MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Ở Mỹ, vào thế kỉ XX đã có nhiều lý thuyết triết học, chính trị, xã hội…nhằm bổ trợ cho người Mỹ hoạch định đường hướng hành động, trong đó nổi bật là ý tưởng xây dựng một triết học không quá suy lý xa vời như những triết học kinh viện để giúp con người dùng được một cách hữu hiệu trong đời sống hiện thực đã được bàn luận rất sôi nổi trong các cuộc hội thảo ở Câu lạc bộ “Métaphysique Club” (Câu lạc bộ siêu hình học) của Trường Đại học Cambridge năm 1870. Nhưng chỉ mãi sau này với sự công bố học thuyết về lòng tin của S.Peirce thì những ý tưởng đó về triết học mới được đặt tên chính thức: “Pragmatisme”- chủ nghĩa thực dụng. Ra đời ở nước Mỹ, chủ nghĩa thực dụng đã có cơ hội phát triển nhanh chóng và mạnh mẽ.
Cho tới nay chủ nghĩa thực dụng đã được giới triết học thế giới đánh giá là một đóng góp rất độc đáo và thật sự quan trọng của triết học Mỹ vào kho tàng triết học của nhân loại; và khi nói đến chủ nghĩa thực dụng người ta thường chỉ nói đến ba khuôn mặt tiêu biểu nhất là: S.Peirce được coi như là người đặt nền móng cho chủ nghĩa thực dụng, nhưng chỉ đến khi W.James xuất hiện thì chủ nghĩa thực dụng mới thực sự được hệ thống hóa một cách bài bản.James đã có công đưa chủ nghĩa thực dụng lên địa vị đỉnh cao, làm cho chủ nghĩa thực dụng tồn tại với tư cách là một học thuyết triết học, đánh dấu sự ưu thắng đối với các trường phái triết học khác trong những thập niên đầu thế kỷ XX trong xã hội Mỹ. Kể từ khi ra đời đến nay, chủ nghĩa thực dụng không ngừng phát triển và lan tỏa nhanh chóng, đã vượt ra khỏi biên giới nước Mỹ, cắm sâu vào dòng chảy văn hóa của nhiều nước khác trên thế giới. Chủ nghĩa thực dụng có tầm ảnh hưởng lớn lao như vậy là nhờ phần lớn vai trò của W. Triết học của W.James kế thừa từ S.Peirce nhưng đã bao quát gần hết mọi vấn đề của chủ nghĩa thực dụng.
Công lao của ông là ở chỗ bằng những trước tác của 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mình, ông đã làm cho chủ nghĩa thực dụng thoát khỏi biên giới nhỏ hẹp của nước Mỹ đến với nhiều nước trên thế giới. Người ta gọi ông là người phát ngôn hùng biện nhất của chủ nghĩa thực dụng. Trong giai đoạn hiện nay, khi mà xu thế toàn cầu hóa diễn ra nhanh chóng, đặc biệt trong bối cảnh của cuộc cách mạng 4.0, tình trạng thế giới phẳng đang ngày càng hiện lộ rõ nét, như là một xu hướng phát triển tất yếu của thời đại thì việc nghiên cứu về chủ nghĩa thực dụng Mỹ nói chung và chủ nghĩa thực dụng của W.James nói riêng không chỉ dừng lại ở ý nghĩa học thuật mà còn như là tìm hiểu một nét trong bầu trời đa sắc tộc, đa sắc diện văn hóa của người Mỹ. Việt Nam chúng ta cũng đang tiến hành sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, điều này đòi hỏi chúng ta phải tập trung phát huy hết nội lực và tranh thủ những thành tựu mà nhân loại đã đạt được trên mọi lĩnh vực kinh tế, tư tưởng, văn hóa - xã hội.
