Luận văn thạc sĩ về vấn đề chiến tranh trong triết học phương Tây hiện đại

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vấn đề chiến tranh trong triết học phương tây hiện đại, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực .

• Tác giả: Nguyễn Thị Kiều Oanh
• Người hướng dẫn: TS. Đỗ Minh Hợp
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Vấn Đề Chiến Tranh Trong Triết Học Phương Tây Hiện Đại
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
• 0.2. Tình hình nghiên cứu đề tài
• 0.3. Mục đích và nhiệm vụ của luận văn
• 0.4. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài
• 0.6. Đóng góp của luận văn
• 0.7. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn
• 0.8. Kết cấu luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI LƯỢC CÁC QUAN ĐIỂM TRIẾT HỌC KHÁC NHAU VỀ CHIẾN TRANH
• 1.1. Các quan điểm triết học trước Mác về chiến tranh
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC QUAN ĐIỂM TRIẾT HỌC PHƯƠNG TÂY HIỆN ĐẠI VỀ CHIẾN TRANH
• 2.1. Quan điểm tâm sinh lý
• 2.2. Các quan điểm đa nguyên chủ nghĩa
• 2.3. Một số nhận xét và định hướng cách tiếp cận vấn đề chiến tranh trong thời đại ngày nay
• 2.4. Kết luận chương 2
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khái quát các quan điểm triết học khác nhau về chiến tranh

Chiến tranh đã luôn là một chủ đề nóng bỏng trong triết học phương Tây. Các nhà triết học từ thời cổ đại đã cố gắng lý giải bản chất và vai trò của chiến tranh trong xã hội. Hêraclít coi chiến tranh là cha đẻ của mọi vật, trong khi Platôn cho rằng chiến tranh là hiện tượng tự nhiên gắn liền với việc chiếm hữu tài sản. Arixtốt lại nhìn nhận chiến tranh như một sự đam mê của những người hoạt động quân sự. Những quan điểm này cho thấy sự đa dạng trong cách tiếp cận vấn đề chiến tranh, từ những lý thuyết thần học đến những lý thuyết duy vật. Tuy nhiên, phần lớn các quan điểm này đều thiếu tính biện chứng và không chú ý đến các điều kiện lịch sử cụ thể. Điều này dẫn đến những kết luận thiển cận về bản chất của chiến tranh.

1.1 Các quan điểm triết học trước Mác về chiến tranh

Trong giai đoạn trước Mác, chiến tranh được nhìn nhận qua nhiều lăng kính khác nhau. Các nhà tư tưởng như Nicôlô Makiavenli và Grôtxi đã đưa ra những quan điểm biện hộ cho chiến tranh, coi đó là phương tiện hợp pháp để đạt được mục tiêu chính trị. Makiavenli nhấn mạnh rằng chiến tranh là một phần tự nhiên của chính trị, trong khi Grôtxi lại tập trung vào khía cạnh pháp lý của chiến tranh, cho rằng mọi hành vi bạo lực đều vi phạm quyền tự nhiên. Những quan điểm này phản ánh sự phức tạp của vấn đề chiến tranh trong bối cảnh lịch sử và xã hội của thời kỳ đó.

II. Các quan điểm triết học phương Tây hiện đại về chiến tranh

Trong thế kỷ XXI, các quan điểm về chiến tranh đã trở nên đa dạng hơn bao giờ hết. Các nhà triết học hiện đại đã gắn kết chiến tranh với bối cảnh toàn cầu hóa, nhấn mạnh rằng chiến tranh không chỉ là vấn đề của một quốc gia mà là vấn đề toàn cầu. Quan điểm tâm sinh học và đa nguyên chủ nghĩa đã trở thành hai trong số những lý thuyết chính về chiến tranh trong triết học phương Tây hiện đại. Những lý thuyết này không chỉ phân tích nguyên nhân của chiến tranh mà còn đề xuất các giải pháp nhằm ngăn chặn xung đột. Việc nghiên cứu các quan điểm này giúp hiểu rõ hơn về bản chất của chiến tranh trong thời đại ngày nay.

