Chuỗi Cung Ứng Xanh Trong Ngành Thủy Sản Tại Việt Nam: Thực Trạng và Giải Pháp

Khám phá thực trạng và giải pháp cho chuỗi cung ứng xanh trong ngành thủy sản tại Việt Nam, hướng tới phát triển bền vững và bảo vệ môi trường.

• Tác giả: Ngô Thị Hằng
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Văn Tiến
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Kinh doanh quốc tế
• Đề tài: Chuỗi Cung Ứng Xanh Trong Ngành Thủy Sản Tại Việt Nam: Thực Trạng Và Giải Pháp
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ CHUỖI CUNG ỨNG XANH
• 1.1. Tổng quan về chuỗi cung ứng
• 1.2. Một số khái niệm về chuỗi cung ứng
• 1.3. Quy trình hoạt động của chuỗi cung ứng
• 1.4. Các thành phần tham gia chuỗi cung ứng
• 1.5. Vai trò của chuỗi cung ứng
• 1.6. Tổng quan về chuỗi cung ứng xanh
• 1.7. Khái niệm chuỗi cung ứng xanh
• 1.8. Những yếu tố quan trọng trong quản lý chuỗi cung ứng xanh
• 1.9. Mô hình quản lý chuỗi cung ứng xanh
• 1.10. Các yếu tố ảnh hưởng và vai trò của quản lý chuỗi cung ứng xanh
• 1.11. TÓM TẮT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG ÁP DỤNG CHUỖI CUNG ỨNG XANH TRONG NGÀNH THỦY SẢN TẠI VIỆT NAM
• 2.1. Tình hình phát triển ngành thủy sản
• 2.2. Tình hình phát triển ngành thủy sản thế giới
• 2.3. Tình hình phát triển ngành thủy sản ở Việt Nam
• 2.4. Cơ hội và thách thức khi áp dụng chuỗi cung ứng xanh trong ngành thủy sản tại Việt Nam
• 2.5. Thách thức
• 2.6. Thực trạng áp dụng chuỗi cung ứng xanh trong ngành thủy sản tại Việt Nam
• 2.7. Đánh giá thực trạng áp dụng chuỗi cung ứng xanh trong ngành thủy sản tại Việt Nam
• 2.8. TÓM TẮT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN CHUỖI CUNG ỨNG XANH TRONG NGÀNH THỦY SẢN TẠI VIỆT NAM
• 3.1. Định hướng phát triển chuỗi cung ứng xanh trong ngành thủy sản Việt Nam
• 3.2. Đánh giá tiềm năng khi áp dụng xanh hóa chuỗi cung ứng thủy sản
• 3.3. Giải pháp cho doanh nghiệp phát triển ngành thủy sản tại Việt Nam
• 3.4. Kiến nghị đối với chính phủ
• 3.5. TÓM TẮT CHƯƠNG 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN

Tóm tắt

I. Tổng quan về chuỗi cung ứng xanh trong ngành thủy sản Việt Nam

Chuỗi cung ứng xanh đang trở thành một xu hướng quan trọng trong ngành thủy sản Việt Nam. Sự phát triển của chuỗi cung ứng xanh không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn nâng cao giá trị sản phẩm thủy sản. Ngành thủy sản Việt Nam cần phải áp dụng các phương pháp quản lý bền vững để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường quốc tế.

1.1. Khái niệm chuỗi cung ứng xanh và tầm quan trọng

Chuỗi cung ứng xanh là một khái niệm mới, liên quan đến việc quản lý các hoạt động trong chuỗi cung ứng nhằm giảm thiểu tác động đến môi trường. Việc áp dụng chuỗi cung ứng xanh giúp nâng cao tính bền vững và chất lượng sản phẩm trong ngành thủy sản.

1.2. Các thành phần chính của chuỗi cung ứng xanh

Chuỗi cung ứng xanh bao gồm nhiều thành phần như nhà sản xuất, nhà cung cấp, và người tiêu dùng. Mỗi thành phần đều có vai trò quan trọng trong việc đảm bảo quản lý chuỗi cung ứng hiệu quả và bền vững.

II. Thực trạng áp dụng chuỗi cung ứng xanh trong ngành thủy sản Việt Nam

Ngành thủy sản Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc áp dụng chuỗi cung ứng xanh. Mặc dù đã có những nỗ lực, nhưng thực trạng hiện tại vẫn cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết để đạt được phát triển bền vững.

2.1. Tình hình phát triển ngành thủy sản tại Việt Nam

Ngành thủy sản Việt Nam đã có những bước phát triển mạnh mẽ trong những năm qua. Tuy nhiên, việc áp dụng các tiêu chuẩn chất lượng và bền vững vẫn còn hạn chế, ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

2.2. Thách thức trong việc áp dụng chuỗi cung ứng xanh

Một số thách thức lớn bao gồm việc thiếu nhận thức về tác động môi trường, khó khăn trong việc áp dụng công nghệ xanh, và sự thiếu hụt chính sách hỗ trợ từ chính phủ. Những vấn đề này cần được giải quyết để thúc đẩy quản lý chuỗi cung ứng hiệu quả.

