I. Hướng dẫn toàn diện chương mở đầu triết học cao học UEH
Chương mở đầu trong giáo trình triết học cao học UEH đóng vai trò nền tảng, cung cấp cái nhìn tổng quan và định hình phương pháp tư duy cho toàn bộ học phần. Việc nắm vững các khái niệm cốt lõi ngay từ đầu là điều kiện tiên quyết để học viên có thể tiếp thu hiệu quả các nội dung chuyên sâu hơn. Nội dung chương nhập môn này không chỉ giới thiệu về lịch sử, đối tượng mà còn làm rõ chức năng và giá trị của triết học trong nghiên cứu khoa học hiện đại. Đây là bước khởi đầu quan trọng, giúp học viên trang bị thế giới quan khoa học và phương pháp luận biện chứng để giải quyết các vấn đề thực tiễn.
1.1. Mục tiêu và cấu trúc học phần triết học sau đại học
Học phần triết học dành cho trình độ sau đại học tại UEH được thiết kế nhằm trang bị cho học viên những năng lực tư duy bậc cao. Mục tiêu chính là giúp người học có khả năng hiểu, lựa chọn và vận dụng các quan điểm, phương pháp triết học vào công việc và nghiên cứu. Theo đề cương môn triết học sau đại học, chương trình không chỉ truyền đạt tri thức đơn thuần mà nhấn mạnh vào việc rèn luyện thái độ và tư duy. Albert Einstein từng khẳng định: “Các khái quát triết học cần phải dựa trên các kết quả khoa học. Tuy nhiên, một khi đã xuất hiện và được truyền bá rộng rãi, chúng thường ảnh hưởng đến sự phát triển của tư tưởng khoa học”. Điều này cho thấy vai trò định hướng của triết học đối với mọi ngành khoa học, giúp người nghiên cứu có một nền tảng lý luận vững chắc để phát triển các ý tưởng mới.
1.2. Tầm quan trọng của triết học đối với nghiên cứu khoa học
Triết học không phải là một môn khoa học xa rời thực tiễn, mà là nền tảng của mọi tư duy khoa học. Nó thực hiện hai chức năng của triết học cơ bản: chức năng thế giới quan và chức năng phương pháp luận. Chức năng thế giới quan giúp các nhà nghiên cứu có cái nhìn toàn diện, tổng thể về thế giới, về vị trí của con người và lĩnh vực nghiên cứu của mình trong bức tranh chung đó. Chức năng phương pháp luận cung cấp những nguyên tắc, quy luật chung nhất của nhận thức và hoạt động thực tiễn. Việc nắm vững các nguyên tắc này giúp tránh được những sai lầm trong tư duy như chủ quan, phiến diện, siêu hình, từ đó nâng cao hiệu quả và tính chính xác của các công trình nghiên cứu khoa học. Chính vì vậy, việc nghiên cứu chương mở đầu triết học cao học UEH là bước không thể thiếu để xây dựng nền móng tư duy cho học viên.
II. Vượt qua 3 thách thức lớn trong giáo trình triết học UEH
Việc tiếp cận triết học ở bậc cao học, đặc biệt là triết học Mác - Lênin, thường đi kèm với những thách thức không nhỏ. Nhiều học viên cảm thấy môn học khô khan, trừu tượng và khó liên hệ với chuyên ngành của mình. Các khái niệm như bản thể luận, nhận thức luận, vật chất và ý thức đòi hỏi một sự tập trung cao độ và phương pháp học tập đúng đắn. Việc hiểu sai hoặc hời hợt các khái niệm nền tảng trong chương mở đầu có thể dẫn đến khó khăn trong việc lĩnh hội toàn bộ kiến thức của học phần. Bài viết này sẽ phân tích các thách thức chính và đưa ra định hướng để vượt qua chúng, giúp việc học giáo trình triết học trở nên hiệu quả và thú vị hơn.
2.1. Khó khăn trong việc xác định đối tượng nghiên cứu của triết học
Một trong những rào cản đầu tiên là xác định rõ đối tượng nghiên cứu của triết học. Không giống như các khoa học cụ thể nghiên cứu một lĩnh vực riêng biệt của thế giới (vật lý, hóa học, sinh học), triết học nghiên cứu những quy luật chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy. Sự khái quát hóa ở mức độ cao này khiến đối tượng của triết học trở nên trừu tượng. Học viên cần phân biệt rõ triết học không phải là “khoa học của các khoa học” theo nghĩa cũ, mà là hạt nhân lý luận của thế giới quan. Nó giải quyết mối quan hệ giữa tư duy và tồn tại, giữa con người và thế giới. Việc nắm được đối tượng nghiên cứu này giúp học viên thoát khỏi sự mơ hồ ban đầu, hiểu được tại sao triết học lại đề cập đến những vấn đề bao trùm và phổ quát đến vậy.
