiến hành đổi mới đất nước, trong đó có đề cập đến đường lối đổi mới công nghiệp, chính sách an sinh xã hội, những giải pháp thúc đẩy giáo dục.