CHƯƠNG 1 TỎNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIEN QUAN DEN LUẬN AN 1.1 Nghiên cứu ở Việt Nam 1.1 Nghiên cứu chung về chính quyền Việt Nam Cộng hòa Quá trình Hoa Kỳ thực hiện chính sách chủ nghĩa thực dân mới được diễn ra trên thế giới, trong đó có MNVN với chế độ VNCH. Sự tồn tại và sụp đồ của chế độ VNCH gắn liền với cuộc chiến của Hoa Kỳ triển khai ở Việt Nam giai đoạn 1954- 1975. Từ thập niên 60 của thế ky XX, sau khi chế độ Ngô Đình Diệm sụp đồ (1963), nhiều công trình đã được công bố nhằm tìm lời giải cho những nguyên do của việc Hoa Kỳ can thiệp và can dự vào cuộc chiến; vai trò của chế độ VNCH trong mỗi giai đoạn phát triển của cuộc chiến, cũng như sự thất bại của Hoa Kỳ. Đến nay, gần 45 năm đã qua kể từ khi cuộc chiến kết thúc (30-4-1975), hàng nghìn công trình, ấn phẩm, bài viết của các học giả, cựu chính khách, binh sĩ, phóng viên,.
trong nước và quốc tế đã xuất bản, phơi bày, lý giải nhiều chiều cạnh về cuộc chiến tranh xâm lược của Hoa Kỳở Việt Nam. Qua đó đã làm sáng tỏ cơ bản quá trình hình thành, tồn tại và hoạt động quân sự, kinh tế, chính trị, văn hóa - xã hội, đối ngoại của chế độ VNCH. Nguyễn Khắc Viện (1963), MNVN từ sau Điện Biên Phú (Diệu Bình dịch), Nxb Trí Thức, 2008, thông qua các tạp chí được xuất bản ở Pháp và nước ngoài, tác giả đã đề cập đến nhiều vấn đề ở MNVN giai đoạn 1954-1963. Trong đó, qua tìm hiéu hoạt động kinh tế, văn hóa và xã hội, an ninh chính trị của chế độ VNCH đã mô tả những nét chính về chế độ này giai đoạn Đệ nhất Cộng hòa (1955-1963).
Nhưng như mục tiêu đặt ra trong lời tựa của tác phẩm, nhằm cung cấp cho người đọc “ý niệm về một lối thoát khả di cho một tình hình nguy hiểm ở MNVN”, tuy nhiên tác phẩm chỉ mới đánh giá thực trạng của chế độ này và có đưa ra một số giải pháp nhằm thay đôi, tránh sự sụp đồ của chế độ VNCH ở MNVN. Cung cấp nguồn sử liệu đáng tin cậy về chế độ VNCH phải kể đến hai nhóm công trình: 11 Một là, bộ tác phẩm của Đoàn Thêm - Bí thư Văn phòng Phủ Tổng thống đệ nhất cộng hòa, gồm: Hai mươi năm qua - việc từng ngày (1945-1964), Nam Chí Tùng Thư xuất bản năm 1966; (1965, 1966, 1967, 1968) Việc từng ngày, Tủ sách Tiến Bộ - 1968; Những ngày chưa quên, xuất bản năm 1969. Biên soạn theo lối biên niên sử, bộ sách của Đoàn Thêm không mang đến cho người đọc bức tranh tổng thể về tiến trình lịch sử của chế độ VNCH, nhưng cung cấp những dữ kiện chỉ tiết về sự thành lập, hoạt động trên tất cả các lĩnh vực của chế độ này từ năm 1955 đến năm 1968. Hai là, Báo The New York Times và ấn phẩm của Thượng nghị sĩ Hoa Kỳ Gravel với The Pentagon Papers (Tài liệu Lầu Năm Góc) đã công bố 7.000 trang tài liệu cùng phân tích của các chuyên gia theo chỉ thị của Bộ trưởng Quốc phòng Hoa Kỳ Robert S.