2.2. Sự trừu tượng của các khái niệm thế giới quan và phương pháp luận
Hai khái niệm trụ cột là thế giới quan và phương pháp luận cũng là một thách thức lớn. Thế giới quan không chỉ là tri thức, mà là một hệ thống quan điểm, niềm tin định hướng toàn bộ nhận thức và hành động của con người. Phương pháp luận là hệ thống các nguyên tắc, quan điểm chỉ đạo việc tìm tòi, xây dựng và vận dụng tri thức. Trong giáo trình triết học cao học UEH, hai khái niệm này được phân tích sâu sắc. Để hiểu chúng, học viên cần liên hệ trực tiếp với hoạt động nghiên cứu của bản thân. Ví dụ, việc lựa chọn phương pháp nghiên cứu định tính hay định lượng không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà còn phản ánh một thế giới quan và phương pháp luận nhất định về đối tượng nghiên cứu. Việc hiểu được tính trừu tượng này chính là chìa khóa để vận dụng triết học vào thực tiễn.
III. Cách tiếp cận vấn đề cơ bản của triết học Mác Lênin
Trọng tâm của chương mở đầu triết học chính là vấn đề cơ bản của triết học. Đây là vấn đề nền tảng, chi phối và quyết định đến việc giải quyết tất cả các vấn đề khác của các trường phái triết học. Việc nắm vững nội dung của vấn đề này, bao gồm hai mặt của nó, là chìa khóa để hiểu rõ sự đối lập căn bản giữa các trào lưu triết học chính trong lịch sử. Giáo trình triết học cao học của UEH trình bày một cách hệ thống và sâu sắc nội dung này, giúp học viên không chỉ ghi nhớ mà còn có khả năng phân tích, phê phán và lựa chọn quan điểm đúng đắn, khoa học cho hoạt động nghiên cứu và cuộc sống của mình.
3.1. Phân tích mặt thứ nhất Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức
Mặt thứ nhất của vấn đề cơ bản của triết học trả lời câu hỏi: Giữa vật chất và ý thức, cái nào có trước, cái nào có sau, cái nào quyết định cái nào? Việc trả lời câu hỏi này đã chia các nhà triết học trong lịch sử triết học thành hai trường phái lớn. Chủ nghĩa duy vật cho rằng vật chất có trước, ý thức có sau, vật chất quyết định ý thức. Ngược lại, chủ nghĩa duy tâm khẳng định ý thức (hoặc tinh thần) có trước và quyết định thế giới vật chất. Đây không phải là một câu hỏi thuần túy lý thuyết. Trong nghiên cứu khoa học, việc đứng trên lập trường duy vật biện chứng đòi hỏi nhà nghiên cứu phải xuất phát từ thực tại khách quan, tôn trọng quy luật khách quan, chống lại bệnh chủ quan duy ý chí. Đây là nguyên tắc nền tảng để đảm bảo tính khách quan và khoa học cho mọi công trình.
3.2. Giải đáp mặt thứ hai Khả năng nhận thức thế giới của con người
Mặt thứ hai của vấn đề cơ bản giải quyết câu hỏi: Con người có khả năng nhận thức được thế giới hay không? Hầu hết các nhà triết học (cả duy vật và duy tâm) đều trả lời một cách khẳng định, hình thành nên thuyết Khả tri (Gnosticism). Tuy nhiên, một số khác lại phủ nhận khả năng nhận thức của con người, gọi là thuyết Bất khả tri (Agnosticism). Triết học Mác - Lênin khẳng định con người hoàn toàn có khả năng nhận thức được thế giới và các quy luật của nó. Nhận thức là một quá trình đi từ chưa biết đến biết, từ biết ít đến biết nhiều. Quan điểm này có ý nghĩa to lớn, tạo niềm tin cho các nhà khoa học vào khả năng khám phá, chinh phục tự nhiên và xã hội, thúc đẩy sự sáng tạo không ngừng.
IV. Bí quyết nắm vững phép biện chứng từ giáo trình triết học
Một nội dung cốt lõi khác trong chương mở đầu là sự đối lập giữa hai phương pháp tư duy: phép siêu hình và phép biện chứng. Việc nắm vững bản chất của phép biện chứng, đặc biệt là phép biện chứng duy vật, có ý nghĩa quyết định đến năng lực tư duy phản biện và sáng tạo của học viên cao học. Giáo trình của UEH không chỉ định nghĩa mà còn đưa ra các ví dụ thực tiễn, giúp người học nhận diện và áp dụng phương pháp tư duy biện chứng vào việc phân tích các vấn đề phức tạp trong kinh tế, quản lý và xã hội. Đây là công cụ tư duy sắc bén mà mọi nhà nghiên cứu cần trang bị.