III. Giải pháp phát triển chuỗi cung ứng xanh trong ngành thủy sản Việt Nam

Để phát triển chuỗi cung ứng xanh, ngành thủy sản Việt Nam cần áp dụng các giải pháp đồng bộ từ chính sách đến thực tiễn. Những giải pháp này không chỉ giúp cải thiện tính bền vững mà còn nâng cao giá trị sản phẩm.

3.1. Định hướng phát triển chuỗi cung ứng xanh

Cần có một chiến lược rõ ràng để phát triển chuỗi cung ứng xanh, bao gồm việc nâng cao nhận thức của các bên liên quan và khuyến khích áp dụng công nghệ xanh trong sản xuất.

3.2. Các chính sách hỗ trợ từ chính phủ

Chính phủ cần ban hành các chính sách hỗ trợ cho ngành thủy sản, bao gồm chính sách hổ trợ tài chính và kỹ thuật để khuyến khích doanh nghiệp áp dụng chuỗi cung ứng xanh.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về chuỗi cung ứng xanh

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng chuỗi cung ứng xanh có thể mang lại nhiều lợi ích cho ngành thủy sản Việt Nam. Các doanh nghiệp đã bắt đầu nhận thức được tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường trong hoạt động sản xuất.

4.1. Các mô hình thành công trong áp dụng chuỗi cung ứng xanh

Một số doanh nghiệp đã áp dụng thành công mô hình chuỗi cung ứng xanh, giúp giảm thiểu chất thải và nâng cao chất lượng sản phẩm. Những mô hình này cần được nhân rộng trong toàn ngành.

4.2. Kết quả đạt được từ việc áp dụng chuỗi cung ứng xanh

Việc áp dụng chuỗi cung ứng xanh đã giúp tăng trưởng giá trị xuất khẩu và cải thiện hình ảnh của ngành thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

V. Kết luận và tương lai của chuỗi cung ứng xanh trong ngành thủy sản

Chuỗi cung ứng xanh là một yếu tố quan trọng trong việc phát triển bền vững ngành thủy sản Việt Nam. Tương lai của ngành này phụ thuộc vào khả năng áp dụng các giải pháp xanh và nâng cao nhận thức của cộng đồng.

5.1. Tầm quan trọng của chuỗi cung ứng xanh trong tương lai

Chuỗi cung ứng xanh không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn tạo ra cơ hội mới cho ngành thủy sản Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa.

5.2. Định hướng phát triển bền vững cho ngành thủy sản

Ngành thủy sản cần có những định hướng rõ ràng để phát triển bền vững, bao gồm việc áp dụng công nghệ xanh và cải thiện quản lý chuỗi cung ứng.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế và biến đổi khí hậu toàn cầu, các vấn đề môi trường như sự nóng lên của bầu khí quyển, cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên và phát thải chất độc hại đang đặt ra thách thức lớn đối với hoạt động sản xuất kinh doanh. Ngành thủy sản đóng vai trò là một trong những ngành kinh tế mũi nhọn của Việt Nam, đóng góp tỷ trọng đáng kể vào tổng kim ngạch xuất nhập khẩu quốc gia. Theo số liệu của Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), Việt Nam liên tục duy trì vị thế nằm trong nhóm các quốc gia cung cấp thủy sản hàng đầu thế giới (đứng thứ 4 năm 2018 và duy trì vị trí thứ 3 trong giai đoạn 2019–2020).

Tuy nhiên, chuỗi cung ứng ngành thủy sản Việt Nam vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn và phát triển thiếu tính bền vững. Tại nhiều địa phương, ý thức khai thác bảo vệ nguồn lợi thủy sản của ngư dân còn hạn chế; việc sử dụng ngư cụ mang tính hủy diệt như chất nổ, xung điện, lưới mắt nhỏ, giã cào bay tại các vùng nội thủy và khu bảo tồn biển đã làm suy kiệt nguồn lợi sinh vật ven bờ. Đồng thời, các rào cản kỹ thuật khắt khe về bảo vệ môi trường, truy xuất nguồn gốc từ các thị trường quốc tế lớn (EU, Mỹ, Nhật Bản) và nguy cơ từ thẻ vàng IUU đòi hỏi ngành thủy sản phải tái cơ cấu toàn diện quy trình hoạt động theo hướng xanh hóa, kết hợp đồng bộ giữa khai thác, nuôi trồng và bảo tồn hệ sinh thái.

Khóa luận xác định 3 mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận tổng quan về chuỗi cung ứng và quản lý chuỗi cung ứng xanh (GSCM), bao gồm các khái niệm, quy trình, mô hình và các yếu tố tác động.
2. Phân tích, đánh giá thực trạng áp dụng chuỗi cung ứng xanh trong ngành thủy sản tại Việt Nam ở cả 3 phân đoạn: khai thác, nuôi trồng và xuất khẩu trong giai đoạn 2015–2020, đặc biệt đặt trong bối cảnh tác động của đại dịch Covid-19 và việc thực thi các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.
3. Đề xuất hệ thống giải pháp đối với doanh nghiệp và kiến nghị đối với cơ quan quản lý Nhà nước nhằm thúc đẩy phát triển chuỗi cung ứng xanh cho ngành thủy sản Việt Nam đến năm 2025.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động quản lý chuỗi cung ứng xanh và thực trạng triển khai xanh hóa trong ngành thủy sản tại Việt Nam.
• Phạm vi không gian: Ngành thủy sản tại Việt Nam, tập trung vào các vùng sản xuất, nuôi trồng và khai thác trọng điểm (Đồng bằng sông Cửu Long, Bắc Trung Bộ và Duyên hải miền Trung, Nam Trung Bộ và Đông Nam Bộ, Đồng bằng sông Hồng) cùng các thị trường xuất khẩu chủ lực (Mỹ, EU, Nhật Bản, Trung Quốc, ASEAN).
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu thực trạng được thu thập và phân tích trong giai đoạn 2015–2020, cập nhật quý I/2021 và xây dựng định hướng phát triển đến năm 2025.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng nền tảng lý luận dựa trên các công trình nghiên cứu kinh điển về quản trị chuỗi cung ứng (SCM) và quản trị chuỗi cung ứng xanh (GSCM):

