Khóa luận tốt nghiệp luật học chống gian lận và thất thu thuế thu nhập doanh nghiệp ở việt nam hiện nay thực trạng pháp luật và một số kiến nghị

Khóa luận phân tích tình trạng gian lận và thất thu thuế thu nhập doanh nghiệp ở Việt Nam, đề xuất giải pháp và cải cách pháp luật.

• Tác giả: Nguyen Kim Dung
• Người hướng dẫn: TS. Nguyen Hai Yen
• Trường học: Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật kinh tế
• Đề tài: Chống Gian Lận Và Thất Thu Thuế Thu Nhập Doanh Nghiệp Ở Việt Nam Hiện Nay: Thực Trạng Pháp Luật Và Một Số Kiến Nghị
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái Niệm và Tầm Quan Trọng của Chống Gian Lận Thuế Thu Nhập Doanh Nghiệp

Thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) là một trong những nguồn thu quan trọng nhất của ngân sách nhà nước, chiếm khoảng 22% tổng thu thuế. Việc chống gian lận thuế TNDN không chỉ giúp tăng cường nguồn thu ngân sách mà còn tạo ra môi trường kinh doanh minh bạch và bình đẳng giữa các doanh nghiệp. Gian lận thuế bao gồm các hành vi như trốn thuế, tránh thuế và thất thu thuế, những hoạt động này gây hại lớn đến sự phát triển kinh tế bền vững của đất nước. Với sự phát triển của nền kinh tế và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, vấn đề phòng chống gian lận thuế trở nên ngày càng cấp thiết và đòi hỏi những giải pháp pháp luật hiệu quả hơn.

1.1. Định Nghĩa Gian Lận và Thất Thu Thuế TNDN

Gian lận thuế là những hành vi cố ý không kê khai đầy đủ hoặc kê khai sai lệch về doanh thu, chi phí, hoặc lợi nhuận của doanh nghiệp nhằm giảm bớt số thuế phải nộp. Thất thu thuế xảy ra khi doanh nghiệp không nộp đủ thuế theo quy định pháp luật. Cả hai hiện tượng này đều ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn thu ngân sách nhà nước và tính công bằng trong cạnh tranh kinh doanh.

1.2. Vai Trò của Thuế TNDN trong Ngân Sách Nhà Nước

Thuế TNDN không chỉ là công cụ tạo nguồn tài chính cho các hoạt động công mà còn là phương tiện điều tiết nền kinh tế, khuyến khích hoặc hạn chế các hành vi kinh doanh nhất định. Việc đảm bảo thu đúng, thu đủ và quản lý hiệu quả nguồn thu từ thuế TNDN giúp tạo môi trường kinh doanh công bằng và thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững.

II. Thực Trạng Pháp Luật Về Chống Gian Lận Thuế TNDN Hiện Nay

Hệ thống pháp luật Việt Nam hiện có quy định chi tiết về kê khai và nộp thuế TNDN, căn cứ xác định thuế, giao dịch liên kết, và sử dụng hóa đơn điện tử. Tuy nhiên, thực tiễn quản lý thuế cho thấy still còn nhiều bất cập trong việc áp dụng pháp luật. Các quy định về biện pháp phòng chống gian lận thuế chưa đủ mạnh mẽ, và khả năng phát hiện các hành vi vi phạm của cơ quan thuế vẫn còn hạn chế. Bên cạnh đó, xử phạt vi phạm pháp luật về thuế TNDN chưa được áp dụng nhất quán và hiệu quả. Tình trạng thất thu thuế TNDN tại Việt Nam vẫn ở mức cao, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa, những đơn vị hoạt động trong lĩnh vực kinh doanh không chính thức.

2.1. Quy Định Pháp Luật Hiện Hành

Luật Quản lý thuế và các Nghị định liên quan quy định chi tiết về kê khai, nộp thuế TNDN và xử phạt vi phạm. Quy định về giao dịch doanh nghiệp không được dùng tiền mặt và sử dụng hóa đơn điện tử nhằm tăng tính minh bạch. Tuy nhiên, tầm bao phủ và hiệu quả thực thi của các quy định này vẫn cần cải thiện.

2.2. Những Bất Cập Trong Áp Dụng Pháp Luật

Nhiều doanh nghiệp vẫn sử dụng các khoảng trống pháp luật để tránh và trốn thuế. Công nghệ thông tin trong quản lý thuế chưa được phát huy hết tiềm năng. Sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng trong phòng chống gian lận thuế còn yếu kém, và số lượng cán bộ thuế được đào tạo về phát hiện gian lận vẫn còn hạn chế.