McNamara năm 1967, ấn bản The Pentagon Papers phản ánh rõ nét quá trình can thiệp, can dự vào cuộc chiến tranh Việt Nam của chính phủ Hoa Kỳ giai đoạn 1945-1967. Gắn liền với các thời kỳ tiến triển của quá trình can thiệp, can dự ấy là những sự kiện về sự hình thành, hoạt động của chính quyền và các nhân vật cao cấp của chính thé VNCH. Sau năm 1975, nghiên cứu về chiến tranh Việt Nam (hay cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của nhân dân Việt Nam) giai đoạn 1954-1975 được giới nghiên cứu trong nước và quốc tế quan tâm và từ đây nhiều công trình đã được xuất bản. Liên quan đến nội dung luận án có Chủ nghĩa thực dân mới kiểu Mỹ ở MNVN (khía cạnh văn hóa - tư tưởng) của tác giả Phong Hiền (Nxb.
Thông tin Lý luận, 1984). Tác phẩm trình bày quá trình, các thủ đoạn can thiệp trên mặt văn hóa - xã hội của đế quốc Mỹ trong chiến tranh VN và đánh giá những tác động của sự can thiệp này. Bên cạnh đó, còn có nhiều công trình nghiên cứu, tham luận khoa học đã xuất bản và đăng tải,. nhằm phản ánh đa dạng, phong phú các chiều cạnh của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của nhân đân VN, cũng như chế độ VNCH giai đoạn 1954-1975.
Mặc dù rất phong phú, đa dạng các công trình, ấn phẩm viết về lịch sử chiến tranh VN (hay công cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của nhân din VN) giai đoạn 1954-1975 đề cập đến chế độ VNCH, nhưng phần lớn đề cập về chế độ này ở mức độ liên hệ hay “quân cờ” của Hoa Kỳ trong triển khai chính sách thực din mới ở MNVN. Đến nay, còn rat ít công trình nhìn nhận VNCH là một thể chế nhà nước và chon đó là 12 đối tượng nghiên cứu chính. Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Xuân Hoài, Chế độ Việt Nam Cộng hòa ở MNVN 1955-1963, có thể coi là công trình tiên phong, nhìn nhận VNCH là thé chế nhà nước dé nghiên cứu toàn diện về chế độ này, từ quá trình hình thành, phát triển, nền tảng tư tưởng, thé chế chính trị, bộ máy chính quyền, và hoạt động chính yếu trên các lĩnh vực chính trị, quân sự, kinh tế, văn hóa - xã hội của nền đệ nhất cộng hòa ở MNVN. Luận án mới dừng lại ở mức độ tổng thể, nhằm mang đến cho người đọc những hình dung cơ bản nhất về chế độ VNCH giai đoạn 1955-1963.
Tiếp sau đó, một số luận văn đã đề cập đến chính thé VNCH như Cuộc khủng hoảng chính trị của chế độ Sài Gòn (1963-1965) của Nguyễn Thị Hồng Nhung. Tác giả tập trung tìm hiéu, phân tích sự khủng hoảng chính trị ở MNVN va sự điều chỉnh sách lược của Hoa Kỳ đưa đến sự hình thành các hình thức chính quyền khác nhau ở MNVN từ sau đảo chính lật đổ chế độ Ngô Đình Diệm (1963) đến năm 1965. Qua đó tác giả khang định vai trò điều khiển - “ban tay phủ thủy” của Hoa Kỳ đối với chính trường MNVN và sự lệ thuộc của chế độ VNCH vào Hoa Kỳ. Nhìn chung, đến nay có rất nhiều công trình có đề cập đến chế độ VNCH.
Nhưng các công trình nhìn nhận chế độ này như một chính thể nhà nước và coi đó là đối tượng nghiên cứu chính còn khá khiêm tốn. Một số công trình với đối tượng nghiên cứu chính là chế độ VNCH mới cung cấp cho người đọc những hiểu biết tổng thé về chế độ này. Trong đó, tập trung nghiên cứu chủ yếu vào thẻ chế chính trị, tổ chức bộ máy và lĩnh vực kinh tế, quân sự. Riêng lĩnh vực văn hóa, giáo dục so với lĩnh vực khác rất ít nhận được sự quan tâm của các nhà nghiên cứu.2 Nghiên cứu chung về văn hóa, giáo dục miền Nam Việt Nam Thời kỳ 1955-1975, ở MNVN tổn tại hình thái “một quốc gia hai hệ thông chính quyền”, dẫn tới hệ quả tất yếu có sự tồn tai song song hai hệ thống giáo dục: giáo dục cách mạng và giáo dục VNCH.
