Tổng quan về giáo trình

Tài liệu học tập Chương trình đào tạo nghiệp vụ Quản trị học do TS. Nguyễn Thanh Hội biên soạn vào tháng 7 năm 2006, lưu hành nội bộ tại Khoa Quản trị Kinh doanh thuộc Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh. Trong hệ thống đào tạo khối ngành kinh tế và quản trị kinh doanh, tài liệu đóng vai trò là giáo trình giảng dạy nghiệp vụ cơ sở, đồng thời phục vụ công tác ôn tập đầu vào nghiên cứu sinh và chương trình đào tạo học viên cao học.

Mục tiêu đào tạo của giáo trình hướng đến việc phát triển năng lực điều hành và kỹ năng quản trị cho đội ngũ cán bộ chủ chốt trong doanh nghiệp trước bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Kết quả học tập chuẩn đầu ra (learning outcomes) bao gồm: nâng cao nhận thức về hệ thống kỹ năng quản trị thiết yếu; nhận diện các vấn đề phát sinh trong thực tiễn vận hành doanh nghiệp; tiếp thu kinh nghiệm quản lý từ các mô hình trong và ngoài nước; áp dụng các công cụ hoạch định, tổ chức, lãnh đạo và ra quyết định vào thực tế.

Cấu trúc giáo trình được thiết kế theo tiến trình logic từ tổng quan lý thuyết đến các chức năng quản trị chuyên sâu. Điểm đặc thù của tài liệu là sự kết hợp giữa các trường phái quản trị học kinh điển của phương Tây với tư tưởng quản trị phương Đông (Kaizen, Thuyết Z), đồng thời tích hợp sâu các kiến thức tâm lý học hành vi và văn hóa tổ chức vào hoạt động quản trị kinh doanh.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung giáo trình được triển khai qua các khối chuyên đề lớn cùng hệ thống chủ đề nghiệp vụ trọng tâm:

  1. Tổng quan về quản trị và nhà quản trị: Phân tích định nghĩa quản trị là hoạt động hướng tới mục tiêu chung thông qua người khác; làm rõ mối quan hệ tương hỗ giữa tính khoa học và tính nghệ thuật trong quản trị; phân loại ba cấp bậc quản trị viên (cao cấp, cấp giữa, cấp cơ sở) cùng ba nhóm kỹ năng cơ bản (kỹ thuật, nhân sự, nhận thức/tư duy).
  2. Tiến trình phát triển tư tưởng quản trị: Hệ thống hóa các trường phái lý thuyết từ thế kỷ XIX đến hiện đại:
    • Trường phái quản trị cổ điển: Quản trị khoa học với đóng góp của Charles Babbage, Frank & Lillian Gilbreth (nghiên cứu thời gian - động tác), Henry Gantt (sơ đồ Gantt, định mức khen thưởng), và đặc biệt là F.W. Taylor với 4 nguyên tắc quản trị khoa học; Quản trị hành chính với lý thuyết tổ chức quan liêu bàn giấy của Max Weber và 14 nguyên tắc quản trị tổng quát của Henri Fayol.
    • Trường phái tâm lý xã hội (tác phong): Đóng góp của Robert Owen, Hugo Munsterberg (tâm lý học công nghiệp), Mary Parker Follett, tháp 5 bậc nhu cầu của Abraham Maslow, Thuyết X và Thuyết Y của Douglas McGregor, nghiên cứu Hawthorne của Elton Mayo.
    • Trường phái định lượng và hệ thống: Khái niệm hệ thống mở của Bertalanffy, Miller với tiền đề "quản trị là quyết định".
    • Trường phái tích hợp: Khảo hướng quá trình quản trị của Harold Koontz (5 chức năng: Hoạch định, Tổ chức, Nhân sự, Lãnh đạo, Kiểm tra) và khảo hướng tình huống ngẫu nhiên của Fiedler.
    • Trường phái quản trị Nhật Bản: Thuyết Z của William Ouchi và triết lý cải tiến liên tục Kaizen kết hợp mô hình sản xuất tinh gọn Just-In-Time (JIT) của Masaaki Imai.
  3. Môi trường quản trị và văn hóa tổ chức: Đánh giá quan điểm vạn năng (omnipotent view); phân loại 4 mô hình văn hóa công ty (văn hóa sôi động - nam tính, văn hóa làm ra làm - chơi ra chơi, văn hóa biện pháp chắc chắn, văn hóa quá trình); phân tích ba tầng môi trường: vĩ mô (kinh tế, chính trị - pháp luật, xã hội, công nghệ, tự nhiên), tác nghiệp/cạnh tranh (đối thủ, khách hàng, nhà cung ứng, hàng thay thế) và nội bộ (tài chính, marketing, sản xuất).
  4. Chức năng hoạch định trong quản trị: Khái niệm hoạch định theo George Steiner; 12 nguyên tắc hoạch định; phương pháp Quản trị theo mục tiêu (MBO); quy trình lập kế hoạch 8 bước; phân loại kế hoạch chiến lược và kế hoạch tác nghiệp (kế hoạch đơn dụng và kế hoạch thường trực).
  5. Kỹ năng tổ chức bộ máy doanh nghiệp: Bản chất cơ cấu tổ chức (bắt nguồn từ thuật ngữ Organon); 4 yếu tố chi phối cơ cấu; khái niệm tầm hạn quản trị; phân tích ưu - nhược điểm của 8 mô hình cơ cấu tổ chức: trực tuyến, chức năng, trực tuyến - chức năng, trực tuyến - tham mưu, ma trận, phân chia theo địa dư, phân chia theo sản phẩm, phân chia theo khách hàng và cơ cấu tổng hợp.
  6. Nghệ thuật lãnh đạo và động viên: Ứng dụng tâm lý học trong quản lý; phân loại 4 loại tính khí thần kinh (linh hoạt, điềm tĩnh, sôi nổi, ưu tư); nhận diện 4 dạng hành vi nhân sự (khuếch trương, phân tích, hỗ trợ, kiểm soát); nhận biết 6 cơ chế tự vệ tâm lý (đè nén, đền bù, quy chụp, giả tạo, di chuyển, thoái bộ); quan điểm lãnh đạo của Peter Drucker và các phong cách lãnh đạo trong doanh nghiệp.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập nền tảng lý luận toàn diện thông qua các nguyên lý quản trị đa chức năng, gắn kết các biến số môi trường vĩ mô và vi mô với quy trình ra quyết định. Hệ thống phân loại chức năng quản trị của Harold Koontz và 14 nguyên tắc quản trị của Henri Fayol đóng vai trò khung lý thuyết trục cột để người học hiểu rõ cách thức vận hành của một bộ máy tổ chức.