Trong đó, khoa học lý luận cũng góp phần quan trọng cho sự phát triển đất nước. Đặc biệt, hiện nay khi Việt Nam đã trở thành đối tác trực tiếp của Mỹ, việc nghiên cứu tư tưởng, văn hóa, xã hội của nước Mỹ nhằm tìm hiểu sâu sắc hơn về văn hóa và con người Mỹ sẽ giúp chúng ta thuận lợi hơn trong giao lưu, hợp tác và phát triển, vì, “biết người, biết ta” sẽ nhanh dẫn đến thành công và đạt hiệu quả cao trong hợp tác. Như Ăngghen đã tuyên bố: tiếp cận tư tưởng của các trường phái triết học trên thế giới là một trong những phương cách làm gia tăng hàm lượng trí tuệ của dân tộc cũng như thời đại. Vì vậy, học tập, nghiên cứu tư tưởng của nhân loại là một việc làm cấp thiết đáp ứng cho nhu cầu xây dựng và phát triển đất nước trong giai đoạn hiện nay.
Hơn nữa, tinh thần đổi mới tư duy lý luận của Đảng được quán triệt và cụ thể hóa ở Nghị quyết 01của Bộ Chính trị (ngày 28/3/1992). Là ngọn đèn phương pháp luận định hướng cho việc nghiên cứu về các trào lưu tư tưởng ngoài mác xít. Với phương châm gạn đục khơi trong và làm giàu tri thức lý luận bằng tri thức khoa học của phép biện chứng duy vật đã cho 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phép các nhà nghiên cứu đi sâu và thâm nhập vào những lĩnh vực tưởng chừng như rắc rối nhưng ẩn dấu đằng sau đó vẫn là tính quy định tất yếu của quá trình phát triển mà phép biện chứng duy vật đã chỉ ra. Nhưng trên thực tế, việc nghiên cứu học tập lý luận nói chung, chủ nghĩa thực dụng nói riêng ở Việt Nam nhìn chung còn mang tính chất tư biện, trừu tượng.
Với những lý do như vậy, có thể thấy việc nghiên cứu “Chủ nghĩa thực dụng của W.James” có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc, hơn nữa là một học viên cao học chuyên ngành Triết, tôi chọn vấn đề trên làm đề tài luận văn tốt nghiệp của mình. Việc nghiên cứu không chỉ có ý nghĩa học thuật, làm phong phú thêm tri thức của tác giả mà còn là một trong những con đường để tác giả tiếp cận được văn hóa, con người Mỹ, một đối đối tác không thể bỏ trong quan hệ đối ngoại trong xu thế toàn cầu hóa hiện nay. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Sau một thời gian nghiên cứu, khảo sát, tác giả nhận thấy rằng nghiên cứu về chủ nghĩa thực dụng nói chung, W.James nói riêng có hai khuynh hướng chính: hoặc phê phán triệt để hoặc khen ngợi hết lời trên lập trường giai cấp có phần cực đoan; một khuynh hướng khác đưa ra quan điểm có tính khách quan hơn, có khen, có chê, giọng điệu cũng không tiêu cực và tất nhiên có tính khoa học. Tiêu biểu cho khuynh hướng thứ nhất là các công trình của các tác giả thuộc các nước xã hội chủ nghĩa cũ, chủ yếu là các tác giả Liên Xô và một số tác giả Việt Nam trước đây, trong đó phải kể đến U.Men-Vin với tác phẩm “Phê phán chủ nghĩa thực dụng” (1959), Nxb Sự thật, Hà Nội.