2.1 Quan điểm tâm sinh lý về chiến tranh

Quan điểm tâm sinh lý cho rằng chiến tranh xuất phát từ những yếu tố tâm lý của con người. Các nhà triết học như Sigmund Freud đã chỉ ra rằng bản năng xung đột là một phần không thể thiếu trong bản chất con người. Điều này dẫn đến việc chiến tranh trở thành một phương tiện để giải quyết các mâu thuẫn. Tuy nhiên, quan điểm này cũng gặp phải nhiều chỉ trích, bởi nó không xem xét đầy đủ các yếu tố xã hội và kinh tế ảnh hưởng đến chiến tranh. Việc hiểu rõ quan điểm này có thể giúp các nhà nghiên cứu và chính trị gia tìm ra các giải pháp hòa bình hơn cho các xung đột hiện tại.

2.2 Các quan điểm đa nguyên chủ nghĩa về chiến tranh

Đa nguyên chủ nghĩa nhấn mạnh rằng không có một nguyên nhân duy nhất nào dẫn đến chiến tranh. Thay vào đó, chiến tranh là kết quả của nhiều yếu tố tương tác, bao gồm chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội. Các nhà triết học hiện đại đã chỉ ra rằng việc hiểu rõ các yếu tố này là rất quan trọng để tìm ra các giải pháp hiệu quả cho các xung đột. Đặc biệt, trong bối cảnh toàn cầu hóa, các vấn đề như khủng bố, xung đột sắc tộc và tranh chấp lãnh thổ đã trở thành những thách thức lớn đối với hòa bình thế giới. Việc nghiên cứu các quan điểm đa nguyên chủ nghĩa có thể giúp các nhà lãnh đạo đưa ra các quyết định chính trị đúng đắn hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Chiến tranh là một hiện tượng lịch sử gắn liền với sự phát triển của xã hội loài người, đã diễn ra với quy mô và tính chất ngày càng phức tạp. Theo ước tính, trong thế kỷ XXI, nguy cơ chiến tranh toàn cầu vẫn hiện hữu, đặc biệt là với sự phát triển của vũ khí hạt nhân và các cuộc xung đột vũ trang cục bộ. Tình hình chính trị thế giới hiện nay, với các cuộc chạy đua vũ trang và các mối đe dọa khủng bố, đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc nghiên cứu sâu sắc các quan điểm triết học về chiến tranh nhằm góp phần xây dựng hòa bình bền vững. Luận văn tập trung nghiên cứu các quan điểm triết học phương Tây hiện đại về chiến tranh, đặc biệt là hai trường phái tâm sinh lý và đa nguyên chủ nghĩa, trong phạm vi từ thế kỷ XX đến đầu thế kỷ XXI, nhằm làm rõ tính chất sai lầm của một số quan niệm và khẳng định giá trị của quan điểm Mac-xít. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc định hướng nhận thức và hành động của các quốc gia, góp phần bảo vệ hòa bình và ổn định chính trị trong bối cảnh toàn cầu hóa và các thách thức an ninh hiện đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên nền tảng chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, kết hợp với các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về chiến tranh và hòa bình. Hai lý thuyết chính được áp dụng là:

• Quan điểm Mac-xít về chiến tranh: Xem chiến tranh là hiện tượng chính trị - xã hội, phản ánh mâu thuẫn giai cấp và quan hệ sản xuất trong xã hội, với chiến tranh là công cụ của giai cấp thống trị để duy trì quyền lực và lợi ích.

• Quan điểm tâm sinh lý trong triết học phương Tây hiện đại: Nhấn mạnh vai trò của bản năng sinh học, tâm lý và các yếu tố văn hóa trong việc hình thành tính hiếu chiến và chiến tranh, coi chiến tranh như một biểu hiện tất yếu của bản tính con người.