Do bối cảnh chiến tranh, tài liệu phần lớn bị phá hủy, hoặc tản mát không đầy đủ, sử liệu về hệ thống giáo dục cách mạng chủ yếu còn trong tâm trí của các bậc lão thành. Nên việc nghiên cứu về giáo dục cách mạng ở MNVN gặp nhiều khó khăn và chưa thu hút được sự quan tâm của giới nghiên cứu. Trong khi, việc nghiên cứu hệ thống giáo dục VNCH - nên giáo dục của một chế độ “thù địch” và đã cáo chung, không may được giới khoa học Mác-xít quan tâm. 13 Đến nay, những nghiên cứu về giáo dục miền Nam giai đoạn 1955-1975, nhất là giáo dục VNCH, chủ yếu là những ấn phẩm của đội ngũ trí thức, học giả, nhà hoạch định chính sách giáo dục của chính quyền VNCH 4n hành trước năm 1975.
Thập niên 80-90 của thế kỷ XX, giáo dục MNVN 1955-1975 được đề cập sơ lược trong một số công trình về lịch sử giáo dục Việt Nam của một số học giả trong nước. Từ năm 2010, giáo dục miền Nam 1955-1975 bắt đầu thu hút được sự quan tâm của giới nghiên cứu, nhưng cũng mới dừng lại ở những bài viết, khảo cứu riêng lẻ và chủ yếu do trí thức Sài Gon trước 1975 ở hải ngoại đăng tải trên tạp chí hoặc diễn đàn về giáo dục. Cụ thể, nghiên cứu về giáo dục miền Nam 1955-1975 đạt được những kết quả sau: 1.1 Các công trình nghiên cứu trước năm 1975 Trình bày đại cương về giáo dục cộng đồng, đặc điểm của cộng đồng thôn xã miền Nam, trường tiêu học cộng đồng và việc tổ chức, điều hành nền giáo dục cộng đồng. Vương Pén Liêm xuất bản cuốn sách Gido duc cộng đông: đường lối giáo duc nhằm giải phóng dân tộc ra khỏi tình trạng chậm tiến, Nxb.
La Bồi, Sài Gòn, năm 1964, Những vấn dé văn hóa - giáo dục - xã hội (sưu tập diễn văn của GS. Trần Ngọc Ninh - Tổng ủy viên Văn hóa xã hội, kiêm Ủy viên Giáo dục), do Téng bộ Văn hóa xã hội và Bộ Giáo dục VNCH ấn hành năm 1966. Cuốn sách gồm 220 trang, ba dé mục, trong đó dé mục I Chính sách văn hóa và giáo dục (185 trang) là tập hợp các bài viết của ông Trần Ngọc Ninh về các vấn đề liên quan đến chính sách, thực trạng và kế hoạch, giải pháp nhằm phát triển giáo dục VNCH. Là tập hợp diễn văn, bài viết của ông Trần Ngọc Ninh, cuốn sách không cung cấp nhiều dữ liệu cụ thể, nhưng cho thấy thực trạng tong quan và quan điểm phát triển giáo dục của các nhà hoạch định chính sách giáo dục VNCH.
Cũng tập trung phê phán chế độ giáo dục MNVN, đặc biệt là chế độ đại học, Nguyễn Văn Trung trong cuốn sách Góp phân phê phán giáo dục và đại học, Tủ sách Tìm hiểu những vấn dé của thời đại, Nxb. Trình bày, Sài Gòn, năm 1967 phê phán mô hình đại học Pháp, phân tích vai trò, vị trí của đại học với phát triển quốc gia, trí thức đại học và vấn đề lãnh đạo, trường Pháp, trường Việt, trường tôn giáo, chính trị hóa nền giáo dục. 14 Các ấn phẩm Kỷ yếu, niên giám, dự án văn hóa - giáo dục của Hội động Văn hóa giáo dục VNCH xuất ban từ năm 1966 đến năm 1973 cung cấp day đủ thông tin về cơ cấu tổ chức, hoạt động của Hội đồng Văn hóa giáo dục VNCH; các nhận định, đánh giá thực trạng và kiến nghị, dự án cải tổ giáo dục của Hội đồng gửi cơ quan hành pháp VNCH.