Giáo trình Lịch sử Triết học Mác: Giai đoạn Mác, Ăng-ghen và Lênin

Khám phá giáo trình lịch sử triết học, sự hình thành và phát triển triết học Mác qua các giai đoạn của C. Mác, Ph. Ăngghen và V. Lênin.

• Đề tài: Giáo Trình Lịch Sử Triết Học Sự Hình Thành Và Phát Triển Triết Học Mác Giai Đoạn C Mác Ph ăng Ghen Và V I Lênin

Mục lục chi tiết

• LỜI NHÀ XUẤT BẢN
• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. Chương mở đầu: ĐỐI TƯỢNG, MỤC ĐÍCH VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU LỊCH SỬ TRIẾT HỌC MÁC
• 1.1. Đối tượng của lịch sử triết học Mác với tư cách một khoa học
• 1.2. Mục đích nghiên cứu lịch sử triết học Mác
• 1.3. Những nguyên tắc và phương pháp nghiên cứu cơ bản
• 1.3.1. Nguyên tắc thống nhất giữa lý luận và thực tiễn
• 1.3.2. Phương pháp kết hợp giữa lôgích và lịch sử
• 1.3.3. Quan điểm toàn diện trong nghiên cứu lịch sử triết học Mác
• 1.3.4. Quan điểm phát triển

Tóm tắt

I. Tổng quan Lịch sử Triết học Mác giai đoạn sơ khai

Việc nghiên cứu lịch sử triết học Mác không chỉ là một yêu cầu học thuật mà còn mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc. Đây là quá trình tìm hiểu sự ra đời và phát triển của một hệ thống lý luận chặt chẽ, được sáng lập bởi C. Mác và Ph. Ăng-ghen, sau đó được V.I. Lênin phát triển trong bối cảnh mới. Giai đoạn hình thành ban đầu, từ khoảng năm 1839 đến 1848, là giai đoạn nền tảng, đặt ra những nguyên lý cốt lõi định hình toàn bộ học thuyết. Hiểu rõ giai đoạn này giúp nhận thức được bản chất khoa học, cách mạng và nhân văn của triết học Mác, đồng thời cung cấp cơ sở để vận dụng và phát triển học thuyết trong điều kiện hiện nay. Nghiên cứu quá trình này không chỉ dừng lại ở việc nắm bắt lý luận thuần túy, mà còn phải đi sâu vào bối cảnh lịch sử, kinh tế - xã hội đã sản sinh ra nó. Triết học Mác không xuất hiện một cách ngẫu nhiên mà là kết quả tất yếu của sự phát triển tư duy nhân loại và thực tiễn đấu tranh xã hội. Nó kế thừa trực tiếp những thành tựu vĩ đại của triết học, kinh tế chính trị và chủ nghĩa xã hội trước đó. Do đó, việc phân tích các tiền đề hình thành, các bước chuyển trong tư duy của các nhà sáng lập và những tác phẩm kinh điển giai đoạn đầu là nhiệm vụ trung tâm của việc nghiên cứu sự hình thành và phát triển triết học Mác. Quá trình này giúp làm sáng tỏ mối liên hệ hữu cơ giữa ba bộ phận cấu thành chủ nghĩa Mác, trong đó triết học đóng vai trò là nền tảng thế giới quan và phương pháp luận chung nhất. Việc tiếp cận lịch sử còn giúp tránh được thái độ giáo điều, máy móc khi vận dụng các nguyên lý, đồng thời nhận diện những giá trị bền vững và những luận điểm cần bổ sung, phát triển để phù hợp với thực tiễn không ngừng biến đổi của thế giới hiện đại.

1.1. Đối tượng nghiên cứu của lịch sử triết học Mác

Đối tượng chính của lịch sử triết học Mác là quá trình phát sinh và phát triển của hai bộ phận cốt lõi: chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Nghiên cứu này không chỉ xem xét sự hình thành của chúng như một chỉnh thể, mà còn đi sâu vào lịch sử của từng nguyên lý, quy luật, và phạm trù cụ thể. Quá trình này bao gồm việc phân tích sự chuyển biến tư tưởng của C. Mác và Ph. Ăng-ghen qua từng tác phẩm, từ những tư tưởng ban đầu chịu ảnh hưởng của Hêghen và Phoiơbắc đến khi hình thành hệ thống lý luận triết học hoàn chỉnh. Ngoài ra, đối tượng nghiên cứu còn mở rộng ra các tư tưởng triết học về khoa học, pháp quyền, đạo đức, thẩm mỹ và tôn giáo, vốn là những bộ phận hữu cơ trong toàn bộ học thuyết. Việc nghiên cứu đòi hỏi phải đặt toàn bộ quá trình này trong mối liên hệ chặt chẽ với các tiền đề kinh tế, xã hội và lịch sử cụ thể.

1.2. Mục đích và ý nghĩa của việc nghiên cứu học thuyết

Mục đích cơ bản của việc nghiên cứu sự hình thành và phát triển triết học Mác là nhằm làm rõ tính đặc thù, tiến bộ và khoa học của nó so với các hệ thống triết học trước đó. Qua đó, khẳng định triết học Mác là một kết quả phát triển hợp quy luật của lịch sử tư duy nhân loại. Nghiên cứu lịch sử giúp hiểu sâu sắc hơn bản chất, những giá trị cốt lõi và ý nghĩa thực tiễn của học thuyết, từ đó có cơ sở vững chắc để bảo vệ và phát triển nó trong bối cảnh mới. Việc này còn giúp nhận diện những điểm có thể đã bị hiểu chưa đầy đủ hoặc sai lệch trong các hệ thống lý luận hiện hành, đồng thời chỉ ra những hạn chế lịch sử cần được bổ sung. Cuối cùng, nghiên cứu lịch sử triết học Mác còn là một “trường học” rèn luyện tư duy lý luận, phương pháp đấu tranh tư tưởng và làm giàu thêm đời sống văn hóa tinh thần.