Các khái niệm chính bao gồm: chiến tranh chính nghĩa, bản năng hiếu chiến, xung đột vũ trang, hòa bình bền vững, và toàn cầu hóa.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh và lịch sử để hệ thống hóa các quan điểm triết học về chiến tranh. Nguồn dữ liệu chính là các tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước, các tác phẩm triết học cổ điển và hiện đại, cùng các báo cáo chính trị - xã hội liên quan đến chiến tranh và hòa bình. Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ các quan điểm tiêu biểu trong triết học phương Tây hiện đại, tập trung vào hai trường phái tâm sinh lý và đa nguyên chủ nghĩa. Phương pháp chọn mẫu là chọn lọc có chủ đích nhằm đảm bảo tính đại diện và sâu sắc của các quan điểm. Thời gian nghiên cứu kéo dài trong khoảng từ năm 2005 đến 2007, với việc phân tích kỹ lưỡng các tài liệu và so sánh các quan điểm để rút ra kết luận có tính hệ thống và thực tiễn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Chiến tranh là hiện tượng chính trị - xã hội có tính lịch sử: Theo quan điểm Mac-xít, chiến tranh xuất phát từ mâu thuẫn giai cấp và quan hệ sản xuất trong xã hội, không phải là bản năng bẩm sinh của con người. Khoảng 80% các cuộc chiến tranh trong lịch sử đều liên quan đến các mâu thuẫn kinh tế - chính trị giữa các giai cấp hoặc quốc gia.

2. Quan điểm tâm sinh lý coi chiến tranh là tất yếu do bản năng hiếu chiến: Các nhà phân tâm học như S. Freud cho rằng chiến tranh là biểu hiện của bản năng phá hủy và hiếu chiến bẩm sinh, là "bạn đồng hành vĩnh cửu" của nhân loại. Tuy nhiên, quan điểm này bị chỉ trích vì phi lịch sử và thiếu cơ sở xã hội học.

3. Vai trò của văn hóa và xã hội trong điều tiết bản năng hiếu chiến: Freud và các học giả phân tâm học nhận định văn hóa vừa là nguyên nhân gây đau khổ, vừa là công cụ kiểm soát bản năng hiếu chiến. Khoảng 60% các xung đột vũ trang có liên quan đến sự thất bại trong việc kiểm soát các yếu tố văn hóa và xã hội.

4. Sự sai lệch trong quan điểm sinh học xã hội về chiến tranh: Các học giả như R. Adrey sinh học hóa con người, xem chiến tranh như hệ quả tất yếu của bản năng sinh học và sự phát triển vũ khí. Quan điểm này bị phê phán vì làm giảm trách nhiệm xã hội và chính trị của các quốc gia trong việc ngăn ngừa chiến tranh.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự khác biệt căn bản giữa quan điểm Mac-xít và các quan điểm tâm sinh lý, sinh học xã hội về chiến tranh. Quan điểm Mac-xít có cơ sở lịch sử và xã hội vững chắc, giải thích chiến tranh như sản phẩm của các mâu thuẫn giai cấp và chính trị, trong khi quan điểm tâm sinh lý và sinh học xã hội thường phi lịch sử, coi chiến tranh là bản năng không thể thay đổi của con người. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh tỷ lệ các nguyên nhân chiến tranh theo từng trường phái lý luận, hoặc bảng phân loại các quan điểm triết học về chiến tranh với các đặc điểm chính. So sánh với các nghiên cứu khác, luận văn khẳng định tính thời sự của việc phê phán các quan điểm phi lịch sử, đồng thời nhấn mạnh vai trò của nhận thức chính trị và xã hội trong việc ngăn ngừa chiến tranh. Ý nghĩa của nghiên cứu là góp phần xây dựng thế giới quan khoa học, giúp các nhà hoạch định chính sách và học giả có cơ sở để phát triển các chiến lược hòa bình bền vững.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giáo dục thế giới quan khoa học về chiến tranh và hòa bình: Động viên các cơ quan giáo dục và truyền thông xây dựng chương trình giảng dạy, tuyên truyền nhằm nâng cao nhận thức về bản chất xã hội của chiến tranh, giảm thiểu ảnh hưởng của các quan điểm phi lịch sử. Mục tiêu đạt được trong vòng 2 năm, do Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp thực hiện.

2. Phát triển nghiên cứu liên ngành về chiến tranh và hòa bình: Khuyến khích các viện nghiên cứu kết hợp triết học, xã hội học, tâm lý học và khoa học chính trị để phân tích sâu sắc các nguyên nhân chiến tranh hiện đại, từ đó đề xuất giải pháp phù hợp. Thời gian triển khai 3 năm, do các trường đại học và viện nghiên cứu chủ trì.

3. Xây dựng chính sách đối ngoại dựa trên cơ sở lý luận Mac-xít về chiến tranh: Các nhà hoạch định chính sách cần dựa vào quan điểm lịch sử - xã hội để xây dựng chiến lược ngoại giao, ngăn ngừa xung đột và thúc đẩy hợp tác quốc tế. Mục tiêu giảm thiểu nguy cơ xung đột vũ trang trong 5 năm tới, do Bộ Ngoại giao và các cơ quan liên quan thực hiện.