• Khái niệm SCM: Tác giả trích dẫn định nghĩa của Chopra & Meindl, Lummus & Alber (1997), Quinn (1997), Ellram & Cooper (1993), Monczka & Morgan (1997), xác định chuỗi cung ứng là mạng lưới các tổ chức liên kết quản lý dòng chảy hàng hóa, dịch vụ và thông tin từ nhà cung ứng nguyên liệu thô đến người tiêu dùng cuối cùng.
• Khái niệm GSCM: Tích hợp tư duy môi trường vào toàn bộ quy trình chuỗi cung ứng theo định nghĩa của Beamon (1999), Hasan Ali Al-Zu'bi, Zsidisin & Sifer (2001), Hervani và cộng sự (2005). Theo đó, $GSCM = Mua\ sắm\ xanh + Sản\ xuất\ xanh / Quản\ lý\ vật\ liệu + Phân\ phối/Tiếp\ thị\ xanh + Logistics\ ngược$.
• Khung 6 yếu tố trụ cột của GSCM: Thiết kế xanh (Eco-design, kiểm soát tới 80% tác động môi trường của sản phẩm), Sản xuất xanh (Green manufacturing), Mua sắm xanh (Green purchasing/procurement), Đóng gói xanh (Green packaging), Vận tải/Logistics xanh (Green logistics), và Logistics ngược (Reverse logistics - theo mô hình của Rogers & Tibben-Lembke, 1999).
• Mô hình 2E - 3R: Khung chuẩn hóa chuỗi cung ứng xanh gồm 2 phương châm (Efficiency - Hiệu quả, Environment-friendly chain - Thân thiện môi trường) và 3 tiêu chí cốt lõi (Reuse - Sử dụng lại phế phẩm, Recycling - Tái chế rác thải, Reduction - Giảm phát thải khí nhà kính và ô nhiễm).
• Các nhân tố tác động: Khóa luận xác định 8 yếu tố ảnh hưởng gồm: Tài chính, Thể chế và quy định pháp lý, Quy mô thị trường, Nguồn nhân lực, Công nghệ, Năng lực quản trị, Mức độ hội nhập quốc tế, và Hoạt động thông tin - tuyên truyền.

Khóa luận sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp phương pháp thống kê mô tả, phân tích số liệu, tổng hợp, so sánh và diễn giải logic. Dữ liệu phục vụ nghiên cứu là nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập từ các cơ quan quản lý và tổ chức quốc tế uy tín: Tổng cục Hải quan, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Bộ Công Thương, Tổng cục Thống kê (GSO), Trung tâm Thương mại Quốc tế (ITC), và Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc (FAO).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về chuỗi cung ứng xanh

Chương 1 hệ thống hóa toàn diện các lý thuyết nền tảng về SCM và GSCM. Quy trình SCM truyền thống được chuẩn hóa qua 5 công đoạn: Lập kế hoạch $\rightarrow$ Tìm nguồn cung ứng $\rightarrow$ Sản xuất $\rightarrow$ Phân phối $\rightarrow$ Thu hồi. Tác giả chỉ ra rằng chuỗi cung ứng truyền thống là mô hình một chiều, trong khi chuỗi cung ứng xanh vận hành theo chu trình khép kín (closed-loop system), tích hợp các trung tâm thu hồi chuyên biệt để tái chế phụ phẩm và xử lý chất thải, hình thành hệ thống logistics tuần hoàn.

Chương này đi sâu phân tích 6 thành phần cốt lõi của GSCM và làm rõ vai trò của mô hình 2E-3R. Tác giả luận giải 8 nhân tố quyết định khả năng chuyển đổi xanh của doanh nghiệp, đồng thời chứng minh các lợi ích đa chiều của GSCM: cắt giảm lãng phí tài nguyên, tối ưu hóa chi phí vận chuyển, gia tăng hiệu quả tài chính thông qua việc giảm thiểu hao hụt, củng cố vị thế thương hiệu và đáp ứng các tiêu chuẩn bảo vệ môi trường từ 81% người tiêu dùng toàn cầu.