4.1. Đặc trưng cơ bản của phương pháp siêu hình trong lịch sử triết học
Phương pháp siêu hình là phương pháp xem xét sự vật trong trạng thái cô lập, tĩnh tại, không vận động, không phát triển. Nếu có xem xét sự vận động thì đó chỉ là sự tăng giảm đơn thuần về lượng, không có sự thay đổi về chất. Phương pháp này có vai trò nhất định trong giai đoạn đầu của khoa học, khi cần phân loại, mô tả các đối tượng nghiên cứu riêng rẽ. Tuy nhiên, khi áp dụng để xem xét các quá trình phức tạp, phương pháp siêu hình bộc lộ hạn chế lớn, dẫn đến cái nhìn phiến diện, cứng nhắc, máy móc. Nhận diện được những biểu hiện của tư duy siêu hình trong nghiên cứu và đời sống là bước đầu tiên để khắc phục nó và hướng tới một phương pháp tư duy khoa học hơn.
4.2. Nguyên tắc cốt lõi của phép biện chứng và các hình thức lịch sử
Đối lập với siêu hình, phép biện chứng xem xét sự vật trong các mối liên hệ phổ biến, trong sự vận động, biến đổi và phát triển không ngừng. Theo Ph. Ăngghen, phép biện chứng là “khoa học về mối liên hệ phổ biến và về sự phát triển”. Nó đòi hỏi một tư duy linh hoạt, mềm dẻo, xem xét sự vật một cách toàn diện, lịch sử - cụ thể và phát triển. Lịch sử triết học ghi nhận ba hình thức của phép biện chứng: phép biện chứng tự phát thời cổ đại, phép biện chứng duy tâm trong triết học cổ điển Đức và đỉnh cao là phép biện chứng duy vật của triết học Mác - Lênin. Việc nắm vững các nguyên lý, quy luật của phép biện chứng duy vật chính là bí quyết để giải quyết các mâu thuẫn và tìm ra động lực phát triển của sự vật, hiện tượng.
V. Tổng hợp tài liệu ôn tập triết học cao học UEH hiệu quả
Để chinh phục thành công học phần triết học, việc tự học và ôn tập có hệ thống là vô cùng quan trọng. Ngoài việc nắm vững kiến thức trong giáo trình triết học cao học UEH chính thức, học viên cần tận dụng các nguồn tài liệu bổ trợ để củng cố và mở rộng kiến thức. Một kế hoạch ôn tập khoa học, kết hợp giữa việc đọc tài liệu, thảo luận nhóm và làm các bài tập tình huống sẽ giúp biến những kiến thức triết học trừu tượng thành những công cụ tư duy hữu ích. Phần này sẽ tổng hợp các nguồn tài liệu ôn tập triết học quan trọng và gợi ý phương pháp ôn tập hiệu quả cho chương mở đầu.
5.1. Tổng hợp slide triết học cao học UEH và đề cương ôn tập
Nguồn tài liệu quan trọng nhất chính là bộ slide triết học cao học UEH do giảng viên cung cấp. Các slide này thường cô đọng những nội dung cốt lõi nhất, được trình bày dưới dạng sơ đồ, từ khóa, giúp học viên dễ dàng hệ thống hóa kiến thức. Bên cạnh đó, đề cương môn triết học sau đại học là kim chỉ nam cho việc ôn tập, trong đó xác định rõ các nội dung trọng tâm, các câu hỏi lý thuyết và vấn đề cần thảo luận. Học viên nên kết hợp việc đọc giáo trình chi tiết với việc xem lại slide bài giảng để có cái nhìn vừa tổng quan, vừa sâu sắc. Việc tự hệ thống hóa kiến thức theo từng chủ đề trong đề cương ra giấy hoặc file word cũng là một cách học chủ động và hiệu quả.
5.2. Hướng đi cho các chương tiếp theo trong giáo trình triết học
Chương mở đầu là cánh cửa dẫn vào thế giới triết học. Sau khi nắm vững các khái niệm cơ bản về chủ nghĩa duy vật biện chứng, các vấn đề về thế giới quan, phương pháp luận, học viên sẽ có nền tảng vững chắc để tiếp tục khám phá các nội dung chuyên sâu hơn. Các chương tiếp theo sẽ đi sâu vào hai phép biện chứng duy vật, các quy luật, cặp phạm trù, và lý luận nhận thức. Sau đó là chủ nghĩa duy vật lịch sử với các nội dung về hình thái kinh tế - xã hội, giai cấp, nhà nước và cách mạng xã hội. Việc hiểu rõ lộ trình này giúp học viên có sự chuẩn bị tâm thế và phương pháp học tập phù hợp, liên kết kiến thức giữa các chương một cách logic, từ đó chinh phục toàn bộ học phần một cách xuất sắc.