II. Thách thức thời đại đòi hỏi một triết học mới

Sự ra đời của triết học Mác không phải là một sự kiện ngẫu nhiên mà là câu trả lời cho những vấn đề cấp bách mà thời đại đặt ra. Vào những năm 30 và 40 của thế kỷ XIX, châu Âu trải qua những biến động sâu sắc về kinh tế, chính trị và xã hội. Sự hình thành và phát triển của nền sản xuất đại công nghiệp tư bản chủ nghĩa đã làm thay đổi tận gốc rễ cấu trúc xã hội, đồng thời làm nảy sinh những mâu thuẫn mới chưa từng có. Nền đại công nghiệp đã chứng minh một cách hùng hồn mối liên hệ chặt chẽ giữa con người, xã hội và tự nhiên, tạo ra cơ sở hiện thực cho một thế giới quan duy vật khoa học. Tuy nhiên, chính nó cũng tạo ra một sự phân hóa giai cấp sâu sắc. Giai cấp tư sản, sau khi giành được quyền thống trị, đã bộc lộ bản chất bóc lột của mình. Đối lập với họ, giai cấp vô sản hiện đại hình thành và ngày càng lớn mạnh. Họ là lực lượng sản xuất tiên tiến nhưng lại phải chịu cảnh bần cùng, bị tước đoạt tư liệu sản xuất và thành quả lao động. Mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất mang tính xã hội hóa cao và quan hệ sản xuất dựa trên chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa ngày càng trở nên gay gắt. Mâu thuẫn này biểu hiện về mặt xã hội thành cuộc đấu tranh giai cấp giữa vô sản và tư sản. Các cuộc đấu tranh của công nhân ở Anh, Pháp, Đức như phong trào Hiến chương, khởi nghĩa của thợ dệt Liông và Xilêdi, đã chứng tỏ giai cấp vô sản không còn là một lực lượng tự phát, mà đã bước lên vũ đài chính trị với những yêu cầu của riêng mình. Họ cần một lý luận khoa học soi đường, một vũ khí tinh thần để nhận thức được sứ mệnh lịch sử của mình và con đường tự giải phóng. Đây chính là thách thức lớn nhất mà không một hệ tư tưởng nào trước đó có thể giải đáp thỏa đáng.

2.1. Điều kiện kinh tế xã hội cho sự ra đời triết học Mác

Cơ sở hiện thực trực tiếp cho sự hình thành triết học Mác là sự phát triển của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa. Nền đại công nghiệp, với sự ra đời của máy hơi nước và hệ thống nhà máy, đã tạo ra một năng suất lao động khổng lồ, đồng thời xã hội hóa quá trình sản xuất. Lần đầu tiên trong lịch sử, mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, giữa cơ sở kinh tế và kiến trúc thượng tầng, được bộc lộ một cách rõ ràng. Điều này tạo tiền đề khách quan cho sự ra đời của chủ nghĩa duy vật lịch sử. Bên cạnh đó, chủ nghĩa tư bản còn thúc đẩy sự hình thành của thị trường thế giới, biến lịch sử của mỗi quốc gia, dân tộc trở thành một bộ phận của lịch sử toàn thế giới. Bối cảnh này đòi hỏi một lý luận có khả năng khái quát những quy luật vận động chung của lịch sử nhân loại.

2.2. Vai trò của cuộc đấu tranh của giai cấp vô sản

Nguồn gốc xã hội cơ bản và trực tiếp quyết định sự ra đời của triết học Mác chính là cuộc đấu tranh của giai cấp vô sản. Khi mâu thuẫn với giai cấp tư sản trở nên gay gắt, giai cấp vô sản cần một học thuyết cách mạng để dẫn đường. Họ cần hiểu rõ bản thân là ai và phải làm gì để tự giải phóng. Thực tiễn đấu tranh sôi nổi của phong trào công nhân châu Âu đã cung cấp chất liệu sống động để C. Mác và Ph. Ăng-ghen tổng kết và xây dựng lý luận. Như Mác đã khẳng định: "Giống như triết học thấy giai cấp vô sản là vũ khí vật chất của mình, giai cấp vô sản cũng thấy triết học là vũ khí tinh thần của mình". Do đó, triết học Mác ra đời không chỉ vì nhu cầu nhận thức mà còn đáp ứng yêu cầu cấp thiết của thực tiễn cách mạng.

III. Bí quyết kế thừa tinh hoa lý luận trước C

Triết học Mác không ra đời trên một mảnh đất trống mà là sự kế thừa và phát triển đỉnh cao tư duy lý luận của nhân loại. C. Mác và Ph. Ăng-ghen đã dày công nghiên cứu, phân tích một cách có phê phán ba nguồn gốc lý luận quan trọng nhất thời bấy giờ, biến chúng thành những tiền đề lý luận trực tiếp cho học thuyết của mình. Nguồn gốc thứ nhất và quan trọng nhất là triết học cổ điển Đức. Từ đây, các ông đã kế thừa “hạt nhân hợp lý” là phép biện chứng của Hêghen, đồng thời loại bỏ lớp vỏ duy tâm thần bí của nó. Các ông cũng tiếp thu chủ nghĩa duy vật của Phoiơbắc, nhưng đã khắc phục được tính siêu hình, trực quan và thiếu triệt để của nó. Sự kết hợp biện chứng giữa chủ nghĩa duy vật và phép biện chứng đã tạo nên chủ nghĩa duy vật biện chứng, một bước ngoặt cách mạng trong lịch sử triết học. Nguồn gốc thứ hai là kinh tế chính trị cổ điển Anh với các đại biểu như A. Smith và D. Ricardo. Việc nghiên cứu các học thuyết này đã giúp Mác và Ăngghen đi sâu vào “giải phẫu” xã hội tư sản, phát hiện ra quy luật kinh tế của sự vận động xã hội và đặt nền móng cho quan niệm duy vật về lịch sử. Nguồn gốc thứ ba là chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp với các nhà tư tưởng như Xanh Ximông, S. Phuriê và R. Ôoen. Dù còn nhiều hạn chế do tính không tưởng, những tư tưởng này đã thể hiện một tinh thần nhân đạo cao cả, phê phán sâu sắc xã hội tư bản và đưa ra nhiều dự báo thiên tài về xã hội tương lai. Chính việc kế thừa có chọn lọc và cải tạo một cách sáng tạo những di sản này đã giúp sự hình thành và phát triển triết học Mác có một nền tảng lý luận vững chắc.

3.1. Kế thừa phép biện chứng và chủ nghĩa duy vật Đức

Triết học cổ điển Đức là nguồn gốc lý luận trực tiếp quan trọng nhất. C. Mác và Ph. Ăng-ghen đã kế thừa phép biện chứng của Hêghen – thành tựu vĩ đại nhất của triết học này. Tuy nhiên, các ông đã “lật ngược” phép biện chứng duy tâm, đặt nó trên nền tảng duy vật, biến nó thành khoa học về những quy luật vận động chung của tự nhiên, xã hội và tư duy. Đồng thời, các ông đã tiếp thu chủ nghĩa duy vật của Phoiơbắc để chống lại chủ nghĩa duy tâm của Hêghen, nhưng cũng phê phán tính chất trực quan, siêu hình của nó. Sự thống nhất giữa chủ nghĩa duy vật và phép biện chứng là một cuộc cách mạng trong tư duy triết học.