Chương 2: Thực trạng áp dụng chuỗi cung ứng xanh trong ngành thủy sản tại Việt Nam

Chương 2 trình bày bức tranh toàn diện về ngành thủy sản thế giới và Việt Nam giai đoạn 2015–2020. Trên bình diện quốc tế, sản lượng khai thác toàn cầu năm 2018 đạt kỷ lục 96,4 triệu tấn và nuôi trồng đạt 114,5 triệu tấn (trị giá 263,6 tỷ USD). Năm 2020, đại dịch Covid-19 làm suy giảm kim ngạch xuất khẩu của phần lớn các quốc gia dẫn đầu, tuy nhiên thứ hạng xuất khẩu toàn cầu không biến động lớn.

Xếp hạng	Quốc gia xuất khẩu	Năm 2019 (tỷ USD)	Năm 2020 (tỷ USD)	Tăng/Giảm (%)
1	Trung Quốc	19,90	18,30	-8%
2	Na Uy	11,70	10,80	-8%
3	Việt Nam	8,58	8,41	-2%
4	Ấn Độ	6,77	N/A	N/A
5	Thái Lan	5,60	5,43	-3%
6	Chile	6,14	5,32	-13%
7	Canada	5,65	4,83	-14%
8	Ecuador	5,45	N/A	N/A
9	Nga	4,73	4,72	0%
10	Tây Ban Nha	4,52	4,50	0%

Tại Việt Nam, sản lượng thủy sản duy trì tăng trưởng bình quân 9,07%/năm trong hơn 17 năm. Trong giai đoạn 2015–2020, tốc độ tăng trưởng của nuôi trồng đạt bình quân 12,7%/năm, cao hơn tốc độ khai thác (6,42%/năm) do nguồn lợi tự nhiên suy giảm.

Năm	Nuôi trồng (nghìn tấn)	Khai thác (nghìn tấn)	Tổng sản lượng (nghìn tấn)
2015	3.533	3.026	6.559
2016	3.650	3.076	6.726
2017	3.858	3.421	7.279
2018	4.150	3.590	7.740
2019	4.380	3.770	8.150
2020	4.560	3.850	8.410

Về phân bố không gian sản xuất năm 2020, Đồng bằng sông Cửu Long và vùng Bắc Trung Bộ & Duyên hải miền Trung là hai trung tâm lớn nhất (mỗi vùng chiếm 35% cơ cấu khai thác cả nước), tiếp theo là Đông Nam Bộ & Nam Trung Bộ (10%), Đồng bằng sông Hồng (9%) và các vùng khác (1%). Cả nước có 94.227 tổ đội hoạt động với 29.601 lao động trên biển (nghề lưới rê chiếm 35,5%, nghề khác 18,5%, lưới kéo 18,1%, nghề câu 17%, lưới vây 7,6%).

Về kim ngạch xuất khẩu giai đoạn 2010–2019:

• Giá trị tăng từ 5,02 tỷ USD (2010) lên mức đỉnh 8,79 tỷ USD (2018) và đạt 8,54 tỷ USD (2019).
• Năm 2015 ghi nhận mức sụt giảm mạnh (đạt 6,57 tỷ USD so với 7,83 tỷ USD năm 2014) do Bộ Thương mại Hoa Kỳ (DOC) áp thuế chống bán phá giá hai lần đối với sản phẩm cá tra phile đông lạnh của Việt Nam.

Nhóm sản phẩm	Giá trị xuất khẩu năm 2020 (triệu USD)	Tốc độ tăng trưởng so với 2019 (%)
Tôm	3.733,45	+11,0%
Cá tra	1.733,45	-25,0%
Các loại cá khác	1.450,00	+0,8%
Cá ngừ	648,75	-10,0%
Mực, bạch tuộc	560,45	-3,0%
Cua, ghẹ	181,67	+22,0%
Nhuyễn thể thân mềm (NTHMV)	104,98	+12,0%

Chương 2 cũng phân tích tác động của Hiệp định EVFTA (có hiệu lực từ ngày 01/08/2020), ghi nhận kim ngạch xuất khẩu tôm sang EU trong tháng 9/2020 đạt 57,6 triệu USD (tăng 35,4% so với cùng kỳ). Bên cạnh đó, tác giả chỉ ra các cơ hội khách quan khi các đối thủ cạnh tranh như Ấn Độ, Ecuador bị sụt giảm 50% sản lượng do lệnh phong tỏa Covid-19, và các nước láng giềng (Indonesia, Philippines, Thái Lan) giảm 30%, tạo điều kiện cho thủy sản Việt Nam chiếm lĩnh thị phần.

Chương 3: Giải pháp phát triển chuỗi cung ứng xanh trong ngành thủy sản tại Việt Nam

Chương 3 xây dựng định hướng và các giải pháp thực thi xanh hóa ngành thủy sản đến năm 2025, tập trung vào:

• Phát triển chuỗi cung ứng lạnh (Cold Chain): Chuẩn hóa hệ thống sơ chế, bảo quản lạnh tại tàu cá, kho lạnh trung chuyển và phương tiện vận tải chuyên dụng nhằm giảm thiểu tỷ lệ thất thoát sau thu hoạch, duy trì chất lượng thủy sản đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế.
• Nhóm giải pháp đối với doanh nghiệp:
  • Thiết kế và mua sắm xanh: Lựa chọn con giống sạch bệnh, kiểm soát nguồn thức ăn chăn nuôi, hóa chất xử lý môi trường đạt chuẩn, áp dụng các chứng nhận nuôi trồng quốc tế (VietGAP, GlobalGAP, ASC, MSC).
  • Sản xuất và đóng gói xanh: Đổi mới công nghệ chế biến nhằm tiết kiệm điện nước, giảm thiểu xả thải; sử dụng bao bì tự hủy sinh học hoặc bao bì tái chế có chứng chỉ kiểm định an toàn môi trường.
  • Logistics ngược và tái chế phụ phẩm: Thu gom và tái chế phụ phẩm tôm (vỏ, đầu tôm) và cá tra (mỡ, da, xương cá) thành các sản phẩm giá trị gia tăng như bột đạm, collagen, dầu cá, gelatin.
• Nhóm kiến nghị đối với Chính phủ:
  • Hoàn thiện khung khổ thể chế và quy định pháp lý về bảo vệ môi trường biển, xử phạt nghiêm khắc các hành vi khai thác tận diệt nhằm gỡ bỏ "thẻ vàng" IUU của Ủy ban châu Âu (EC).
  • Ban hành chính sách tín dụng xanh ưu đãi lãi suất, hỗ trợ vốn cho doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ sạch và hệ thống logistics lạnh.
  • Quy hoạch và đầu tư cơ sở hạ tầng nghề cá đồng bộ (cảng cá, khu neo đậu tránh trú bão, trung tâm logistics thủy sản vùng).

Kết quả và đóng góp

• Kết quả nghiên cứu thực chứng: Khóa luận tổng hợp và làm rõ chuỗi số liệu thứ cấp giai đoạn 2015–2020, phản ánh trung thực biến động sản lượng (đạt 8,41 triệu tấn năm 2020) và giá trị xuất khẩu (đạt 8,41 tỷ USD năm 2020). Tác giả đã phân tích cụ thể cơ cấu thị trường, cơ cấu sản phẩm và các biến động chính sách thương mại quốc tế (thuế chống bán phá giá của DOC Hoa Kỳ, ưu đãi thuế quan từ EVFTA).
• Hệ thống giải pháp ứng dụng: Đề xuất giải pháp phát triển chuỗi cung ứng lạnh và mô hình kinh tế tuần hoàn xử lý phụ phẩm thủy sản dựa trên khung lý thuyết 2E-3R, gắn trực tiếp với năng lực của doanh nghiệp chế biến xuất khẩu Việt Nam.
• Đóng góp học thuật: So với các nghiên cứu trước đó (như tác giả Vũ Bích Hường chỉ dừng lại ở giai đoạn 2012–2018 hay tác giả Nguyễn Thị Yến năm 2016), khóa luận đã cập nhật khoảng trống dữ liệu thực tế giai đoạn 2019–2021, bổ sung phân tích tác động kép của đại dịch Covid-19 và Hiệp định EVFTA tới chuỗi cung ứng xanh ngành thủy sản.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu thuần túy sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo ngành và số liệu thống kê công khai, chưa thực hiện khảo sát định lượng sơ cấp trực tiếp tại các doanh nghiệp chế biến thủy sản hoặc các hợp tác xã nuôi trồng. Do mốc thời gian hoàn thành (tháng 05/2021), tác động của EVFTA và biến động kéo dài của đại dịch Covid-19 mới được đánh giá ở giai đoạn đầu.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Cần triển khai các nghiên cứu thực nghiệm với mẫu khảo sát cụ thể ($n$) tại các doanh nghiệp chế biến xuất khẩu thủy sản vùng Đồng bằng sông Cửu Long để lượng hóa mức độ sẵn sàng chuyển đổi xanh, cũng như đo lường tác động tài chính của các chứng chỉ xanh (ASC, MSC, GlobalGAP) tới tỷ suất sinh lời của doanh nghiệp.

Giá trị tham khảo

Tài liệu là nguồn tham khảo hữu ích cho sinh viên, giảng viên và học viên cao học thuộc các chuyên ngành Kinh doanh quốc tế, Kinh tế quốc tế, Quản trị chuỗi cung ứng & Logistics, và Quản lý kinh tế nông nghiệp. Các phần có giá trị tham khảo cao gồm:

• Khung lý luận về mô hình 2E-3R và 6 thành phần của chuỗi cung ứng xanh (Chương 1).
• Hệ thống số liệu thống kê chi tiết về sản lượng, cơ cấu vùng khai thác và kim ngạch xuất khẩu thủy sản Việt Nam giai đoạn 2010–2020 (Chương 2).
• Các đề xuất mô hình chuỗi cung ứng lạnh và tận dụng phụ phẩm ngành thủy sản (Chương 3).

Câu hỏi thường gặp

1. Nguyên nhân chính khiến kim ngạch xuất khẩu thủy sản Việt Nam năm 2015 sụt giảm mạnh so với năm 2014 là gì?
Năm 2015, kim ngạch xuất khẩu thủy sản giảm xuống 6,57 tỷ USD (so với 7,83 tỷ USD năm 2014) chủ yếu do thị trường Mỹ áp dụng thuế chống bán phá giá đối với cá tra, trong đó sản phẩm cá tra phile đông lạnh của Việt Nam bị Bộ Thương mại Hoa Kỳ (DOC) áp thuế chống bán phá giá tới hai lần.