Kỹ năng phát triển

Người học được rèn luyện năng lực phân tích cơ cấu tổ chức, thiết lập sơ đồ phân quyền, tính toán tầm hạn kiểm soát phù hợp với quy mô doanh nghiệp. Giáo trình phát triển kỹ năng xây dựng mục tiêu theo mô hình MBO, kỹ năng hoạch định tiến độ công việc bằng sơ đồ Gantt, kỹ năng nhận diện tâm lý nhân viên nhằm điều chỉnh phong cách lãnh đạo và phương pháp giải quyết xung đột nội bộ.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình định hình phương pháp đào tạo tích cực, kết hợp giữa việc truyền thụ khung lý thuyết và thực hành giải quyết tình huống:

  • Phương pháp tiếp cận: Giảng viên giới thiệu khái niệm, phân tích mô hình lý thuyết gắn liền với thảo luận nhóm, trò chơi kinh doanh (business games) và phân tích các bài tập điển cứu (case studies) từ thực tiễn doanh nghiệp Việt Nam cũng như các công ty quốc tế.
  • Tương tác thực tiễn: Khuyến khích học viên là cán bộ quản lý chia sẻ các vấn đề điều hành thực tế tại đơn vị, từ đó giảng viên và tập thể lớp phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp xử lý.
  • Hệ thống đánh giá: Kết quả học tập được đánh giá thông qua hai cấu phần chính:
    • 50% điểm đánh giá quá trình: dựa trên mức độ chuyên cần lên lớp và bài kiểm tra kết thúc học phần.
    • 50% điểm tiểu luận môn học: học viên thực hiện nghiên cứu độc lập hoặc nhóm theo danh mục 7 đề tài định hướng (đóng góp của tư tưởng quản trị hiện đại, khả năng áp dụng Kaizen/Thuyết Z tại Việt Nam, phân tích ma trận S.T, xây dựng mô hình động viên - lãnh đạo, chiến lược nhân sự).
  • Hướng dẫn tự học: Học viên cần đọc trước các chương mục lý thuyết, khai thác tài liệu chuyên khảo về tư tưởng quản trị kinh doanh của Marina Pinto, các giáo trình Quản trị học của TS. Nguyễn Thị Liên Diệp, TS. Nguyễn Thanh Hà và hệ thống sách chuyên khảo của TS. Nguyễn Thanh Hội.

Điểm nổi bật và cập nhật

Tài liệu thể hiện tính hệ thống thông qua việc xâu chuỗi lịch sử tư tưởng quản trị từ các nghiên cứu cổ điển của Taylor, Fayol, Weber đến các lý thuyết hiện đại về hệ thống và tiếp cận ngẫu nhiên. Giáo trình cập nhật các mô hình quản trị hiệu quả của Nhật Bản như Kaizen, Thuyết Z, hệ thống sản xuất Just-In-Time (JIT), phân tích khả năng thích ứng của các mô hình này trong bối cảnh doanh nghiệp Việt Nam.