3.2. Phân tích kinh tế chính trị cổ điển Anh

Việc nghiên cứu kinh tế chính trị cổ điển Anh là một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến bước chuyển từ chủ nghĩa duy tâm sang chủ nghĩa duy vật của Mác. Các nhà kinh tế học như A. Smith và D. Ricardo đã có công lớn trong việc xây dựng học thuyết giá trị - lao động. Tuy nhiên, họ không thấy được tính lịch sử của sản xuất tư bản chủ nghĩa và bản chất của sự bóc lột. Bằng cách phân tích sâu hơn, Mác đã phát hiện ra quy luật giá trị thặng dư, vạch trần bản chất của xã hội tư bản, từ đó cung cấp cơ sở kinh tế vững chắc cho chủ nghĩa duy vật lịch sử.

3.3. Tiếp thu giá trị của chủ nghĩa xã hội không tưởng

Chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp đã đưa ra một sự phê phán mạnh mẽ đối với xã hội tư bản và nêu lên những tư tưởng nhân đạo về một xã hội tương lai công bằng, bình đẳng. Các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác đã trân trọng những giá trị này. Tuy nhiên, họ cũng chỉ ra tính không tưởng của các học thuyết đó, vì chúng không phát hiện ra được sứ mệnh lịch sử của giai cấp vô sản và quy luật phát triển của xã hội. Bằng việc thay thế quan điểm duy tâm về lịch sử bằng quan điểm duy vật, Mác và Ăngghen đã biến chủ nghĩa xã hội từ không tưởng trở thành khoa học.

IV. Cách khoa học tự nhiên củng cố nền tảng triết học Mác

Bên cạnh các tiền đề về kinh tế-xã hội và lý luận, sự phát triển vượt bậc của khoa học tự nhiên vào cuối thế kỷ XVIII và nửa đầu thế kỷ XIX cũng là một tiền đề nhận thức quan trọng cho sự hình thành triết học Mác. Những thành tựu rực rỡ thời kỳ này đã đả phá mạnh mẽ phương pháp tư duy siêu hình, vốn thống trị trong khoa học từ nhiều thế kỷ. Nó chứng minh một cách thuyết phục rằng thế giới tự nhiên không phải là một tập hợp những sự vật bất biến, cô lập, mà là một chỉnh thể thống nhất, trong đó các sự vật, hiện tượng tồn tại trong mối liên hệ phổ biến và không ngừng vận động, chuyển hóa. Chính Ph. Ăng-ghen đã tổng kết ba phát minh vĩ đại có ý nghĩa vạch thời đại, góp phần củng cố thế giới quan duy vật biện chứng. Thứ nhất là học thuyết tế bào, chứng minh sự thống nhất về nguồn gốc và cấu tạo của mọi cơ thể sống, cho thấy sự phát triển của sinh vật là một quá trình liên tục. Thứ hai là định luật bảo toàn và chuyển hóa năng lượng, khẳng định rằng năng lượng không tự sinh ra và không tự mất đi, mà chỉ chuyển hóa từ dạng này sang dạng khác, chứng minh tính không thể sáng tạo và không thể tiêu diệt của vận động vật chất. Thứ ba là thuyết tiến hóa của Darwin, giải thích nguồn gốc các loài bằng con đường chọn lọc tự nhiên, giáng một đòn quyết định vào quan niệm thần học và tư duy siêu hình về sự bất biến của các loài sinh vật. Những phát minh này cung cấp những bằng chứng khoa học vững chắc, khẳng định tính đúng đắn của chủ nghĩa duy vật biện chứng và trở thành cơ sở tri thức để Mác và Ăng-ghen khái quát nên những quy luật phổ biến nhất của thế giới.

4.1. Học thuyết tế bào và sự thống nhất của thế giới sống

Phát hiện về cấu trúc tế bào của động vật và thực vật vào cuối những năm 1830 đã chứng minh rằng tất cả các cơ thể sống đều có chung một nguồn gốc và cấu trúc cơ bản. Sự hình thành, phát triển và diệt vong của các cơ thể được giải thích là quá trình sinh ra, phân chia và chết đi của các tế bào. Học thuyết này đã vạch ra mối liên hệ và sự thống nhất trong thế giới hữu cơ, cung cấp một cơ sở khoa học tự nhiên vững chắc cho quan điểm biện chứng về sự phát triển và mối liên hệ phổ biến, chống lại quan điểm siêu hình xem xét các cơ thể một cách riêng rẽ, cô lập.

4.2. Định luật bảo toàn và chuyển hóa năng lượng

Được R. Maye, J. Joule và các nhà khoa học khác chứng minh vào những năm 1840, định luật này đã khẳng định sự thống nhất và khả năng chuyển hóa lẫn nhau của các hình thức vận động khác nhau của vật chất (cơ, nhiệt, điện, hóa...). Nó chứng minh rằng vận động của vật chất là không thể bị tiêu diệt và không thể được sáng tạo ra. Phát minh này đã bác bỏ mọi quan niệm duy tâm về “cú hích đầu tiên” hay các loại “lực sống” siêu tự nhiên, củng cố vững chắc nguyên lý của chủ nghĩa duy vật về sự bảo toàn vật chất và vận động trong vũ trụ.

V. Kết tinh tư tưởng trong các tác phẩm giai đoạn 1844 1848

Giai đoạn 1844-1848 đánh dấu bước chuyển biến quyết định và sự hình thành về cơ bản những nguyên lý nền tảng của triết học Mác. Đây là thời kỳ hoạt động lý luận sôi nổi của cả C. Mác và Ph. Ăng-ghen, thể hiện qua một loạt tác phẩm kinh điển. Trong "Bản thảo kinh tế - triết học năm 1844", Mác đã bắt đầu phê phán kinh tế chính trị học tư sản từ lập trường của chủ nghĩa cộng sản, phân tích sâu sắc hiện tượng lao động bị tha hóa và đặt ra vấn đề khắc phục sự tha hóa đó. Tác phẩm "Gia đình thần thánh" (1845) là công trình chung đầu tiên của hai nhà sáng lập, đánh dấu sự đoạn tuyệt dứt khoát với phái Hêghen trẻ và khẳng định vai trò quyết định của quần chúng nhân dân trong lịch sử. Tuy nhiên, đỉnh cao của tư duy triết học trong giai đoạn này là tác phẩm "Hệ tư tưởng Đức" (1845-1846). Trong tác phẩm này, Mác và Ăngghen đã trình bày một cách tương đối hệ thống những luận điểm cơ bản của chủ nghĩa duy vật lịch sử. Các ông đã chỉ ra rằng: "Không phải ý thức quyết định đời sống mà chính đời sống quyết định ý thức". Đây là phát kiến vĩ đại đầu tiên, tạo ra một cuộc cách mạng trong toàn bộ quan niệm về lịch sử và xã hội. Tiếp đó, tác phẩm "Sự khốn cùng của triết học" (1847) và đặc biệt là "Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản" (1848) đã trình bày một cách súc tích, thiên tài thế giới quan mới, hoàn chỉnh, bao gồm cả chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, lý luận về đấu tranh giai cấp và sứ mệnh lịch sử của giai cấp vô sản.