III. Nguyên Nhân và Hậu Quả của Gian Lận Thuế TNDN

Gian lận thuế TNDN phát sinh từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Thứ nhất, các doanh nghiệp luôn tìm kiếm các biện pháp để giảm tối đa số thuế phải nộp nhằm tối đa hóa lợi nhuận. Thứ hai, nhận thức về tầm quan trọng của tuân thủ pháp luật thuế ở một số doanh nghiệp vẫn còn yếu. Thứ ba, phạt vi phạm pháp luật về thuế chưa đủ mạnh để tạo hiệu quả ngăn chặn. Hậu quả của gian lận và thất thu thuế TNDN rất nghiêm trọng: giảm sút nguồn thu ngân sách, ảnh hưởng đến các chương trình xã hội, y tế, giáo dục, và tạo tình trạng cạnh tranh không công bằng giữa các doanh nghiệp. Những doanh nghiệp tuân thủ pháp luật sẽ ở thế bất lợi so với những đơn vị gian lận.

3.1. Nguyên Nhân Chính Của Gian Lận Thuế

Động lực giảm chi phí thuế, yếu kém trong kiểm tra và giám sát, và các khoảng trống trong quy định pháp luật là những nguyên nhân chính. Ngoài ra, chi phí tuân thủ pháp luật cao và thiếu tích hợp công nghệ trong kê khai thuế cũng là nguyên nhân khiến một số doanh nghiệp chọn con đường trốn tránh thuế.

3.2. Tác Động Tiêu Cực Đến Nền Kinh Tế

Thất thu thuế TNDN gây thiệt hại lớn đến ngân sách nhà nước, giảm khả năng đầu tư vào cơ sở hạ tầng và dịch vụ công. Bên cạnh đó, gian lận thuế tạo ra môi trường kinh doanh không công bằng, làm suy giảm năng lực cạnh tranh của nền kinh tế và ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững.

IV. Kiến Nghị Hoàn Thiện Pháp Luật Về Chống Gian Lận Thuế TNDN

Để nâng cao hiệu quả chống gian lận thuế TNDN, cần có những biện pháp toàn diện. Thứ nhất, cần hoàn thiện pháp luật bằng cách bổ sung các quy định chi tiết về phòng chống các hình thức gian lận mới, đặc biệt trong lĩnh vực thương mại điện tử và các giao dịch qua biên giới. Thứ hai, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong kê khai, nộp thuế và kiểm tra thuế. Thứ ba, tăng cường đào tạo, nâng cao kỹ năng cho cán bộ thuế về phát hiện gian lận. Thứ tư, sửa đổi mức phạt vi phạm để tạo hiệu quả ngăn chặn mạnh mẽ. Thứ năm, cần phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan thuế, ngân hàng, công an và kiểm toán trong phát hiện và xử lý gian lận. Cuối cùng, tăng cường nâng cao nhận thức cho doanh nghiệp và cộng đồng về tầm quan trọng của tuân thủ pháp luật thuế.

4.1. Hoàn Thiện Hệ Thống Pháp Luật

Cần sửa đổi và bổ sung các quy định hiện hành để đặc biệt tập trung vào xói mòn cơ sở thuế (BEPS) và các hình thức gian lận hiện đại. Tham khảo các tiêu chuẩn quốc tế của OECD nhằm hài hòa hóa pháp luật với thông lệ quốc tế. Tăng cường quy định về giao dịch liên kết để ngăn chặn chuyển lợi nhuận ra nước ngoài.

4.2. Nâng Cao Hiệu Quả Áp Dụng Pháp Luật

Tầng cường ứng dụng công nghệ thông tin như hóa đơn điện tử, kê khai thuế trực tuyến, và phân tích dữ liệu lớn để phát hiện gian lận. Thiết lập hệ thống thông tin kết nối giữa các cơ quan chức năng. Tăng cường giám sát các doanh nghiệp có rủi ro cao và xử phạt nghiêm các hành vi gian lận.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VE CHÓNG GIAN LAN VÀ THAT THU THUE THU NHẬP DOANH NGHIỆP VA PHÁP LUẬT VE CHÓNG GIAN LAN VA THAT THU THUẾ THU NHẬP DOANH NGHIỆP 1. Khái quát về gian lận và thất thu thuế thu nhập doanh nghiệp 1. Khái quát về thuế thu nhập doanh nghiệp “Lịch sử phát triển xã hội loài người đã chứng minh thuế ra đời là cần thiết khách quan gắn liền với sự ra đời, tồn tại và phát triển của Nhà nước.”! Mọi quốc gia, du ở bat kỳ giai đoạn phát triển nào, cũng đều cần có nguồn lực tài chính dé duy trÌ sự ổn định, vận hành bộ máy quản lý và thực hiện các nhiệm vụ kinh tẾ - xã hội.! Thuế chính là công cụ giúp nhà nước tạo ra nguồn thu, bao dam nguồn lực dé duy trì các địch vụ công, hỗ trợ phúc lợi xã hội và thúc đây sự phát triển bền vững. !5 Đặc biệt, đối với mỗi quốc gia, hệ thong thué càng được xây dựng chặt chẽ va hoàn thiện, góp phần điều tiết nền kinh tế một cách hiệu qua.