Bên cạnh các công cụ quản trị kỹ thuật, tài liệu đi sâu vào các yếu tố tâm lý học và văn hóa: phân loại chi tiết 4 loại tính khí dựa trên hoạt động hệ thần kinh, 4 kiểu hành vi ứng xử, các hiện tượng tâm lý tập thể (bầu không khí tâm lý, quan hệ không chính thức, dư luận xã hội) và các cơ chế tự vệ tâm lý của cá nhân. Đồng thời, giáo trình liên hệ thực tiễn sự tương tác giữa văn hóa dân tộc và văn hóa công ty qua các ví dụ cụ thể như chiến lược tiếp thị Tết Nguyên Đán năm 2002 của Coca-Cola hay sự tôn trọng tập quán tôn giáo tại thị trường Hồi giáo.

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình được thiết kế nhằm đáp ứng nhu cầu học tập và nghiên cứu của các nhóm đối tượng:

  • Học viên cao học và nghiên cứu sinh: Sử dụng tài liệu làm cơ sở ôn tập kiến thức nền tảng đầu vào, củng cố phương pháp luận về khoa học quản trị và lựa chọn định hướng đề tài nghiên cứu chuyên sâu.
  • Sinh viên đại học ngành Quản trị Kinh doanh và Kinh tế: Sử dụng làm tài liệu học tập chính khóa nhằm trang bị hệ thống kiến thức tổng quát về chức năng quản trị doanh nghiệp.
  • Cán bộ quản trị doanh nghiệp: Giám đốc, Phó Giám đốc, Trưởng/Phó phòng ban, Trưởng/Phó bộ phận chức năng sử dụng làm tài liệu bồi dưỡng nghiệp vụ điều hành, nâng cao kỹ năng phân quyền, lập kế hoạch và lãnh đạo nhân sự.
  • Giảng viên và chuyên gia đào tạo: Sử dụng khung cấu trúc và hệ thống đề tài tiểu luận của giáo trình làm tài liệu tham khảo để thiết kế bài giảng nghiệp vụ ngắn hạn hoặc dài hạn.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng người học nào?
Giáo trình phù hợp cho sinh viên chuyên ngành quản trị kinh doanh, học viên cao học, thí sinh ôn thi nghiên cứu sinh và các nhà quản lý đương nhiệm tại các doanh nghiệp.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi tiếp cận tài liệu?
Người học cần có kiến thức cơ bản về khoa học xã hội, kinh tế học đại cương và hiểu biết tổng quan về hoạt động của các tổ chức kinh tế - xã hội.

3. Điểm khác biệt của giáo trình so với các tài liệu quản trị học đại cương là gì?
Tài liệu tích hợp sâu khía cạnh tâm lý học quản lý (tính khí, hành vi, cơ chế tự vệ) và văn hóa doanh nghiệp vào các chức năng quản trị truyền thống, đồng thời giới thiệu chi tiết 8 mô hình cơ cấu tổ chức bộ máy.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?
Người học nên kết hợp đọc lý thuyết với việc giải quyết các câu hỏi tình huống thực hành, tự phân tích mô hình tổ chức tại đơn vị công tác và triển khai các chủ đề tiểu luận nghiên cứu được gợi ý trong giáo trình.

5. Giáo trình có danh mục tài liệu tham khảo bổ trợ nào?
Tài liệu cung cấp danh mục sách tham khảo chuyên sâu gồm các công trình của TS. Nguyễn Thanh Hội (về quản trị nhân sự, nghệ thuật lãnh đạo, giao tiếp kinh doanh), Marina Pinto (Tư tưởng quản trị hiện đại), William Ouchi (Thuyết Z), Masaaki Imai (Kaizen), cùng các giáo trình Quản trị học của TS. Nguyễn Thị Liên Diệp và TS. Nguyễn Thanh Hà.

Kết luận

Giáo trình Chương trình đào tạo nghiệp vụ Quản trị học của TS. Nguyễn Thanh Hội cung cấp một hệ thống lý thuyết chuẩn mực về khoa học và nghệ thuật quản trị, gắn kết chặt chẽ giữa các nguyên lý kinh điển với các trường phái quản trị hiện đại. Lộ trình học tập được thiết kế mạch lạc, dẫn dắt người học từ việc thấu hiểu bản chất quản trị, phân tích môi trường kinh doanh đến việc làm chủ các chức năng hoạch định, tổ chức bộ máy và thực hành lãnh đạo dựa trên hiểu biết tâm lý nhân sự. Đây là tài liệu học thuật có giá trị tham khảo thiết thực cho công tác giảng dạy, học tập và bồi dưỡng nghiệp vụ quản lý doanh nghiệp.