5.1. Hình thành chủ nghĩa duy vật lịch sử trong Hệ tư tưởng Đức

Tác phẩm "Hệ tư tưởng Đức" được xem là văn kiện đánh dấu sự ra đời của chủ nghĩa duy vật lịch sử. Lần đầu tiên, C. Mác và Ph. Ăng-ghen đã phát hiện ra quy luật cơ bản của sự phát triển xã hội: sản xuất vật chất là cơ sở của mọi đời sống xã hội; tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội. Các ông đã luận giải về mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng, từ đó vạch ra sự thay thế các hình thái kinh tế - xã hội như một quá trình lịch sử - tự nhiên. Đây là phát kiến đã biến khoa học xã hội trở thành một khoa học thực sự.

5.2. Hoàn thiện thế giới quan trong Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản

"Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản" là văn kiện mang tính cương lĩnh đầu tiên của chủ nghĩa Mác. Tác phẩm đã trình bày một cách cô đọng và sáng tỏ toàn bộ học thuyết, từ những vấn đề triết học, kinh tế chính trị đến chủ nghĩa xã hội khoa học. Nó tuyên bố rằng lịch sử tất cả các xã hội từ trước đến nay là lịch sử đấu tranh giai cấp. Tác phẩm đã luận chứng một cách khoa học về sứ mệnh lịch sử toàn thế giới của giai cấp vô sản - người đào huyệt chôn chủ nghĩa tư bản và xây dựng xã hội cộng sản. Với tác phẩm này, sự hình thành triết học Mác về cơ bản đã hoàn tất, trở thành một học thuyết khoa học và cách mạng hoàn chỉnh.

VI. Ý nghĩa lịch sử và giá trị của Triết học Mác giai đoạn đầu

Giai đoạn hình thành ban đầu của triết học Mác (1839-1848) mang một ý nghĩa lịch sử vô cùng to lớn, đặt nền móng vững chắc cho toàn bộ sự phát triển của chủ nghĩa Mác sau này. Ý nghĩa quan trọng nhất là nó đã tạo ra một cuộc cách mạng trong lịch sử triết học. Bằng việc thống nhất một cách hữu cơ chủ nghĩa duy vật và phép biện chứng, Mác và Ăngghen đã sáng tạo ra chủ nghĩa duy vật biện chứng, cung cấp một thế giới quan và phương pháp luận khoa học để nhận thức và cải tạo thế giới. Đặc biệt, với phát kiến về chủ nghĩa duy vật lịch sử, các ông đã lần đầu tiên tìm ra quy luật vận động nội tại của xã hội loài người, đưa ra lời giải đáp khoa học cho những vấn đề phức tạp nhất của lịch sử. Triết học Mác không còn là một hệ thống lý luận thuần túy, xa rời thực tiễn như các triết học trước đó. Nó gắn bó mật thiết với cuộc sống, phục vụ trực tiếp cho cuộc đấu tranh giải phóng của giai cấp vô sản và nhân dân lao động. Nó đã biến chủ nghĩa xã hội từ không tưởng trở thành khoa học, trang bị cho giai cấp công nhân một vũ khí lý luận sắc bén. Những nguyên lý cơ bản được hình thành trong giai đoạn này, như quan điểm về tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội, về đấu tranh giai cấp, về sứ mệnh lịch sử của giai cấp vô sản, vẫn giữ nguyên giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc cho đến ngày nay. Việc nghiên cứu sự hình thành và phát triển triết học Mác giai đoạn này là chìa khóa để nắm bắt bản chất khoa học và cách mạng của toàn bộ học thuyết.

6.1. Cuộc cách mạng trong quan niệm về lịch sử xã hội

Phát kiến vĩ đại nhất của Mác và Ăngghen trong giai đoạn này là chủ nghĩa duy vật lịch sử. Trước Mác, chủ nghĩa duy tâm luôn thống trị trong việc giải thích các hiện tượng xã hội, cho rằng tư tưởng, ý chí của con người là động lực quyết định lịch sử. Bằng việc chỉ ra vai trò quyết định của sản xuất vật chất và các quan hệ kinh tế, Mác đã thực hiện một cuộc cách mạng, đặt toàn bộ khoa học xã hội trên một nền tảng vững chắc. Điều này cho phép nhận thức lịch sử như một quá trình lịch sử - tự nhiên, tuân theo những quy luật khách quan.

6.2. Nền tảng tư tưởng cho phong trào công nhân quốc tế

Triết học Mác ra đời đã đáp ứng được yêu cầu cấp bách của phong trào công nhân đang phát triển mạnh mẽ. Nó cung cấp cho giai cấp vô sản một hệ thống lý luận khoa học, giúp họ nhận thức rõ vị trí, vai trò và sứ mệnh lịch sử của mình. Học thuyết này không chỉ giải thích thế giới mà còn chỉ ra con đường cải tạo thế giới. Từ đây, phong trào công nhân đã có một kim chỉ nam cho hành động, chuyển từ đấu tranh tự phát sang đấu tranh tự giác, có tổ chức, hướng tới mục tiêu cuối cùng là xóa bỏ chủ nghĩa tư bản, xây dựng chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Lịch sử triết học: Sự hình thành và phát triển triết học Mác giai đoạn C. Mác, Ph. Ăngghen và V.I. Lênin do TS. Phạm Văn Chung biên soạn, được Nhà xuất bản Chính trị quốc gia - Sự thật xuất bản năm 2013 tại Hà Nội (Số phân loại Thư viện Quốc gia Việt Nam: 335.4 - dc14, 1T(075) * CTQG - 2013). Công trình được thông qua bởi Hội đồng thẩm định và nghiệm thu gồm các chuyên gia đầu ngành từ Khoa Triết học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội (PGS. Đặng Hữu Toàn, TS. Nguyễn Vũ Hảo, PGS. Nguyễn Quang Hưng, PGS. Trần Văn Phòng).

Trong chương trình đào tạo đại học và sau đại học ngành Triết học cũng như các ngành Lý luận chính trị, môn học Lịch sử triết học Mác giữ vị trí chuyên ngành cốt lõi, tiếp nối học phần Lịch sử triết học phương Tây và Triết học đại cương. Mục tiêu học tập của giáo trình là cung cấp hệ thống tri thức hoàn chỉnh về quá trình phát sinh, hình thành và phát triển của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử; giúp người học nắm vững cơ sở hiện thực, tiền đề khoa học tự nhiên và cội nguồn tư tưởng của học thuyết Mác; đồng thời rèn luyện phương pháp luận tiếp cận lịch sử tư tưởng một cách khách quan, khoa học.