“Thuế, về ban chất, là nghĩa vụ tài chính mang tính bắt buộc, thé hiện sự đóng góp của các chủ thé kinh tế và xã hội vào NSNN.”!” Trong nguồn thu ngân sách từ thuế, thuế thu nhập đóng đóng một tỉ trọng lớn. “Xét theo tỷ trọng so với GDP, quy mô thu NSNN từ thuê TNDN không tính dau thô, bình quân giai đoạn 2011-2015 là 3,3%, giai đoạn 2016-2020 là 2,9% và giai đoạn 2021-2023 là 3,1% GDP. Nếu tính cả thuế TNDN từ dầu thô thì giai đoạn 2011-2015 là 4,68%, giai đoạn 2016-2020 là 3,38% và giai đoạn 2021-2023 là 3,62%.”18 Hiện nay, trong hệ thống pháp luật Việt Nam cũng như nhiều quốc gia trên thế giới phân loại thuế thu nhập căn cứ theo đối tượng nộp thuế, bao gồm thuế TNDN và thuế thu nhập cá nhan.!? Trong đó, thuế TNDN đóng vai trò quan trọng trong việc 14 (2020), Tài liệu béi dưỡng pháp luật thuế, Tài liệu bồi đưỡng năm 2020 của Chương trinh hỗ trợ pháp lý liên ngành dành cho đoanh nghiệp, Công thông tin điện tử Bộ Tư Pháp. 1Š Vilakone Tommany (2024), Chống thất thu thuế thu nhập doanh nghiệp ở nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dan Lào, Luận án tiễn si, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội, tr.vn/phap-luat/ho-tro-phap-luat/thue-la-mot-khoan-nop-ngan-sach-nha-nuoc-co-tinh- chat-gi-cac-hanh-vi-nao-bi-nghiem-cam-trong-quan-l-364561-132381.html, truy cập ngày 15/2/2025.vn/ma-so-thue/bai-viet/thue-la-mot-khoan-nop-ngan-sach-nha-nuoc-co-tinh-chat- bat-buoc-khong-59170-191555.html, truy cập ngày 15/2/2025.

18 Hạ Huy Phong (2024), “Van đề từ lý luận đến thực tiễn tác động đến hoàn thiện Luật thuế thu nhập doanh nghiệp (Sửa đổi)”, Tạp chi Tài chính, kỳ 2 tháng 11/2024 (số 837), tr. 19 Đại học Luật Hà Nội (2022), Giáo mình luật thuế, NXB Công an nhân dan, Hà Nội, tr. Ẹ huy động nguồn lực tài chính cho NSNN, điều tiết nền kinh tế và dam bảo công bằng xã hội.”? Thứ nhất, dé hiéu rõ bản chất và vai trò của loại thuế này trong hệ thống pháp luật thuế Việt Nam, cần làm rõ khái niệm về thuế TNDN. Hiện nay, chưa có một văn bản pháp lý cụ thê của Việt Nam nào được ban hành chính thức dé đưa ra định nghĩa rõ ràng và toàn diện về thuế TNDN.