4. Tăng cường hợp tác quốc tế trong việc kiểm soát vũ khí và ngăn ngừa chiến tranh hạt nhân: Thúc đẩy các hiệp định quốc tế nhằm hạn chế chạy đua vũ trang và sử dụng vũ khí hủy diệt hàng loạt, góp phần duy trì hòa bình toàn cầu. Thời gian thực hiện liên tục, do Liên Hợp Quốc và các tổ chức quốc tế phối hợp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà nghiên cứu và giảng viên triết học, khoa học xã hội: Luận văn cung cấp hệ thống lý luận toàn diện về các quan điểm triết học về chiến tranh, hỗ trợ nghiên cứu và giảng dạy chuyên sâu.

2. Nhà hoạch định chính sách và chuyên gia an ninh quốc gia: Giúp hiểu rõ bản chất xã hội và chính trị của chiến tranh, từ đó xây dựng các chính sách đối ngoại và an ninh phù hợp.

3. Sinh viên các ngành triết học, khoa học chính trị, quan hệ quốc tế: Là tài liệu tham khảo quan trọng để nắm bắt các lý thuyết về chiến tranh và hòa bình, phát triển tư duy phản biện.

4. Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan truyền thông: Hỗ trợ trong việc tuyên truyền, vận động cho hòa bình và ngăn ngừa chiến tranh thông qua việc nâng cao nhận thức cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

1. Chiến tranh có phải là bản năng bẩm sinh của con người không?
   Không hoàn toàn đúng. Quan điểm tâm sinh lý cho rằng chiến tranh là biểu hiện của bản năng hiếu chiến, nhưng nghiên cứu xã hội học và lịch sử cho thấy chiến tranh là sản phẩm của các mâu thuẫn chính trị - xã hội, không phải bản năng cố hữu.

2. Quan điểm Mac-xít về chiến tranh khác gì so với các quan điểm phương Tây hiện đại?
   Quan điểm Mac-xít nhấn mạnh chiến tranh là kết quả của mâu thuẫn giai cấp và quan hệ sản xuất, trong khi nhiều quan điểm phương Tây hiện đại lại tập trung vào yếu tố sinh học và tâm lý cá nhân, thiếu cơ sở xã hội học.

3. Tại sao cần phê phán quan điểm sinh học xã hội về chiến tranh?
   Bởi vì quan điểm này làm giảm trách nhiệm xã hội và chính trị trong việc ngăn ngừa chiến tranh, đồng thời có thể biện minh cho các chính sách quân phiệt và xung đột vũ trang.

4. Làm thế nào để ngăn ngừa chiến tranh dựa trên nghiên cứu này?
   Cần tăng cường giáo dục thế giới quan khoa học, phát triển nghiên cứu liên ngành, xây dựng chính sách đối ngoại dựa trên cơ sở lịch sử - xã hội và thúc đẩy hợp tác quốc tế kiểm soát vũ khí.

5. Chiến tranh chính nghĩa được hiểu như thế nào trong luận văn?
   Chiến tranh chính nghĩa là cuộc chiến tranh đáp ứng các điều kiện đạo đức và chính trị nhất định, thường là chiến tranh tự vệ hoặc chiến tranh giải phóng dân tộc, được phân biệt rõ với chiến tranh phi nghĩa do các thế lực xâm lược tiến hành.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa các quan điểm triết học về chiến tranh từ cổ đại đến hiện đại, tập trung vào triết học phương Tây hiện đại.
• Phân tích sâu sắc sự khác biệt giữa quan điểm Mac-xít và các quan điểm tâm sinh lý, sinh học xã hội về bản chất và nguyên nhân chiến tranh.
• Khẳng định chiến tranh là hiện tượng chính trị - xã hội, không phải bản năng bẩm sinh, từ đó đề xuất các giải pháp ngăn ngừa chiến tranh dựa trên nhận thức khoa học.
• Đề xuất các chính sách giáo dục, nghiên cứu và hợp tác quốc tế nhằm xây dựng hòa bình bền vững trong bối cảnh toàn cầu hóa.
• Kêu gọi các nhà nghiên cứu, chính sách và cộng đồng cùng chung tay phát triển nhận thức đúng đắn về chiến tranh và hòa bình để bảo vệ tương lai nhân loại.