Giáo trình tiếp cận đối tượng nghiên cứu theo nguyên tắc kết hợp hữu cơ giữa phương pháp lịch sử và phương pháp lôgích. Điểm đặc thù trong cấu trúc của tài liệu là việc tách biệt rõ ràng giữa việc trình bày một học thuyết dưới dạng “lôgích - lý luận thuần túy” với việc tái hiện “lịch sử bên trong” của học thuyết đó gắn liền với hoàn cảnh kinh tế - xã hội cụ thể. Để hỗ trợ người đọc theo dõi tiến trình tư tưởng phức tạp qua từng thời kỳ và nhóm văn kiện, tác giả sử dụng hình thức in nghiêng các mệnh đề, luận điểm và kết luận bản chất xuyên suốt văn bản.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Cấu trúc giáo trình được tổ chức theo tiến trình lịch sử - tư tưởng từ giai đoạn chuẩn bị tiền đề đến các bước chuyển biến lý luận cụ thể:

• Chương mở đầu: Đối tượng, mục đích và phương pháp nghiên cứu lịch sử triết học Mác: Xác định đối tượng khoa học là sự phát sinh, phát triển của chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử cùng các quan điểm triết học về tự nhiên, xã hội, đạo đức, khoa học, tôn giáo; hệ thống hóa mục đích nghiên cứu và xác lập 7 nguyên tắc, quan điểm phương pháp luận nền tảng.
• Phần thứ nhất: Quá trình hình thành triết học Mác giai đoạn từ năm 1839 đến năm 1848:
  • Chương 1: Những tiền đề của sự hình thành triết học Mác: Khảo sát 4 nhóm tiền đề cơ bản:
    1. Tiền đề kinh tế - xã hội: Sự phát triển của nền đại công nghiệp tư bản chủ nghĩa tại Anh, Pháp; sự xác lập hình thái kinh tế - xã hội tư bản; sự hình thành thị trường thế giới và “lịch sử toàn thế giới”; phong trào đấu tranh chính trị của giai cấp vô sản (phong trào Hiến chương Anh, khởi nghĩa thợ dệt Liông 1831 tại Pháp, khởi nghĩa thợ dệt Xilêdi 1844 tại Đức).
    2. Tiền đề khoa học tự nhiên: Các phát minh cuối thế kỷ XVIII đến nửa đầu thế kỷ XIX làm sụp đổ phương pháp siêu hình, tiêu biểu là giả thuyết vũ trụ học của Cantơ - Laplaxơ, các nghiên cứu của M. Lômônôxốp, phát minh máy hơi nước, học thuyết tế bào (cuối thập niên 1830), và định luật bảo toàn và chuyển hóa năng lượng (M. Pharađây, Gorôp, R. Maye, T. Giulơ, E. Lenxơ, L. Cốndinh).
    3. Tiền đề triết học và nhận thức lý luận: Phép biện chứng trong triết học cổ điển Đức (Cantơ, Hêghen), chủ nghĩa duy vật Phoiơbắc; chủ nghĩa duy vật Pháp thế kỷ XVIII (được phân tích qua tác phẩm Gia đình thần thánh); nhận thức triết học về lịch sử (Vicô, Rútxô, Hécđơ, các nhà sử học Pháp thời kỳ Phục hưng như Chierri, Minhê, Ghidô); kinh tế chính trị học cổ điển Anh (A. Mông Crêchiên, A. Xmít, Đ. Ricácđô); và chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp (S. Phuriê, Xanh Ximông, R. Ôoen).
    4. Nhân tố chủ thể sáng lập: Phẩm chất nhân văn, lập trường cách mạng và quá trình chuyển biến thế giới quan của C. Mác và Ph. Ăngghen.

Progression logic của giáo trình đi từ việc xác lập cơ sở phương pháp luận -> phân tích hệ thống tiền đề khách quan và chủ quan -> khảo sát chi tiết sự vận động tư tưởng qua từng tác phẩm kinh điển và văn kiện lịch sử cụ thể.

+-------------------------------------------------------------------+
|               CHƯƠNG MỞ ĐẦU: HỆ PHƯƠNG PHÁP LUẬN                  |
|  (Thống nhất Lý luận - Thực tiễn | Lôgích & Lịch sử | Lịch sử - Cụ thể)  |
+-------------------------------------------------------------------+
+-------------------------------------------------------------------+
|       CHƯƠNG 1: CÁC TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH TRIẾT HỌC MÁC (1839-1848)   |
|                                                                   |
+-------------------------------------------------------------------+

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Lý thuyết nền tảng (Fundamental theories): Quá trình nảy sinh và xác lập của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử; lý luận hình thái kinh tế - xã hội; lý luận giai cấp và đấu tranh giai cấp; lý luận nhận thức duy vật biện chứng.
• Nguyên lý cốt lõi (Core principles): Nguyên lý tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội; nguyên lý tính thống nhất vật chất của thế giới bắt nguồn từ thực tiễn sản xuất đại công nghiệp; nguyên lý phủ định biện chứng trong sự kế thừa các thành tựu văn minh nhân loại.
• Khung phân tích (Essential frameworks): Khung phân tích kết hợp giữa phương pháp lịch sử và phương pháp lôgích; hệ tiêu chuẩn phân kỳ lịch sử học thuyết dựa trên các bước chuyển biến thực tiễn và văn kiện kinh điển; khung tiếp cận văn hóa đặt triết học trong dòng chảy văn hóa tinh thần nhân loại.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật học thuật (Technical skills): Kỹ năng tra cứu, trích dẫn văn bản học thuật từ các bộ Toàn tập của C. Mác, Ph. Ăngghen và V.I. Lênin; kỹ năng thao tác trên các văn bản chuyên khảo và tài liệu biên mục chuyên ngành.
• Kỹ năng phân tích lý luận (Analytical skills): Năng lực phân tích bối cảnh lịch sử - cụ thể quy định nội dung của từng luận điểm triết học; khả năng phân biệt hình thức lý luận thuần túy với tiến trình vận động lịch sử của tư tưởng; năng lực nhận diện mâu thuẫn nội tại trong các học thuyết tiền mácxít (như mâu thuẫn giữa lập trường giai cấp và tính khoa học trong kinh tế chính trị cổ điển Anh).
• Năng lực thực tiễn (Practical competencies): Khả năng vận dụng thế giới quan duy vật và phương pháp biện chứng để giải thích các biến đổi xã hội đương đại; năng lực phản biện các quan điểm sai lệch, giáo điều trong nghiên cứu lý luận chính trị.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