Đề hiểu khái niệm thuế TNDN, cần hiểu rõ nội hàm một số thuật ngữ liên quan. Theo quy định tại Khoản 1 Điều 3 Luật Quản lý thuế năm 2019 định nghĩa về thuế: “Thuế là một khoản nộp NSNN bắt buộc của tổ chức, hộ gia đình, hộ kinh doanh, cá nhân theo quy định của các luật thuế.” “Thuế thu nhập là một loại thuế trực thu đánh vào thu nhập của các tô chức kinh doanh, các cá nhân có thu nhập phát sinh từng lần hoặc trong một khoảng thời gian xác định từ một số nguồn nhất định.”?! Theo đó, thuế thu nhập áp dụng đối với các khoản thu nhập phát sinh từ các nguồn cụ thé, có thé là thu nhập từ hoạt động sản xuất kinh doanh, từ đầu tư tài chính, từ tiền lương, tiền công hoặc các khoản thu nhập khác theo quy định của pháp luật.” Dựa trên khái niệm về thuế, thuế thu nhập và căn cứ đối tượng nộp thuế TNDNZ?, có thé hiểu thuế TNDN là loại thuế trực thu được áp dụng đối với thu nhập chịu thuế của các tổ chức kinh doanh. Thứ hai, thuê TNDN có những đặc điểm đặc thù, phản ánh rõ tính chat, vai trò và cơ chế hoạt động của loại thuế này trong hệ thống pháp luật thuế Việt Nam, được thể hiện qua các yếu tố sau: Một, thuế TNDN có đối tượng chịu thuế là thu nhập có nguồn gốc phát sinh chủ yếu từ hoạt động sản xuất, kinh doanh của tổ chức kinh doanh. 20 Truong Ba Tuan (2022), “Chinh sách thuế thu nhập doanh nghiệp của Việt Nam: Những vấn đề đặt ra và một số khuyến nghị”, Tạp chí Kinh tế tài chính Việt Nam, tháng 8/2022, (số 4), tr.

21 Đại học Luật Hà Nội (2022), Giáo trình luật thuế, NXB Công an nhân dân, Hà Nội, tr. ee Nguyén Ngoc Minh (2023), Hoan thién chính sách thuế thu nhập ở Việt Nam trong quả trình hội nhập kinh tế quốc tế, Luan án tiên sĩ kinh tế, Viện chiến lược và phát trién, Hà Nội, tr. 23 Đối tượng nộp thuế TNDN quy định tại Điều 2 Thông tư 78/2014/TT-BTC ngày 18 tháng 06 năm 2014 hướng dẫn thi hành Nghị định số 218/2013/NĐ-CP ngày 26/12/2013 của Chính phủ quy định và hướng dẫn thi hành Luật thuế thu nhập doanh nghiệp.vn/quy-dinh-cua-phap-luat-hien-hanh-ve-thue-thu-nhap-doanh-nghiep-a96290.html, truy cập ngày 28/2/2025. Thuế TNDN là sắc thuế tính trên thu nhập từ hoạt động sản xuất kinh doanh và thu nhập khác của DN trong kỳ tính thuế.

Xét về mặt ban chất, thì đây là khoản thuế trực thu, đánh vào phần thu nhập chịu thuế của DN từ hoạt động sản xuất kinh doanh và các hoạt động khác theo quy định của pháp luật.? “Dưới góc độ lý luận, dé thu nhập được coi là thu nhập chịu thuế phải thỏa mãn hai điều kiện: Một là có hành vi kinh doanh phát sinh trên thực tế không phân biệt tư cách chủ thể là doanh nghiệp hay là các tổ chức khác, có đăng ký kinh doanh hay không có đăng ký kinh doanh. Hai là có thu nhập thực tế hợp pháp phát sinh trực tiếp từ hoạt động sản xuất kinh doanh trên và các khoản thu nhập khác. ”^6 Hai, thuế TNDN là một loại thuế trực thu. Trước hết, tính chất trực thu của thuế TNDN thê hiện ở việc thuế đánh trực tiếp vào kết quả hoạt động kinh doanh của DN mà không qua trung gian.” Căn cứ tính thuế là phần thu nhập chịu thuế, bao gồm lợi nhuận từ hoạt động sản xuất, kinh doanh hàng hóa, địch vụ và các khoản thu nhập khác phát sinh trong ky tính thuế.”3 “Người nộp thuế theo luật cũng là người trả thuế cuối cùng trong một chu kỳ sản xuất kinh doanh.

Nói một cách khác, thuế TNDN làm cho khả năng và cơ hội chuyên dịch gánh nặng thuế cho người khác trở nên khó khăn hơn.”?2 Thay vào đó, “DN phải tự tính toán, kê khai và nộp số thuế phải đóng theo đúng quy định pháp luật.”30 Thuế TNDN là một loại thuế trực thu, song thué TNDN thường không sử dung thuế suất luỹ tiễn mà sử dụng thuế suất phô thông và một số mức thuế suất khác mức thuế suất phổ thông.°! Mức thuế suất khác nhau có thé được áp dụng đối với các nhóm đối tượng hoặc một số loại thu nhập khác nhau vì mục tiêu chính sách và định hướng phát của Nhà nước.vn/webcenter/portal/velvestc/pages_r/I/chi-tiet-tin?dDocName=MOFUCM3 14643, truy cập ngày 15/2/2025.vn/quy-dinh-cua-phap-luat-hien-hanh-ve-thue-thu-nhap-doanh-nghiep-a96290.html, truy cập ngày 28/2/2025.vn/quy-dinh-cua-phap-luat-hien-hanh-ve-thue-thu-nhap-doanh-nghiep-a96290.html, truy cập ngày 28/2/2025.vn/webcenter/portal/vclvestc/pages_r1/chi-fiettin?dDocName=MOEUCM23214643, truy cập ngày 15/2/2025. ?9 Vilakone Tommany (2024), Chống thái thu thuế thu nhập doanh nghiệp ở nước Cộng hòa Dan chủ Nhân đân Lào, Luận án tiễn sĩ, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội, tr.vn/phap-luat-doanh-nghiep/cau-hoi-thuong-gap/thue-thu-nhai -doanh-nghiep-la-gi- no-]a-tue-gian-thu-hay-truc-thu-4441.htm, truy cập ngày 18/2/2025. 3! Đại học Luật Ha Nội (2022), Giáo trình luật thuế, NXB Công an nhân dân, Ha Nội, tr. 32 Đại học Luật Hà Nội (2022), Giáo trình luật thuế, NXB Công an nhân dân, Hà Nội, tr.