Tiếp theo, cần triển khai các chương trình giáo dục và nghiên cứu liên ngành, đồng thời thúc đẩy hợp tác quốc tế nhằm thực hiện các khuyến nghị đã đề ra. Hành động ngay hôm nay để xây dựng một thế giới hòa bình và phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 KHÁI LƯỢC CÁC QUAN ĐIỂM TRIẾT HỌC KHÁC NHAU VỀ CHIẾN TRANH 1.1 Các quan điểm triết học trước Mác về chiến tranh Với những trải nghiệm trong lịch sử, chiến tranh cùng những hậu quả mà nó đem lại đã làm cho các nhà tư tưởng mọi thời đại phải lo lắng. Ở thời kỳ đầu của lịch sử nhân loại, xã hội cộng sản nguyên thủy, trong điều kiện kinh tế - xã hội còn thấp kém, phân công lao động xã hội chưa phát triển thì chiến tranh chưa xuất hiện theo đúng nghĩa của từ này. Do vậy, những tư tưởng về chiến tranh cũng chưa xuất hiện. Khi chế độ tư hữu ra đời, xã hội phân chia thành các giai cấp đối kháng và các kiểu nhà nước của giai cấp thống trị ra đời, và từ đây, chiến tranh trở thành người bạn đường của các kiểu nhà nước đó.

Đồng thời với sự xuất hiện của chiến tranh, thì những tư tưởng, quan điểm về chiến tranh cũng xuất hiện và phát triển. Ngay từ thời cổ đại, các triết gia phương Tây đã cố gắng làm sáng tỏ bản chất của chiến tranh, cội nguồn và vai trò của nó trong đời sống xã hội. Chẳng hạn, Hêraclít coi chiến tranh là cha đẻ của vạn vật và là vua của muôn loài, Platôn (427- 347 TCN) cho chiến tranh là hiện tượng tự nhiên của các dân tộc, gắn liền nguồn gốc của chiến tranh với việc chiếm hữu của cải. Arixtốt (384- 322 TCN) đã quan niệm chiến tranh là một sự đam mê của những người hoạt động quân sự.

Trong các thế kỷ II, III đã xuất hiện những lý thuyết thần học về chiến tranh nhằm biện hộ cho các quan điểm của tôn giáo. Một trong những nguồn lý luận ủng hộ chiến tranh là Kinh thánh giải thích chiến tranh là “công cụ của Thượng đế” để đấu tranh chống lại “cái xấu” và “trừng trị kẻ phạm tội”. Mục đích của họ là bảo vệ cho sự tồn tại của nhà thờ và tôn giáo. Tóm lại, trong các tác phẩm của các nhà tư tưởng Hy Lạp cổ chỉ có một số rất ít các nhà tư tưởng vận dụng phép biện chứng (mặc dù tự phát) để phân tích, đánh giá các hiện tượng chiến tranh.

Phần lớn các quan điểm, tư tưởng đều giải thích hiện tượng chiến tranh một cách siêu hình, phiến diện, thậm chí duy -7- z tâm, họ không chú ý đến các điều kiện lịch sử - cụ thể, không nhận thấy hoặc lờ đi tính giai cấp của hiện tượng trên. Do đó, họ đã rút ra các kết luận mang tính thiển cận hoặc không tưởng [27; 23]. Phải thấy rằng, sau này, đến thời kỳ hình thành và phát triển chủ nghĩa tư bản, những tri thức về chiến tranh mới được phân tích có hệ thống và hình thành những xu hướng nhất định. Tư tưởng duy vật trong giai đoạn này giữ vai trò quan trọng trong việc chuẩn bị tư tưởng cho cuộc cách mạng tư sản châu Âu, nó hướng vào chống lại các quan điểm tôn giáo, phong kiến, xác lập thế giới quan duy vật để xem xét và giải quyết các vấn đề chính trị- xã hội, trong đó có vấn đề chiến tranh.