• Cách tiếp cận sư phạm (Pedagogical approach): Giáo trình áp dụng phương pháp tiếp cận văn bản học kết hợp phân tích bối cảnh lịch sử. Giảng viên không giảng dạy triết học Mác như một hệ thống chân lý trừu tượng có sẵn, mà tái hiện sinh động quá trình các nhà kinh điển trăn trở, tranh luận học thuật và giải quyết các mâu thuẫn thực tiễn của thời đại.
• Nghiên cứu tác phẩm và tình huống lịch sử (Case studies): Sử dụng các tác phẩm cụ thể làm tình huống nghiên cứu chuyên sâu, tiêu biểu như phân tích tác phẩm Gia đình thần thánh (1845) để thấy rõ sự kế thừa chủ nghĩa duy vật thế kỷ XVIII nhằm chống lại phái B. Bauơ; hoặc phân tích tác phẩm Hệ tư tưởng Đức để chỉ ra bước ngoặt hình thành quan niệm duy vật lịch sử.
• Bài tập thực hành (Practical exercises):
  • Bài tập đối chiếu sự biến đổi khái niệm giữa các hệ thống triết học (ví dụ: phạm trù "biện chứng" từ Hêghen sang Mác; phạm trù "bản chất con người" từ Phoiơbắc sang Mác).
  • Lập biểu đồ phân kỳ lịch sử triết học Mác gắn với các biến cố chính trị - xã hội châu Âu thế kỷ XIX.
  • Phân tích các luận điểm in nghiêng trong giáo trình để viết tiểu luận tổng hợp.
• Phương pháp đánh giá (Assessment methods): Đánh giá quá trình dựa trên bài tập phân tích tác phẩm kinh điển tại các buổi thảo luận (seminar); kiểm tra năng lực xâu chuỗi logic giữa tiền đề kinh tế - xã hội với luận điểm triết học; đánh giá kết thúc học phần qua bài thi tự luận yêu cầu vận dụng quan điểm lịch sử - cụ thể.
• Hướng dẫn tự học (Self-study guidelines): Người học cần đọc giáo trình theo cặp đối chiếu: đọc phần phân tích tiền đề cùng lúc với việc tra cứu các tác phẩm gốc trong bộ C. Mác và Ph. Ăngghen: Toàn tập; chú ý liên hệ với các tài liệu bổ trợ chuyên sâu của cùng tác giả để hiểu rõ các phần được tinh giản dung lượng.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Cải tiến so với các ấn phẩm truyền thống: Giáo trình kế thừa có chọn lọc thành tựu từ bộ sách 2 tập Triết học Mác - Sự phát sinh và phát triển của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử (Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô xuất bản từ đầu thập niên 1960), nhưng chủ động đổi mới kết cấu, phương pháp tiếp cận và nội dung để tránh lặp lại lối mòn sơ đồ hóa, trừu tượng.
• Tích hợp các khuynh hướng nghiên cứu hiện đại:
  • Tiếp cận theo quan điểm văn hóa: Đặt lịch sử triết học Mác vào dòng chảy chung của văn minh nhân loại, xem học thuyết như một thành phần tất yếu của văn hóa tinh thần loài người thay vì tách rời biệt lập.
  • Tham chiếu nghiên cứu quốc tế: Đề cập đến hướng nghiên cứu mới từ bộ sách Lịch sử chủ nghĩa Mác xuất bản tại Trung Quốc nhằm tiếp cận chủ nghĩa Mác như một chỉnh thể lịch sử, kết hợp các xu hướng phân giải, hợp nhất và tích hợp của khoa học hiện đại.
  • Khách quan khoa học trước thực tiễn mới: Phân tích học thuyết trên tinh thần lịch sử - cụ thể sau sự kiện sụp đổ của hệ thống xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu; chỉ ra rằng khi hiện thực xã hội biến đổi thì lý luận cũng cần được bổ sung, phát triển và nhìn nhận rõ các giới hạn lịch sử của từng thời kỳ.
• Liên hệ thực tiễn và tính học thuật chuẩn mực: Giáo trình gắn chặt các khái niệm lý luận với sự phát triển của khoa học tự nhiên đương đại (vật lý, hóa học, sinh học tế bào) và sự vận động của kinh tế thị trường toàn cầu.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Trình độ đào tạo và ngành học:
  • Sinh viên từ năm thứ 2 trở lên thuộc các ngành Triết học, Lịch sử Triết học, Xây dựng Đảng và Chính quyền Nhà nước, Lý luận Chính trị, Chính trị học.
  • Học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Triết học, Lịch sử tư tưởng, Xã hội học và các chuyên ngành Khoa học Xã hội và Nhân văn.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành học phần Triết học đại cương (hoặc Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin), nắm vững kiến thức Lịch sử triết học phương Tây (đặc biệt là triết học cổ điển Đức của Cantơ, Hêghen, Phoiơbắc) và kiến thức tổng quát về Lịch sử thế giới cận đại.
• Hướng dẫn dành cho giảng viên: Giảng viên sử dụng giáo trình làm đề cương giảng dạy chính thức cho học phần Lịch sử triết học Mác; khai thác hệ thống nguyên tắc ở Chương mở đầu để định hướng phương pháp luận nghiên cứu cho sinh viên trong các buổi seminar và hướng dẫn khóa luận tốt nghiệp.
• Nghiên cứu và tra cứu độc lập: Giáo trình là tài liệu tham khảo cho các nhà nghiên cứu lịch sử tư tưởng, giảng viên lý luận chính trị tại các trường đại học, học viện cần tra cứu nguồn gốc tác phẩm và bối cảnh hình thành các thuật ngữ mácxít.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được thiết kế chuẩn mực cho sinh viên chuyên ngành Triết học, học viên cao học, nghiên cứu sinh khối Khoa học Xã hội và Nhân văn, cũng như các giảng viên, nhà nghiên cứu cần tài liệu chuyên sâu về lịch sử hình thành học thuyết Mác.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học?

Người học cần có tri thức nền tảng về triết học đại cương, tiến trình lịch sử triết học phương Tây từ cận đại đến cổ điển Đức, các khái niệm cơ bản của kinh tế chính trị học cổ điển Anh và bối cảnh lịch sử kinh tế - xã hội Tây Âu thế kỷ XVIII - XIX.

3. Điểm khác biệt căn bản giữa giáo trình này và các giáo trình Triết học Mác - Lênin thông thường là gì?

Các giáo trình thông thường trình bày triết học Mác dưới dạng hệ thống nguyên lý, quy luật đã hoàn chỉnh (hình thức lý luận). Giáo trình này tập trung tái hiện lịch sử phát sinh, phát triển của chính các nguyên lý đó qua từng giai đoạn lịch sử, từng tác phẩm kinh điển cụ thể và chỉ ra cơ chế tác động của các tiền đề hiện thực.