2. Vị thế xuất khẩu thủy sản của Việt Nam trên thị trường thế giới năm 2020 được ghi nhận như thế nào?
Năm 2020, Việt Nam đạt kim ngạch xuất khẩu thủy sản 8,41 tỷ USD, tiếp tục giữ vững vị trí thứ 3 trong top 10 quốc gia xuất khẩu thủy sản lớn nhất thế giới, xếp sau Trung Quốc (18,3 tỷ USD) và Na Uy (10,8 tỷ USD).

3. Mô hình 2E - 3R trong chuỗi cung ứng xanh gồm những nội dung cụ thể nào?
Mô hình gồm 2 phương châm (Efficiency - Giảm đầu vào, tiết kiệm tài nguyên và năng lượng; Environment-friendly chain - Đảm bảo tính thân thiện môi trường trong toàn chuỗi) và 3 tiêu chí (Reuse - Tái sử dụng phế phẩm; Recycling - Tái chế rác thải; Reduction - Giảm thiểu phát thải khí nhà kính và ô nhiễm môi trường).

4. Hiệp định EVFTA có hiệu lực từ thời điểm nào và đã tác động tức thì ra sao đến xuất khẩu tôm Việt Nam trong quý III/2020?
Hiệp định EVFTA có hiệu lực từ ngày 01/08/2020. Sau khi hiệp định có hiệu lực, kim ngạch xuất khẩu tôm sang thị trường các nước EU trong tháng 9/2020 đạt 57,6 triệu USD, ghi nhận mức tăng trưởng 35,4% so với cùng kỳ năm 2019.

5. Đại dịch Covid-19 trong năm 2020 mang lại cơ hội khách quan nào cho xuất khẩu thủy sản Việt Nam so với các đối thủ cạnh tranh?
Do các biện pháp cách ly và phong tỏa kéo dài, các đối thủ cạnh tranh trực tiếp của Việt Nam như Ấn Độ và Ecuador bị sụt giảm khoảng 50% sản lượng và lượng xuất khẩu; các quốc gia Đông Nam Á (Indonesia, Philippines, Thái Lan) giảm khoảng 30%. Sự gián đoạn nguồn cung này tạo cơ hội cho các doanh nghiệp thủy sản Việt Nam tiếp nhận các đơn hàng thay thế và mở rộng thị phần quốc tế.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Ngô Thị Hằng đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý chuỗi cung ứng xanh (GSCM) và mô hình 2E-3R trong sản xuất kinh doanh. Tác phẩm phản ánh bức tranh thực trạng ngành thủy sản Việt Nam giai đoạn 2015–2020 với các dữ liệu thực chứng về sản lượng, thị trường xuất khẩu và những rào cản môi trường, pháp lý trong bối cảnh thực thi EVFTA và đại dịch Covid-19. Đồng thời, khóa luận đã đề xuất các nhóm giải pháp đồng bộ về phát triển chuỗi cung ứng lạnh, xử lý phụ phẩm tuần hoàn và hoàn thiện chính sách quản lý nhà nước nhằm hướng tới mục tiêu phát triển bền vững cho ngành thủy sản Việt Nam đến năm 2025.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ CHUỖI CUNG ỨNG XANH 1. TỔNG QUAN VỀ CHUỖI CUNG ỨNG 1. Một số khái niệm về chuỗi cung ứng Hơn 10 năm trở về trước, trong câu chuyện của các nhà quản trị còn rất hiếm khi xuất hiện các cụm từ “chuỗi cung ứng” (Supply Chains) hay “quản trị chuỗi cung ứng” (Supply Chain Management). Họ chỉ mới dừng lại ở việc sử dụng các cụm từ “logistics” hay “vận tải” để miêu tả dòng chảy của hàng hóa.

Trong môi trường kinh doanh ngày càng cạnh tranh hiện nay, các doanh nghiệp không chỉ miêu tả dòng chảy của hàng hóa nữa mà còn phải tham gia cả vào các công việc của khách hàng cũng như việc kinh doanh của nhà cung cấp. Điều này đồng nghĩa với việc các doanh nghiệp cần phải quan tâm đến dòng dịch chuyển nguyên vật liệu, thiết kế cũng như đóng gói sản phẩm của nhà cung cấp, cách vận chuyển bảo quản sản phẩm của họ,. Từ đó, khái niệm về chuỗi cung ứng được biết đến và quan tâm nhiều hơn, và đã có nhiều định nghĩa về chuỗi cung ứng như: “Chuỗi cung ứng bao gồm mọi công đoạn có liên quan trực tiếp hay gián tiếp đến việc đáp ứng nhu cầu của khách. Chuỗi cung ứng là một mạng lưới các lựa chọn sản xuất và phân phối nhằm thực hiện các chức năng thu mua nguyên vật liệu, chuyển đổi nguyên liệu thành bán thành phẩm, thành phẩm và phân phối chúng đến tay khách hàng.” - Chopra và Meindl.

