Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG CHỐNG BUÔN LẬU, GIAN LẬN THƯƠNG MẠI VÀ HÀNG GIẢ 1. Cơ sở lý luận về hoạt động chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả 1. Khái niệm, đặc điểm và tác động của buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả 1. Khái niệm Theo Nghị định số 185/2013/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạp hành chính trong hoạt động thương mại, sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng cấm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng [6] đưa ra khái niệm: Buôn lậu là hoạt động buôn bán những hàng hóa trốn thuế và hàng cấm.
Trong đó, hàng cấm gồm hàng hóa cấm kinh doanh; hàng hóa cấm lưu hành, sử dụng; hàng hóa chưa được phép lưu hành, sử dụng tại Việt Nam. Tại Khoản 7 điều 3 của Nghị định này thì “Hàng hóa nhập lậu” gồm [6]: - Hàng hóa cấm nhập khẩu hoặc tạm ngừng nhập khẩu theo quy định của pháp luật. - Hàng hóa nhập khẩu thuộc danh mục hàng hóa nhập khẩu có điều kiện mà không có giấy phép nhập khẩu hoặc giấy tờ của cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp theo quy định kèm theo hàng hóa khi lưu thông trên thị trường. - Hàng hóa nhập khẩu không đi qua cửa khẩu quy định, không làm thủ tục hải quan theo quy định của pháp luật hoặc gian lận số lượng, chủng loại hàng hóa khi làm thủ tục hải quan.
- Hàng hóa nhập khẩu lưu thông trên thị trường không có hóa đơn, chứng từ kèm theo theo quy định của pháp luật hoặc có hóa đơn, chứng từ Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn 7 nhưng hóa đơn, chứng từ là không hợp pháp theo quy định của pháp luật về quản lý hóa đơn. - Hàng hóa nhập khẩu theo quy định của pháp luật phải dán tem nhập khẩu nhưng không có tem dán vào hàng hóa theo quy định của pháp luật hoặc có tem dán nhưng là tem giả, tem đã qua sử dụng. Gian lận thương mại là hành vi dối trá, mánh khóe, lừa lọc trong lĩnh vực thương mại thông qua hoạt động mua, bán, kinh doanh, xuất nhập khẩu hàng hoá, dịch vụ nhằm mục đích thu lợi bất chính. Mục đích của hành vi gian lận thương mại là nhằm thu lợi bất chính do thực hiện trót lọt hành vi lừa đảo, dối trá.
Chủ thể tham gia hành vi gian lận thương mại bao gồm: người mua, người bán, hoặc cả người mua và người bán thông qua đối tượng là hàng hóa. Gian lận thương mại là một hiện tượng mang tính lịch sử, chỉ khi có sản xuất hàng hóa, các sản phẩm được mang ra trao đổi trên thị trường, có người mua, người bán nhằm thực hiện phần giá trị được kết tinh trong hàng hóa thì gian lận thương mại cũng mới xuất hiện. Hàng giả là hàng giả hiệu hay hàng nhái là hàng tiêu dùng vi phạm luật bản quyền giả hiệu chính tông với mẫu mã giống những thương hiệu có tiếng rồi bán ra thị trường để gạt người tiêu thụ bằng cách bán giá cao để sinh lời. Nói chung, hàng giả có phẩm chất kém, không bị ràng buộc bởi tiêu chuẩn kiểm soát về phẩm chất của doanh nghiệp hay tiêu chuẩn an toàn của chính phủ.
Các loại mặt hàng được làm giả cũng rất đa dạng, có những trường hợp hàng giả gây thiệt mạng như dược phẩm điều trị các căn bệnh nghiêm trọng như ung thư, HIV, sốt rét, phụ tùng an toàn xe hơi, sữa bột cho trẻ em, mỹ phẩm, hàng điện tử và thực phẩm… Theo quy định của pháp luật Việt Nam tại Nghị định số 185/2013/NĐ- CP khái niệm hàng giả gồm các loại sau [6]: - Hàng hóa không có giá trị sử dụng, công dụng, có giá trị sử dụng, công dụng không đúng với nguồn gốc bản chất tự nhiên, tên gọi của hàng Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn 8 hóa; có giá trị sử dụng, công dụng không đúng với giá trị sử dụng, công dụng đã công bố hoặc đăng ký. - Hàng hóa có hàm lượng định lượng chất chính hoặc trong các chất dinh dưỡng hoặc đặc tính kỹ thuật cơ bản khác chỉ đạt mức từ 70% trở xuống so với tiêu chuẩn chất lượng hoặc quy chuẩn kỹ thuật đã đăng ký, công bố áp dụng hoặc ghi trên nhãn, bao bì hàng hóa. - Thuốc phòng bệnh, chữa bệnh cho người, vật nuôi không có dược chất, có dược chất nhưng không đúng với hàm lượng đã đăng ký, không đủ loại dược chất đã đăng ký, có dược chất khác với dược chất ghi trên nhãn, bao bì hàng hóa. - Thuốc bảo vệ thực vật không có hoạt chất, hàm lượng hoạt chất chỉ đạt từ 70% trở xuống so với tiêu chuẩn chất lượng, quy chuẩn kỹ thuật đã đăng ký, công bố áp dụng, không đủ loại hoạt chất đã đăng ký, có hoạt chất khác với hoạt chất ghi trên nhãn, bao bì hàng hóa.