4. Phương pháp tự học giáo trình này như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Người học nên theo dõi sát các mệnh đề in nghiêng để nắm khung logic của tác giả, đồng thời đọc đối chiếu trực tiếp với các tác phẩm kinh điển được trích dẫn trong C. Mác và Ph. Ăngghen: Toàn tập (như Gia đình thần thánh, Hệ tư tưởng Đức).

5. Tác giả đề xuất những tài liệu bổ trợ nào kèm theo giáo trình?

Người học được yêu cầu nghiên cứu kết hợp với chuyên khảo Triết học Mác về lịch sử (Phạm Văn Chung, Nxb. Chính trị quốc gia, 2007), công trình Học thuyết Mác về hình thái kinh tế - xã hội... (Phạm Văn Chung, Nxb. Chính trị quốc gia, 2006) và các văn bản kinh điển của C. Mác, Ph. Ăngghen, V.I. Lênin.

---

Kết luận

Giáo trình Lịch sử triết học: Sự hình thành và phát triển triết học Mác giai đoạn C. Mác, Ph. Ăngghen và V.I. Lênin của TS. Phạm Văn Chung cung cấp một hệ thống tri thức lịch sử - triết học nghiêm cẩn, phản ánh trung thực quá trình hình thành của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Giá trị cốt lõi của công trình nằm ở phương pháp luận kết hợp chặt chẽ giữa lịch sử và lôgích, phân tích sáng tỏ mối quan hệ giữa hiện thực kinh tế - xã hội với sự vận động của tư tưởng lý luận.

Lộ trình học tập khuyến nghị là nắm vững hệ phương pháp luận ở Chương mở đầu, nghiên cứu kỹ 4 nhóm tiền đề tại Chương 1 và đọc đối chiếu trực tiếp với các văn kiện kinh điển trong bộ Toàn tập. Người học có thể mở rộng nghiên cứu qua các tài liệu bổ trợ của Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô và các chuyên khảo chuyên sâu đã xuất bản của tác giả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu ĐỐI TƯỢNG, MỤC ĐÍDH VÀ PHƯƠNG PHAP NGHIÊN CỨU LICH SU TRIET HOC MAC Triét hoc Mac do C. Lênin sáng lập và phát triển từ cuối nửa đầu thế kỷ XIX đến đầu thé ky XX, trong dé C. Mác là linh hồn của toàn bộ học thuyết. Đồng thời với quá trình đó và sau khi các nhà kinh điển mácxít qua đời, triết học Mác còn được phát triển hơn bởi các nhà hoạt động, nghiên cứu lý luận kể cả mácxít và phi mácxít.

Quá trình phát sinh và phát triển triết học | Mac đã trổ thành một bộ phận hữu cơ của lịch sử triết học nhân loại nói chung. Vì thế, nghiên cứu lịch sử triết học Mác là một nội dung không thể thiếu của một môn học chung là lịch sử triết học. Tuy nhiên, cũng như mỗi một học thuyết, một giai đoạn của lịch sử triết học nhân loại, căn cứ vào những yêu cầu thực tiễn và nhận thức cụ thể, -_ có thể tách ra, xây dựng lịch sử triết học Mác thành một môn học độc lập với việc xác định đối tượng, mục đích, phương pháp và ý nghĩa riêng trong nghiên cứu. Trong lịch sử triết học Mác, giai đoạn C.

Lênin sáng lập và phát triển học thuyết của các ông có vị trí hết sức quan trọng. Nghiên cứu giai đoạn này không 13 chỉ có ý nghĩa tiền đề cho nghiên cứu các giai đoạn tiếp theo của nó, mà còn rất cần thiết đối với việc phát triển hơn triết học Mác nhằm đáp ứng những yêu cầu mới của thực tiễn và nhận thức. Đối tượng của lịch sử triết học Mác với tư cách một khoa học : Cùng với kinh tế chính trị học và chủ nghĩa xã hội khoa học, triết học Mác là một trong ba bộ phận hợp thành của chủ nghĩa Mác - một hệ thống lý luận chặt chẽ, cân đối nằm trên “con đường phát triển vĩ đại của văn minh thế giới”. Triết học Mác là một hệ thống tri thức lý luận phổ biến, có nội đung sâu sắc và rộng lớn, bao gồm hai thành phần lý luận cơ bản là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử với các phương diện hợp thành của chúng là lý luận về sự tổn tại, phát triển của thế giới và của xã hội loài người nói chung, lý luận nhận thức, lý luận về phương pháp và lý luận về hệ thống ngôn ngữ đặc trưng.

Những phương diện này không chỉ thể hiện ở toàn bộ hệ thống của chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử, mà còn ở từng nguyên lý, quan điểm, học thuyết cấu thành của chúng. Đồng thời, triết học Mác còn bao gồm những tư tưởng, quan điểm triết học có ý nghĩa nền tảng cho việc xây dựng các hệ thống lý luận triết học khác, đó là những tư tưởng, quan điểm triết học về khoa học, pháp quyền, đạo đức, thẩm mỹ, tôn giáo và về lịch sử triết học, v. Lịch sử triết học Mác với tư cách là quá trình phát sinh, phát triển của 14 những nội dung và hình thức lý luận rất rộng lớn và nhiều mặt ấy là quá trình bên trong của nó và quá trình này liên quan chặt chẽ với những tiền đề kinh tế, xã hội - lịch sử của nó. Cho nên, nghiên cứu lịch sử triết học Mác trước hết là nghiên cứu sự hình thành, phát triển của chủ nghĩa duy uột biện chứng uà chủ nghĩa duy uột lịch sử.

Việc nghiên cứu lịch sử hai học thuyết này còn bao gồm nhiều nội dung. Đó không chỉ là nghiên cứu lịch sử của. chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử trong chỉnh thể của chúng, mà còn là nghiên cứu riêng lịch sử của từng học thuyết ấy, còn là nghiên cứu lịch sử của mỗi quan niệm, quan điểm, thậm chí từng khái niệm của chúng. Với những phương diện nội dung nghiên cứu này có thể xuất hiện hai khuynh hướng tách biệt nhau, hoặc chỉ chú ý đến chỉnh thể, hệ thống, xem nhẹ yếu tố, sẽ đưa đến chủ nghĩa sơ đổ, trừu tượng, hoặc chỉ chú ý đến yếu tố, xem nhẹ chỉnh thể, sẽ dẫn đến việc hiểu triết học Mác một cách phiến diện, thậm chí lệch lạc.