“Chuỗi cung ứng không thay thế quan hệ đối tác với nhà cung cấp hoặc mô tả về chức năng hậu cần. Chuỗi cung ứng là mạng lưới các thực thể mà vật chất lưu chuyển qua đó. Những thực thể đó có thể bao gồm nhà cung cấp, người kiếm tiền, địa điểm sản xuất, trung tâm phân phối, nhà bán lẻ và khách hàng” - Lummus và Alber (1997) Theo đó, Hội đồng Chuỗi cung ứng (1997) đã định nghĩa: “Chuỗi cung ứng - một thuật ngữ ngày càng được sử dụng nhiều trong các bài thuyết trình về hậu cần - bao gồm mọi nỗ lực liên quan đến sản xuất và cung cấp sản phẩm cuối cùng, từ nhà cung cấp của nhà cung cấp đến khách hàng của khách hàng”. Quinn (1997) định nghĩa: “Chuỗi cung ứng là tất cả các hoạt động liên quan đến việc chuyển hàng hóa từ giai đoạn nguyên liệu thô đến người dùng cuối.

Điều 8 này bao gồm tìm nguồn cung ứng và mua sắm, lập kế hoạch sản xuất, xử lý đơn hàng, quản lý hàng tồn kho, vận chuyển, lưu kho và dịch vụ khách hàng. Điều quan trọng, nó cũng là hiện thân của hệ thống thông tin cần thiết để giám sát tất cả các hoạt động đó”. Như vậy, qua các định nghĩa trên ta có thể rút ra được chuỗi cung ứng bao gồm tất cả những vấn đề liên quan trực tiếp hay gián tiếp nhằm thoả mãn nhu cầu của khách hàng. Chuỗi cung ứng không chỉ bao gồm nhà sản xuất, nhà cung cấp mà còn liên quan đến nhà vận chuyển, nhà kho, nhà bán lẻ, và khách hàng.

Ngoài các định nghĩa về chuỗi cung ứng thì thuật ngữ “Quản trị chuỗi cung ứng” cũng cần quan tâm; xuất hiện cuối những năm 1980 và được sử dụng rất phổ biến vào những năm 1990. Thời gian trước đó, hoạt động kinh doanh đã sử dụng các thuật ngữ như là “hậu cần” và “quản lý hoạt động” để thay thế. Theo định nghĩa của Ellram và Cooper (1993), quản trị chuỗi cung ứng (SCM) là “một triết lý tích hợp để quản lý tổng dòng chảy của một kênh phân phối từ nhà cung cấp đến khách hàng cuối cùng”. Monczka và Morgan (1997) cũng đã phát biểu rằng “quản trị chuỗi cung ứng tích hợp là việc đi từ khách hàng bên ngoài và sau đó quản lý các quá trình cần thiết để cung cấp cho khách hàng giá trị theo chiều ngang”.

Như vậy Quản trị chuỗi cung ứng là việc quản lý dòng chảy của hàng hóa và dịch vụ và bao gồm tất cả các quá trình biến nguyên liệu thô thành sản phẩm cuối cùng. Nó liên quan đến việc hợp lý hóa tích cực các hoạt động bên cung của doanh nghiệp để tối đa hóa giá trị của khách hàng và đạt được lợi thế cạnh tranh trên thị trường. SCM thể hiện nỗ lực của các nhà cung cấp nhằm phát triển và thực hiện các chuỗi cung ứng hiệu quả và tiết kiệm nhất có thể. Chuỗi cung ứng bao gồm mọi thứ từ sản xuất đến phát triển sản phẩm đến hệ thống thông tin cần thiết để chỉ đạo các hoạt động này.

Quy trình hoạt động của chuỗi cung ứng Thông thường, SCM cố gắng kiểm soát tập trung hoặc liên kết việc sản xuất, vận chuyển và phân phối sản phẩm. Bằng cách quản lý chuỗi cung ứng, các công ty có thể cắt giảm chi phí dư thừa và cung cấp sản phẩm đến tay người tiêu dùng nhanh hơn. Điều này được thực hiện bằng cách kiểm soát chặt chẽ hơn hàng tồn kho 9 nội bộ, sản xuất nội bộ, phân phối, bán hàng và hàng tồn kho của các nhà cung cấp công ty. Trong SCM, người quản lý chuỗi cung ứng điều phối hậu cần của tất cả các khía cạnh của chuỗi cung ứng, bao gồm năm phần: + Kế hoạch hoặc chiến lược + Nguồn (nguyên liệu thô hoặc dịch vụ) + Sản xuất (tập trung vào năng suất và hiệu quả) + Giao hàng và hậu cần + Hệ thống trả lại (đối với các sản phẩm bị lỗi hoặc không mong muốn) Dưới đây là sơ đồ chuỗi cung ứng cơ bản: Lập kế hoạch Tìm nguồn Thu hồi cung ứng Phân phối Sản xuất Hình 1.1 Sơ đồ quy trình quản lý chuỗi cung ứng Nguồn: Tác giả tự tổng hợp Lập kế hoạch: Giai đoạn ban đầu của quy trình chuỗi cung ứng là giai đoạn lập kế hoạch.