- Hàng hóa có nhãn hàng hóa, bao bì hàng hóa giả mạo tên thương nhân, địa chỉ của thương nhân khác; giả mạo tên thương mại hoặc tên thương phẩm hàng hóa; giả mạo mã số đăng ký lưu hành, mã vạch hoặc giả mạo bao bì hàng hóa của thương nhân khác; - Hàng hóa có nhãn hàng hóa, bao bì hàng hóa ghi chỉ dẫn giả mạo về nguồn gốc hàng hóa, nơi sản xuất, đóng gói, lắp ráp hàng hóa. - Hàng hóa giả mạo về sở hữu trí tuệ quy định tại Điều 213 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005. - Tem, nhãn, bao bì giả. Tóm lại, từ các khái niệm trên, hoạt động buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả được hiểu là hoạt động sản xuất, kinh doanh hàng hóa trái pháp luật.
Trong đó, những hàng hóa được sản xuất ra giống như sản phẩm hàng hóa được nhà nước cho phép sản xuất, nhập khẩu và tiêu thụ trên thị trường những hàng hóa không có giá trị sử dụng, hoặc không có nguồn gốc suất xứ Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn 9 rõ ràng, hoặc giả mạo các sản phẩm hàng hóa có thương hiệu trên thị trường, nhằm mục đích thu lời bất chính. Đặc điểm hoạt động chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả Hoạt động chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả luôn tồn tại ở mọi nền kinh tế. Khi nền kinh tế càng mở cửa thì hoạt động này diễn ra càng tinh vi với nhiều hình thức và chiêu trò khác nhau. Tuy nhiên, chúng đều có những đặc điểm chung như sau: - Hoạt động chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả thường diễn ra lén lút nhằm qua mặt cơ quan quản lý nhà nước.
Vì hoạt động chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả là hoạt động phi pháp do vậy các đối tượng sản xuất, kinh doanh hàng lậu, hàng giả, hàng nhái phải tiến hành lén lút ở các nơi có ít sự quản lý nhà nước, hoặc ở những nơi xa dân, có đường giao thông đi lại khó khăn, nhằm hạn chế sự kiểm tra, kiểm soát của cơ quan nhà nước nói chung và của cơ quản Quản lý thị trường nói riêng. - Hoạt động chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả diễn ra sôi nổi vào thời điểm cuối năm, đặc biệt là thời điểm giáp tết nguyên đán. Nguyên nhân là tại thời điểm cuối năm, nhu cầu tiêu dùng của người dân tăng cao, nhu cầu về hàng hóa ngày càng nhiều dẫn tới lượng hàng khan hiếm. Lợi dụng tình hình sôi động của các loại hàng hóa vào cuối năm.
Các đối tượng xấu tăng cường hoạt động chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả. - Hoạt động chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả đang diễn ra ngày càng tinh vi. Cùng với sự phát triển của khoa học công nghệ và thông tin, các đối tượng này đã ứng dụng để sản xuất hàng giả, hàng nhái có mã vạch giống hệt các loại hàng hóa thật trên địa bàn mà mắt thường khó phát hiện. Đồng thời, các đối tượng này còn sử dụng các biện pháp tinh vi nhằm qua mắt cơ quan Hải quan và Quản lý thị trường khi nhập lậu hàng hóa vào Việt Nam.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn 10 - Các hàng hóa nhập lậu, gian lận thương mại và hàng giả phần lớn là hàng hóa kém chất lượng, hết thời hạn sử dụng, không đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm,… sau đó được làm giả có đặc điểm, tính chất giống hàng thật có thương hiệu, có chất lượng tốt. Nhìn chung các mặt hàng này đều được mô phỏng giống như hàng thật nên rất dễ gây nhầm lẫn với hàng thật. Do đó, cơ quan quản lý nhà nước cần có biện pháp tuyên truyền, nâng cao nhận thức cho người tiêu dùng trong việc phân biệt, nhận biết hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng, từ đó bảo vệ lợi ích cho nhà sản xuất và người tiêu dùng. Những tác động của buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả *) Tác động đến kinh tế - Tình trạng buôn lậu, gian lận thương mại và hảng giả ảnh hưởng đến chính sách quản lý hàng hóa của nhà nước, ảnh hưởng tiêu cực tới môi trường kinh doanh và ảnh hưởng tới quyền lợi người tiêu dùng, đồng thời gây thất thu cho ngân sách nhà nước.
- Tình trạng buôn lậu, gian lận thương mại và hảng giả gây thiệt hại cho các doanh nghiệp sản xuất kinh doanh chân chính. Chính điều này gây nên nhiều khó khăn, tạo sức ép cho nền sản xuất trong nước, làm cho sản phẩm trong nước khó tiêu thụ, làm ảnh hưởng xấu tới việc làm và thu nhập của người lao động. - Tình trạng buôn lậu, gian lận thương mại và hảng giả là hành động cạnh tranh không lành mạnh, ảnh hưởng lớn đến môi trường kinh doanh, vi phạm quyền sở hữu trí tuệ, gây rối loại thị trường, làm giảm uy tín các doanh nghiệp sản xuất chân chính trong nước. *) Tác động đến chính trị, văn hóa, xã hội Nạn buôn lậu, gian lận thương mại và hảng giả của một nhóm đối tượng xấu với mục đích thu lợi bất chính, từ đó làm lu mờ truyền thống đạo đức của con người, kể cả những người có trách nhiệm chống buôn lậu và gian lận thương mại bị lôi kéo vào.
Do đó, gây mất lòng tin vào nhân dân và cán bộ ảnh hưởng tới uy tín của Đảng, vai trò của nhà nước. Các thế lực thù địch lợi dụng đó để tuyên truyền chống phá cách mạng, làm trật tự xã hội bị đảo Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.