Tác giả đã phê phán chủ nghĩa thực dụng nói chung, triết học thực dụng của W.Men-vin đã đứng trên lập trường giai cấp để nhìn chủ nghĩa thực dụng như một thứ triết học của bọn phản động, của chủ nghĩa đế quốc, và vô hình chung, đã bỏ qua những giá trị về mặt lý luận của nó không chỉ đối với triết học Mỹ, triết học phương Tây và cả triết học thế giới. Trên lập trường ấy, 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com có thể khẳng định, quan điểm của tác giả này đã rơi vào “cực đoan”, mà sự cực đoan nào cũng có thể rời xa chân lý. Ngay từ những trang đầu tiên của cuốn sách, U.Men-vin đã viết: “Chủ nghĩa thực dụng là vũ khí tư tưởng quan trọng nhất mà thế lực phản động dùng để đấu tranh chống chủ nghĩa duy vật, chống lý luận khoa học về xã hội, đó là thứ triết học mà các nhà tư tưởng của giai cấp tư sản dùng để đầu độc ý thức giai cấp vô sản, tước bỏ lý luận cách mạng của giai cấp vô sản và gieo rắc tinh thần thỏa hiệp và hợp tác giai cấp vào giai cấp vô sản” [33, tr. Tuy nhiên, đặt trong bối cảnh lịch sử xã hội và lập trường giai cấp mà tác giả đang đứng thì điều này không có gì là lạ và nó cũng trùng với quan điểm của nhiều nhà triết học Mác-xít lúc bấy giờ.
Không ngạc nhiên khi cuốn sách trích khá nhiều lời dẫn của các tác giả ấy. Điều mà chúng tôi quan tâm khai thác ở cuốn này chính là tác giả đã trình bày gần như đầy đủ về tất cả các vấn đề được chủ nghĩa thực dụng đề cập, dẫu rằng còn phiến diện và chưa đề cập trực tiếp đến quan niệm của W. Khuynh hướng thứ hai, phải kể đến các tác phẩm như: cuốn “Uyliam Giêmxơ” của tác giả Vương Ngọc Bình (2004), Nxb Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây; cuốn “Triết học Mỹ” của Bùi Đăng Duy và Nguyễn Tiến Dũng (2006), Nxb Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh; cuốn “William James và chủ nghĩa thực dụng Mỹ” của Trịnh Sơn Hoan (2012), Nhà xuất bản Chính trị quốc gia – Sự thật; cuốn “Triết học phương Tây hiện đại”, tập 2 của Lưu Phóng Đồng (1994), Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội. Cuốn sách dày hơn 130 trang của tác giả Vương Ngọc Bình đã trình bày khá đầy đủ và logic về cuộc đời, sự nghiệp cũng như tư tưởng của W.James với tư cách là một đại biểu có vai trò “mở đường” trong lịch sử phát triển tư tưởng nước Mỹ, “nhân vật nổi tiếng nhất của giới tư tưởng Mỹ trong buổi giao thời thế kỷ XIX và XX” [4, tr.
Tuy nhiên, tác giả chưa đi sâu phân tích, đánh giá về chủ nghĩa thực dụng của W. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cuốn “William James và chủ nghĩa thực dụng Mỹ” của Trịnh Sơn Hoan bàn về những điều kiện ra đời và một số quan điểm cơ bản của chủ nghĩa thực dụng Mỹ, tác giả cũng giới thiệu về nhân vật trụ cột của học thuyết này – W.James, thông qua đó đưa ra những luận giải, đánh giá bước đầu về chủ nghĩa thực dụng Mỹ. Như vậy công trình này chủ yếu nghiên cứu về chủ nghĩa thực dụng Mỹ cũng như đưa ra đánh giá về chủ nghĩa thực dụng Mỹ nói chung, những tư tưởng của W.James mới được trình bày một cách khái quát, chưa có những phân tích hay dẫn chứng từ các tác phẩm nguyên tác của ông cũng như chưa có những đánh giá về giá trị, hạn chế trong chủ nghĩa thực dụng của W. Cuốn “Triết học Mỹ” của đồng tác giả Bùi Đăng Duy, Nguyễn Tiến Dũng cũng không đi sâu nghiên cứu tập trung chủ nghĩa thực dụng của W.James mà dàn trải cho rất nhiều nội dung của các đại biểu khác cũng như các trường phái, trào lưu triết học khác cùng thời.
Tác giả luận văn đã tham khảo cuốn sách và nhận thấy rằng việc trình bày của Bùi Đăng Duy và Nguyễn Tiến Dũng xét theo lịch sử sinh thành, phát triển của chủ nghĩa thực dụng thông qua ba đại diện là S.