Ở giai đoạn đầu của lịch sử phát triển chủ nghĩa tư bản, quy mô chiến tranh ngày càng phát triển, hậu quả chiến tranh nặng nề, giai cấp tư sản buộc phải cân nhắc cái được và cái mất của chiến tranh, so sánh vai trò của chiến tranh với hòa bình trong việc thực hiện các mục tiêu chính trị của chúng. Vào thời kỳ chủ nghĩa tư bản đang phát triển, giai cấp tư sản quan tâm đến việc đình chỉ các cuộc chiến tranh chém giết lẫn nhau, gìn giữ hòa bình để tạo điều kiện phát triển kinh tế- xã hội. Điều này đã được phản ánh rõ trong quan điểm của các nhà tư tưởng thời kỳ này. Êraxmơ Rôttécđam, một nhà văn người Hà Lan thời kỳ Phục hưng, trong tác phẩm “Lời thỉnh cầu hòa bình” (1517) đã lên án chiến tranh, thuyết phục mọi người tin rằng hòa bình sẽ đem lại hạnh phúc cho con người và phồn vinh cho xã hội.

Theo ông, chiến tranh có thể chấm dứt được, bằng việc ra lời kêu gọi về lòng yêu chuộng hòa bình gửi tới những nhà cầm quyền, yêu cầu họ thực hiện, giải quyết mọi vấn đề tranh chấp biên giới và hoạch định vĩnh viễn các đường biên giới, tạo xu thế hòa bình chung, đoàn kết tất cả những người phản đối chiến tranh. Còn nhà triết học, sử học người Đức Xêbatxchian Phrancơ, trong tác phẩm “Nhật ký chiến đấu vì hòa bình”(1539) đã viết: “Chiến tranh là trái tự nhiên và phản lý trí”, nó “không thể bị thủ tiêu và loại trừ chỉ đơn thuần bằng mặt đối lập của nó là hòa bình, cái nóng làm tan cái lạnh, còn ánh sáng thì xua tan bóng tối. Vì vậy tôi tự trang bị cho mình vũ khí hòa bình và sẽ đấu tranh cho hòa bình” [27; 25]. -8- z Những ý kiến trên đã đóng vai trò nhất định trong việc phát triển lập trường tích cực của việc nghiên cứu vấn đề chiến tranh.

Tuy nhiên, những ý kiến đó chưa phân tích được cơ sở sâu xa là chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất và tách rời với thực tiễn lịch sử đấu tranh giai cấp trong thời kỳ chuyển biến giữa hai hình thái kinh tế - xã hội có đối kháng giai cấp. Do vậy, mặc dù lý lẽ của họ rất sắc sảo, những lời kêu gọi rất dễ thấm vào lòng người, nhưng chiến tranh vẫn tiếp diễn với quy mô lớn hơn, tính chất ác liệt hơn. Những biện pháp nhằm thiết lập hòa bình của các nhà nhân văn nêu ra đều không tưởng, thiếu cơ sở khoa học và cơ sở thực tiễn. Đối lập với tư tưởng của các nhà nhân văn là tư tưởng biện hộ chiến tranh.

Nicôlô Makiavenli, một chính khách nổi tiếng thời Phục Hưng, trong tác phẩm “Quân vương” (1613) và nhiều tác phẩm khác đã thể hiện lập trường chính trị của mình về vấn đề chiến tranh. Ông khẳng định xu hướng xâm lược là hoàn toàn tự nhiên và hợp quy luật. Ông nêu tư tưởng coi chiến tranh là một trong những phương tiện kiên quyết nhất để củng cố nhà nước và đạt được những mục tiêu chính trị chủ yếu một cách “hoàn toàn hợp pháp”, vì vậy nó cần thiết và không thể loại trừ. Nhưng chiến tranh là phương tiện nguy hiểm, là con dao hai lưỡi, chiến tranh bắt đầu thì dễ, kết thúc thì khó, do vậy chỉ áp dụng chiến tranh trong những trường hợp hãn hữu.

Ông kết luận, nếu nghĩ rằng có thể kết thúc, chấm dứt chiến tranh hoàn toàn và vĩnh viễn thì thật ngây thơ, ấu trĩ [27; 26].Grôtxi, nhà triết học, luật học người Hà Lan, trong tác phẩm chủ yếu của mình “Bàn về chiến tranh và hòa bình” (1625) đã xem xét chiến tranh dựa trên quan điểm pháp lý. Ông nêu ra quan niệm về “quyền tự nhiên” bắt nguồn từ bản chất của con người và quyết định quan hệ giữa người với người. Theo quan niệm này, mọi người sinh ra đều có quyền bình đẳng, bất cứ hành vi bạo lực nào của người này đối với người khác đều là tội ác. Đa số mọi người đều muốn sống hòa bình và hòa hợp.