7 Ba, thuế TNDN là một loại thuế phức tạp, có tính ôn định không cao, chi phí quan lý thuế thường lớn hơn so với loại thuế khác.” Tinh phức tạp của thuế TNDN thể hiện ở quá trình xác định thu nhập chịu thuế. “Khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp, việc xác định các khoản thu nhập chịu thuế, nguồn gốc khoản thu, địa điểm phát sinh thu nhập, yếu tố cư trú của tổ chức, các khoản chi phí hợp lý và không hợp lý mà việc khẩu trừ rất phức tap, rất khó kiểm soat.’34 DN cần có hệ thống kế toán minh bạch, quan lý tài chính chặt chẽ và tuân thủ nghiêm ngặt quy định pháp luật dé đảm bảo tính chính xác trong kê khai thuế. Việc xác định chỉ phí hợp lý và áp dụng các chính sách ưu đãi thuế cũng gây ra khó khăn và dé dan đến tranh chấp với co quan thuế.°Š Tính ồn định không cao của thuế TNDN bắt nguồn từ sự biến động của thu nhập DN, chịu ảnh hưởng của các yếu tố kinh tế, chính trị, xã hội trong những thời kì nhất định.3 Bên cạnh đó, sự thay đổi của chính sách thuế cũng ảnh hưởng đến tính 6n định của thuế TNDN, bởi việc điều chỉnh mức thuế suất, chính sách ưu đãi thuế có thé dẫn đến bién động trong nguồn thu ngân sách.”? Do có tính phức tạp và tính ổn định không cao, quá trình quản lý và thu thuế cũng trở nên phức tạp, dẫn đến chỉ phí quản lý thuế TNDN thường cao hơn so với các loại thuế gián thu như thuế GTGT hay thuế tiêu thụ đặc biệt. Cơ quan thuế cần thực hiện nhiều biện pháp kiểm tra, giám sát, thanh tra thuế dé tránh thất thu ngân sách, đồng thời phải hỗ trợ DN trong việc hiểu và áp dụng đúng các quy định pháp luật thuế TNDN.?3 Bồn, nguồn luật điều chỉnh của quan hệ thuê TNDN bao gồm các văn pháp luật quốc gia và cả luật quốc tế.

Pháp luật quốc gia là nguồn luật chính yếu điều chỉnh quan hệ thuế TNDN. Tại Việt Nam, các quy định về thuế TNDN được quy định trong các văn ban pháp luật *® Đại học Luật Hà Nội (2022), Giáo trình luật thuế, NXB Công an nhân dân, Hà Nội, tr. 3 Nguyễn Hải Linh (2011), Hoan thiện pháp luật về thuế thu nhập doanh nghiệp, Luận văn thạc sĩ, Đại học Luật Hà Nội, Hà Nội, tr. 3Š Đại học Luật Ha Nội (2022), Giáo trình luật thuế, NXB Công an nhân dan, Hà Nội, tr.vn/quy-dinh-cua-phap-luat-hien-hanh-ve-thue-thu-nhap-doanh-nghiep-a96290.html, truy cập ngày 3/3/2025.vn/webcenter/portal/btevn/pages 1/1/ũn-bo-taichinh?dDocName=MOFUCM099400, truy cập ngày 3/3/2025.vn/khai-niem-dac-diem-va-vai-tro-cua-thue-thu-nhap-doanh-nghiep.html, truy cập ngày 3/3/2025.

8 do Chính Phủ và Bộ Tài Chính ban hành. Bên cạnh đó, pháp luật quốc tế cũng đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh quan hệ thuế TNDN, đặc biệt là trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.