Chương 1: BẢN CHẤT VÀ ĐẶC ĐIỂM CHỦ YẾU CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN HIỆN ĐẠI 1. Bản chất của chủ nghĩa tư bản hiện đại 1. Nguồn gốc ra đời của chủ nghĩa tư bản hiện đại Với tư cách cuộc cách mạng tư sản thứ hai trên thế giới sau cách mạng tư sản Hà Lan, cách mạng tư sản Anh (năm 1640) được coi là mốc đánh dấu sự ra đời của chủ nghĩa tư bản với tư cách một phương thức sản xuất xã hội mới ưu việt hơn, thay thế cho phương thức sản xuất phong kiến như một tất yếu trong tiến trình lịch sử của xã hội loài người. Nhìn lại tiến trình của lịch sử, chúng ta có thể thấy rằng mỗi một hình thái kinh tế - xã hội đều tồn tại hàng trăm năm thậm chí là hàng nghìn năm, chủ nghĩa tư bản tồn tại đến nay mới được gần 500 năm nếu chúng ta lấy điểm xuất phát của nó là giai đoạn công trường thủ công vào nửa cuối thế kỷ XVI, như vậy chưa phải đã quá lâu.
Nhìn nhận dưới góc độ đó chúng ta sẽ thấy được rằng ngay trong bản thân sự phát triển không ngừng của chủ nghĩa tư bản thì nó lại ngày càng phải đối diện với những mâu thuẫn mới phát sinh. Để từ chính những mâu thuẫn đó làm chủ nghĩa tư bản không thể nào cứ chạy mãi trên một con đường mà buộc nó phải rẽ sang con đường khác với những nấc thang mới cao hơn. Nhưng không có cái gì có thể phát triển mãi, chủ nghĩa tư bản cũng vậy, đến một lúc nào đó nếu muốn điều hòa mâu thuẫn để đi đến giải quyết mâu thuẫn sẽ vô tình từ bỏ bản chất của chính mình. Lúc đó nó đã trở thành một sự vật mới, một hình thái kinh tế xã hội mới mà bản thân nó dù muốn hay không cũng không thể làm khác được.
Đó chính là quy luật tất yếu của lịch sử. Chủ nghĩa tư bản khi mới ra đời với tư cách là một phương thức sản xuất ưu việt hơn so với phương thức sản xuất phong kiến, khi còn nằm trong phạm vi biên giới của một quốc gia đã cho thấy sức mạnh và sự phát triển đáng kinh ngạc của nó. Với sự thúc đẩy của động lực lợi nhuận, hàng loạt các phát kiến khoa học đã được áp dụng rất mau chóng vào thực tế sản xuất, kinh doanh. “Có thể nói, sự phát triển của chủ nghĩa tư bản từ lúc sơ khai cho đến giai đoạn chủ nghĩa tư bản hiện đại là 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cả một quá trình phủ định đầy biện chứng.
Khởi đầu với tuổi thanh xuân đầy sung sức và hung hăng muốn đổi cả dòng lịch sử (giai đoạn chủ nghĩa đế quốc), rồi trả giá với một giai đoạn lâm bệnh tưởng chừng khó qua khỏi (cuộc khủng hoảng kinh tế 1929 – 1933, sự đe dọa của chủ nghĩa phát xít, sự sụp đổ của hệ thống thuộc địa kiểu cũ và hàng loạt những khủng hoảng chu kỳ các thập kỷ sau chiến tranh thế giới thứ hai), chủ nghĩa tư bản vẫn duy trì được sự tồn tại, có nhiều khía cạnh phát triển với những kết quả thực tế không thể phủ nhận. 17] Nhìn lại sự phát triển của chủ nghĩa tư bản chúng ta có thể thấy được rằng: chủ nghĩa tư bản mỗi giai đoạn phát triển của nó đều gặp phải một trở ngại cản đường buộc nó phải có những điều chỉnh thích hợp để tiến lên một trình độ cao hơn, để có thể vượt qua bức tường cản trở và những khó khăn nó gặp phải. Tuy nhiên, mỗi lần điều chỉnh thì lại làm xuất hiện những mâu thuẫn mới và tới một thời điểm nhất định chắc chắn rằng sự điều chỉnh ấy không thể nào tiếp tục diễn ra và kết quả tất yếu là nó phải bị thay thế bằng một cái mới tiến bộ hơn. Hiện thực lịch sử cho thấy, chính vào những thời điểm hiểm nghèo nhất trong sự tồn tại và vận động của chủ nghĩa tư bản, thì dường như cũng là lúc đánh dấu một bước ngoặt mới trong sự phát triển của nền kinh tế tư bản chủ nghĩa.