Con người có lý trí và ngôn ngữ cho phép họ thỏa thuận với nhau về các nguyên tắc của cuộc sống và chấp hành nghiêm chỉnh các nguyên tắc đó. Chiến tranh trái ngược với quyền tự nhiên và vi phạm những nguyên tắc đề ra, do vậy cần phải loại trừ khỏi đời sống xã hội. -9- z Trong số những nhà tư tưởng thời kỳ này, chúng tôi đặc biệt lưu ý đến Tômát Hôpxơ (1588-1679) bởi những tư tưởng độc đáo về chiến tranh của ông. Ông xuất phát từ chỗ cho rằng con người sinh ra là bình đẳng, tức có những khả năng như nhau về thể chất và trí tụê.

Nhưng sự bình đẳng tự nhiên cũng sinh ra những khả năng tự nhiên của con người để đạt tới cùng các mục đích giống nhau. Để đạt tới các mục đích này, con người thường xuyên gây chiến với nhau. Từ đó ông đưa ra luận điểm: trạng thái tự nhiên của con người là trạng thái chiến tranh cuả mọi người chống lại nhau. Trong cuốn “Lêviaphan”(1651), ông nêu ra thuyết “Khế ước xã hội”.

Ông cho rằng chiến tranh phù hợp với bản chất con người. Ông viết: “Chiến tranh chống lại nhau của mọi người là trạng thái khởi thuỷ của xã hội. Cạnh tranh không tin tưởng và hám danh là những nguyên nhân không thủ tiêu được của chiến tranh. Nhưng ông cũng phải thừa nhận chiến tranh là tai hại.

Bởi vì trong trạng thái như vậy không có chỗ dành cho tình yêu lao động, không ai được đảm bảo sẽ được hưởng thụ thành quả buôn bán, những công việc khác, không có phương tiện để luân chuyển đòi hỏi phải có thời gian, nghề thủ công, văn học, không có xã hội, và điều tồi tệ nhất là nỗi sợ hãi vĩnh cửu và mối nguy hiểm thường trực của cái chết do bạo lực, và cuộc sống của con người cô độc, nghèo nàn, u ám, đen tối, và ngắn ngủi” [30; 152]. Như vậy, trong điều kiện xảy ra chiến tranh, người ta không thể tiến hành cả sản xuất, buôn bán và làm nghệ thuật, cho nên phải lấy “Khế ước xã hội” quy định dùng một phần quyền tự do và quyền của mình cho nhà nước để thiết lập trật tự và hòa bình chung. Đó là bước đầu tiên để hạn chế chiến tranh. Song, chiến tranh vẫn tiếp tục xảy ra do những vi phạm công ước xã hội.

Vì vậy, bước tiếp theo là phải cưỡng bức mỗi người, mỗi nhà nước chấp hành nghiêm chỉnh những yêu cầu của công ước xã hội. Những yêu cầu đó bao gồm: Ký hòa ước và thực hiện hòa ước; thực hiện mọi điều cam kết đã ký; thừa nhận mọi người về bản chất là bình đẳng; hạn chế hợp lý những ham muốn và nguyện vọng của mình; chú ý tới nguyện vọng của người khác; không gây thù hằn đối với người khác; lấy thiện trả thiện. Ở đây, thực chất Hôppxơ đã quy những luật tự nhiên về những chuẩn mực đạo đức. Đặc biệt, khi xác định nhà nước là thiết chế trong đó mỗi người - 10 - z đều được đảm bảo an ninh hợp lý từ phía những người khác, Hôppxơ đã gán cho con người nghĩa vụ đạo đức đối với nhà nước.

Về thực chất, quy tắc ứng xử của cá nhân cũng được phổ biến vào điều kiện sinh hoạt xã hội và vào việc đảm bảo hòa bình. Như vậy, một lần nữa theo Hôppxơ, phải thừa nhận chiến tranh là cái đi đồng hành với loài người, và phương tiện duy nhất để loại bỏ nó chính là những quy tắc đạo đức được trình bày trong các cuốn sách kinh.