Các doanh nghiệp cần xây dựng một kế hoạch hoặc chiến lược để giải quyết các sản phẩm và dịch vụ sẽ đáp ứng nhu cầu và nhu cầu cần thiết của khách hàng như thế nào. Họ cũng cần thiết kế chuỗi cung ứng của mình và sau đó xác định số liệu nào sẽ sử dụng để đảm bảo chuỗi cung ứng hoạt động hiệu quả, mang lại giá trị cho khách hàng và đáp ứng các mục tiêu của doanh nghiệp. Để quản lý tất cả các nguồn lực cần thiết cho việc thiết kế sản phẩm và cung cấp dịch vụ, các công ty phải 10 thiết kế một chiến lược. Quản lý chuỗi cung ứng chủ yếu tập trung vào việc lập kế hoạch và phát triển một bộ thước đo.

Tìm nguồn cung ứng: Sau khi lập kế hoạch, bước tiếp theo liên quan đến phát triển hoặc tìm nguồn cung ứng. Trong giai đoạn này, các công ty chủ yếu tập trung vào việc xây dựng mối quan hệ chặt chẽ với các nhà cung cấp nguyên liệu thô cần thiết cho sản xuất. Điều này không chỉ liên quan đến việc xác định các nhà cung cấp đáng tin cậy mà còn xác định các phương pháp lập kế hoạch khác nhau cho việc vận chuyển, giao hàng và thanh toán sản phẩm. Các công ty cần lựa chọn các nhà cung cấp để cung cấp các mặt hàng và dịch vụ mà họ yêu cầu để phát triển sản phẩm của họ.

Vì vậy, trong giai đoạn này, các nhà quản lý chuỗi cung ứng cần phải xây dựng một tập hợp các quy trình định giá, giao hàng và thanh toán với các nhà cung cấp và cũng tạo ra các thước đo để kiểm soát và cải thiện các mối quan hệ. Cuối cùng, các nhà quản lý chuỗi cung ứng có thể kết hợp tất cả các quy trình này để xử lý hàng hóa và dịch vụ tồn kho của họ. Việc xử lý này bao gồm việc tiếp nhận và kiểm tra các lô hàng, chuyển chúng đến cơ sở sản xuất và ủy quyền thanh toán cho nhà cung cấp. Sản xuất: Bước thứ ba trong quy trình quản lý chuỗi cung ứng là sản xuất hoặc chế tạo các sản phẩm theo yêu cầu của khách hàng.

Trong giai đoạn này, các sản phẩm được thiết kế, sản xuất, kiểm tra, đóng gói và đồng bộ hóa để giao hàng. Ở đây, nhiệm vụ của người quản lý chuỗi cung ứng là lên lịch cho tất cả các hoạt động cần thiết để tiếp nhận nguyên liệu thô, sản xuất sản phẩm, kiểm tra chất lượng, gói hàng để vận chuyển và lên lịch giao hàng. Giai đoạn này được coi là đơn vị sử dụng nhiều số liệu nhất trong chuỗi cung ứng, hầu hết các doanh nghiệp đo lường chất lượng, sản lượng sản xuất và năng suất của công nhân để đảm bảo doanh nghiệp tạo ra sản phẩm đạt tiêu chuẩn chất lượng. Phân phối: Tại đây, các sản phẩm được nhà cung cấp giao cho khách hàng tại địa điểm đã định.

Giai đoạn này về cơ bản là giai đoạn hậu cần, nơi các đơn đặt hàng của khách hàng được chấp nhận và việc giao hàng được lên kế hoạch. Giai đoạn giao hàng thường được gọi là hậu cần, nơi các công ty hợp tác để nhận đơn đặt hàng từ khách hàng, thiết lập mạng lưới kho hàng, chọn người vận chuyển để giao sản phẩm cho khách hàng và thiết lập hệ thống lập hóa đơn để nhận thanh toán. Nhiều tổ chức thuê ngoài các phần lớn của quy trình giao hàng cho các tổ chức chuyên môn, đặc 11 biệt nếu sản phẩm yêu cầu xử lý đặc biệt hoặc phải được giao đến nhà của người tiêu dùng. Thu hồi: Giai đoạn cuối cùng và kết thúc của quản lý chuỗi cung ứng được gọi là thu hồi.

Trong giai đoạn, hàng hóa bị lỗi hoặc hư hỏng được trả lại nhà cung cấp bởi khách hàng. Ở đây, các công ty cần giải quyết các thắc mắc của khách hàng và trả lời các khiếu nại của họ, v. Giai đoạn này thường có xu hướng là một phần có vấn đề trong chuỗi cung ứng đối với nhiều công ty. Các nhà hoạch định chuỗi cung ứng cần phát hiện ra một mạng lưới linh hoạt và nhạy bén để tiếp nhận các sản phẩm bị hư hỏng, lỗi và các sản phẩm thừa từ khách hàng của họ và tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình trả lại cho những khách hàng có vấn đề với sản phẩm đã giao.

Nếu sản phẩm bị lỗi, nó cần được làm lại hoặc loại bỏ. Nếu sản phẩm chỉ đơn giản là không mong muốn hoặc dư thừa, nó cần được trả lại kho để bán. SCM dựa trên ý tưởng rằng hầu hết mọi sản phẩm tung ra thị trường đều là kết quả của nỗ lực của các tổ chức khác nhau tạo nên một chuỗi cung ứng. Mặc dù các chuỗi cung ứng đã tồn tại lâu đời, nhưng hầu hết các công ty gần đây chỉ chú ý đến chúng như một giá trị gia tăng cho hoạt động của họ.