Có thể nhận thấy điều đó ở chính giai đoạn gần đây của chủ nghĩa tư bản. Ngay từ cuối những năm 80 và đầu những năm 90 của thế kỷ XX hàng loạt các công nghệ có tính chất đột phá đã xuất hiện như công nghệ số, công nghệ cáp quang, công nghệ lade, công nghệ di truyền, công nghệ sinh học,…dẫn tới sự ra đời của hàng loạt ngành công nghiệp mũi nhọn như: máy tính, thiết bị viễn thông, máy bay dân dụng, vật liệu mới, công nghệ gen, vi sinh học,… và đặc biệt là sự bùng nổ thông tin toàn cầu. Những thành tựu đó đã dẫn tới những thay đổi lớn lao trong bức tranh kinh tế toàn cầu, đặc biệt là quá trình chuyên môn hóa và phân công lao động. Chúng ta đã có thể thấy ngay trong giai đoạn “bình minh của thế kỷ XXI” hiếm có một sản phẩm công nghệ cao nào được sản xuất ra chỉ thuần túy trong một hãng, thậm chí trong một quốc gia.
Không có gì khó hiểu khi mua về một chiếc máy tính hiệu Compaq nhưng khi mở ra thì bên trong lại thấy màn hình được sản xuất tại Trung Quốc, đĩa cứng tại Singapo với bộ vi xử lý của Intel… 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Sự thay đổi còn trở nên rộng lớn và kỳ diệu hơn ở trong lĩnh vực thương mại và tài chính. Nhờ sự kết nối của các mạng thanh toán toàn cầu giữa các thị trường mà tổng lượng tư bản quốc tế hợp thành một khối khổng lồ lúc nào cũng chuyển động vòng quanh toàn hành tinh. Tư bản vượt qua biên giới quốc gia, đại dương, sa mạc chỉ trong vài phần nghìn của giây. Nó đầu tư cùng lúc vào tất cả các thị trường trên hành tinh, không ngừng lại và cũng không nghỉ ngơi tạo nên một nền kinh tế toàn cầu.
Tất cả những thay đổi chóng mặt ấy của chủ nghĩa tư bản đã đánh dấu một bước chuyển sang giai đoạn mới của chính nó đó là giai đoạn của chủ nghĩa tư bản hiện đại. Tuy nhiên, cách nhìn nhận cũng như đánh giá về giai đoạn mới này của chủ nghĩa tư bản ở nhiều phương diện cơ bản chưa phải là sự thống nhất cao ngay trong giới nghiên cứu lý luận mác xít. Vì vậy, việc đưa ra khái niệm chủ nghĩa tư bản hiện đại cũng có nhiều sự tiếp cận với những bình diện khác nhau và đều có cơ sở nhất định. Trong khuôn khổ của luận văn này tôi cũng xin đưa ra một cách tiếp cận trong số rất nhiều cách tiếp cận khác nhau về chủ nghĩa tư bản hiện đại nhằm nói lên được phần nào nguồn cơn và bản chất của cái gọi là: Chủ nghĩa tư bản hiện đại trong bối cảnh ngày nay.