Nghiên cứu sự hình thành, phát triển triết học Mác còn bao gồm cả việc nghiên cứu χch sử của những quan điểm, tư tưởng triết học của chủ nghĩa Mác uề khoa học, uề tự nhiên uò bhoa học tự nhiên, uề tôn giáo, đạo đúc, chính trị, thẩm mỹ, pháp quyên, uăn boú, lịch sử triết học, kinh tế uà chính trị, u. Những tư tưởng, quan điểm này của C. Lênin chưa phải là những học thuyết, hay những hệ thống lý luận hoàn chỉnh và chúng thuộc những lĩnh vực nhận thức triết học khác, 1ỗ i khong hoàn toàn nằm trong các hệ thống duy vật biện chứng hoặc duy vật lịch sử. Cho nên, có thể xem đây như một hoặc những nội dung khác của nghiên cứu lịch sử triết học Mác.

Tuy nhiên, trong chỉnh thể của lịch sử triết học Mác, những nội dung này cũng là những thành phần hữu cơ của nó. Nghiên cứu lịch sử triết học Mác còn bao gồm cả việc xem xét những tiên đề hinh tế xã hội uò lịch sử có tác dụng, ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp, quyết định hoặc không quyết định đến sự hình thành và phát triển của triết học Mác cả về hệ thống cũng như từng nguyên lý, quan điểm, học thuyết hợp thành của nó. _ Đương nhiên, nghiên cứu lịch sử triết học Mác không phải là xem xét theo lối hoàn toàn tách riêng từng nội dung như đã thấy, mà là xem xét nó uới # cách một tổng thể sinh động với biết bao sự kiện, biến cố cả về lý luận, hiện thực, thực tiễn kéo dài từ cuối nửa đầu thế kỷ XIX đến nay, trong đó quá trình hình thành, phát triển lý luận triết học nằm trong mối liên hệ chặt chẽ với những tiền đề kinh tế, xã hội - lịch sử của nó. Mục đích nghiên cứu lịch sử triết học Mác Nghiên cứu lịch sử triết học Mác chủ yếu nhằm vạch ra tính đặc thù, cao hơn, tiến bộ hơn về nội dung, tính chất và ý nghĩa của triết học Mác so với các triết học trước nó, cho thấy triết học Mác là một giai đoạn, một kết.

quả tự nhiên và hữu cơ của lịch sử triết học nói riêng, lịch sử nhận thức nói chung, và do đó, của văn hoá, văn minh 16 loài người. Nghĩa là, phải chỉ ra một cách cụ thể cuộc đấu tranh giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm, sự đối lập giữa phép biện chứng và phép siêu hình, được thể hiện trong sự hình thành, phát triển triết học Mác như thế nào; cho thấy tính hệ thống của triết học Mác có sự khác biệt so với các triết học trước nó ra sao; cho thấy triết học Mác đã kế thừa, đánh giá triết học cũ như thế nào, v. Một cách tóm tất, nghiên cứu lịch sử triết học Mác là nhằm vạch ra bẩn chất uà những quy luật của sự hành thành, phát triển triết học nói chung được thể hiện một cách đặc thù trong sự bình thành, phát triển triết học Mác. Tất nhiên, để nắm được tính đặc thù đó nhất định phải vạch ra (đính đặc thù của những tiền để, điều kiện lịch sử của nó.

Những nguyên tắc và phương pháp nghiên cứu cơ bản Nghiên cứu lịch sử triết học Mác tất nhiên phải vận dụng những nguyên tắc, quan điểm và phương pháp nghiên cứu lịch sử triết học nói chung. Tuy nhiên, ở đây chúng mang tính đặc thù. Nguyên tắc thống nhất giữa lý luận 0uề thực tiễn. Nội dung cơ bản của nguyên tắc này là nghiên cứu lịch sử triết học Mác phải xuất phát từ thực tiễn hiện nay, nhằm giải đáp chính những yêu cầu, vấn để do nó đặt ra.

Nghĩa là phải trả lời các câu hỏi: Triết học Mác tiếp tục có vai trò như thế nào đối với thực tiễn hiện thời? Phải bảo vệ, khẳng định những giá trị, ý nghĩa khoa học, xã hội và 17 thực tiễn của triết học Mác như thế nào? Triết học Mác có hạn chế, khiếm khuyết gì, và do đó, có thể bổ sung, phát triển nó ra sao? Một cách căn bản, đối với chúng ta, nguyên tắc thống nhất giữa lý luận và thực tiễn đồi hỏi phải xuất phát từ những lợi ích xã hội thực tiễn, cụ thể là lợi ích của những lực lượng xã hội tiến bộ để nghiên cứu lịch sử triết học Mác. Cũng như trong nghiên cứu lý luận nói chung, nguyên tắc thống nhất giữa lý luận và thực tiễn là nguyên tắc hàng đầu của nghiên cứu lịch sử triết học Mác. Phương pháp hết hợp giữa lôgích uà lịch sử. Phương pháp lôgích xem xét quá trình hình thành, phát triển bên trong của triết học Mác, nhằm vạch ra bản chất, nội dung cơ bản, những đặc trưng, tính chất cơ bản của nó, chỉ ra nội dung, quan điểm triết học cơ bản của mỗi tác phẩm, tài liệu.

Phương pháp lôgích còn đồi hỏi phải thấy được thành tựu cơ bản nhất của lịch sử triết học Mác. Một đòi hỏi khác ở đây là phải đem những quan điểm triết học Mác đã được tổng kết dưới hình thức lý luận để “soi” vào lịch sử triết học Mác, nhưng cần phải biết làm cho những quan điểm lý luận ấy trở nên mềm dẻo, năng động. Phương pháp lôgích còn đồi hỏi phải vạch ra bản chất, nội dung cơ bản của những tiền đề lịch sử và cơ chế của chúng trong sự quy định lịch sử triết học Mác. Tuy nhiên, phương pháp lôgích phải được kết hợp chặt chẽ với phương pháp lịch sử.

Không thể nắm được tiến trình bên trong của lịch sử triết học Mác ở bên ngoài lịch sử của nó. Phương pháp lịch sử xem xét sự hình thành, phát triển 18 triết học Mác với mọi tổn tại, biểu hiện của nó theo thời gian. Chính ở đây phương pháp lôgích yêu cầu phải gạt bỏ đi những tổn tại, biểu hiện bể ngoài, không cơ bản cả về hiện thực lẫn tiến trình của bản thân lý luận. Lịch sử là tiền để, điều kiện của lôgích, nhưng nó phải được lôgích và lôgích hoá.

Sự kết hợp giữa lôgích và lịch sử làm cho phương pháp lôgích cũng có nghĩa là phương pháp lịch sử, nhưng trong đó lịch sử đã được rút ngắn, được tổ chức lại. Phương pháp kết hợp giữa lôgích và lịch sử có quan hệ trực tiếp và quyết định đối với việc thực hiện mục đích cơ bản của nghiên cứu lịch sử triết học Mác.