Có thể tiếp cận với chủ nghĩa tư bản hiện đại từ cách tiếp cận phân kỳ của chủ nghĩa tư bản nói chung trên chặng đường phát triển của nó kể từ khi nó ra đời sau cách mạng tư sản Anh năm 1640 với các giai đoạn phát triển đó là: chủ nghĩa tư bản giai đoạn tự do cạnh tranh, chủ nghĩa tư bản độc quyền, chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước - chủ nghĩa đế quốc và chủ nghĩa tư bản hiện đại. Mặc dù có những giai đoạn phát triển khác nhau nhưng ở giai đoạn nào thì chủ nghĩa tư bản cũng quan tâm tới và được hình thành trên cơ sở các yếu tố bao gồm: vốn, lao động và máy móc. Ở giai đoạn tự do cạnh tranh: Với học thuyết chi phối là thuyết Bàn tay vô hình của nhà kinh tế học người Scotland – Adam Smith: Sự phát triển của nền kinh tế tư bản chủ nghĩa giai đoạn này là theo quy luật của thị trường, phát triển một cách tự thân theo quy luật của chính nó. Theo Adam Smith thì "Bàn tay vô hình" có nghĩa là: Trong nền kinh tế thị trường, các cá nhân tham gia muốn tối đa hóa lợi 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhuận cho mình.
Ai cũng muốn thế cho nên vô hình chung đã thúc đẩy sự phát triển và củng cố lợi ích cho cả cộng đồng. Ông dùng thuật ngữ này mô tả khả năng của cơ chế thị trường trong việc điều chỉnh cung cầu trên thị trường. Và ví sức mạnh của cơ chế thị trường như bàn tay vô hình định hướng người bán và người mua, phân bố nguồn lực kinh tế nhằm đạt được hiệu quả xã hội lớn nhất mà không cần sự can thiệp của chính phủ. Theo quan điểm của Adam Smith chính phủ chỉ nên giữ chức năng quản lý.
Bởi, chính bàn tay vô hình với tư cách là cơ chế tự cân bằng của thị trường cạnh tranh làm cho phúc lợi cá nhân và hiệu quả kinh tế đạt tối đa. Trong khi chạy theo lợi ích riêng của mình, con người phụng sự xã hội nhiều hơn anh ta chủ trương làm điều đó. Có nghĩa rằng khi lợi ích của bản thân nhà tư bản được thỏa mãn thì đồng nghĩa với lợi ích của xã hội cũng được tăng lên dù nhà tư bản có muốn hay không vì đó là quy luật. Tư tưởng của Adam Smith thích hợp với chủ nghĩa tư bản trong một thời kì dài - thời kì tự do cạnh tranh.
Nhưng về sau này, khi vấp phải những cuộc khủng hoảng kinh tế sâu sắc thì những nhà kinh tế học khác lại kêu gọi đến bàn tay hữu hình của Nhà nước để điều chỉnh kinh tế. Ở giai đoạn chủ nghĩa đế quốc: khi mà thuyết “Bàn tay vô hình” vấp phải những trở ngại mới do nền kinh tế trong giai đoạn mới đặt ra, đó là sản xuất phát triển quá mạnh mẽ, đòi hỏi không chỉ sử dụng lực lượng trong khuôn khổ một quốc gia mà yêu cầu sự kết hợp của một hệ thống trên toàn thế giới, vượt ra khỏi khuôn khổ quốc gia. Từ yêu cầu đó nền kinh tế thế giới đã tạo ra một hệ thống thuế quan chung, các quốc gia tiến hành quá trình xuất khẩu tư bản và khai thác thuộc địa trên toàn thế giới. Dần dần nhà nước can thiệp ngày một sâu sắc vào nền kinh tế đồng thời cấu kết với tập đoàn tài chính công nghiệp tạo ra thị trường siêu quốc gia.
Không những thế để tiến hành xâm lược thuộc địa thì đã có sự kết hợp của các lực lượng quân sự tạo thành tổ hợp: nhà nước - quân sự - tập đoàn tài chính. Từ đây tạo ra sự độc quyền, lũng đoạn, tự đặt giá cả cho thị trường. Từ thuyết “bàn tay vô hình” chủ nghĩa tư bản đã đổi khác với diện mạo mới mà nguồn cơn chính từ “bàn tay hữu hình” là nhà nước.