Chính sách tiền tệ và phân phối thu nhập khu vực hộ gia đình Việt Nam

Nghiên cứu chính sách tiền tệ và tác động đến phân phối thu nhập hộ gia đình tại Việt Nam qua mô hình DSGE, cung cấp cái nhìn sâu sắc.

• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn A
• Trường học: Trường Đại học Ngân hàng TP.Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính ngân hàng
• Đề tài: Chính sách tiền tệ với phân phối thu nhập khu vực hộ gia đình Việt Nam: Bằng chứng từ mô hình DSGE
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: TP.Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT
• ABSTRACT
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án
• 1.7. Thiết kế nghiên cứu
• 1.8. Kết cấu của luận án
• 1.9. Tóm tắt chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ CHÍNH SÁCH TIỀN TỆ, PHÂN PHỐI THU NHẬP VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở lý thuyết về chính sách tiền tệ truyền thống
• 2.1.1. Khái niệm chính sách tiền tệ truyền thống
• 2.1.2. Các công cụ của chính sách tiền tệ truyền thống
• 2.1.3. Truyền dẫn của chính sách tiền tệ truyền thống
• 2.2. Cơ sở lý thuyết về chính sách tiền tệ phi truyền thống
• 2.2.1. Khái niệm chính sách tiền tệ phi truyền thống
• 2.2.2. Các công cụ của chính sách tiền tệ phi truyền thống
• 2.2.3. Truyền dẫn của chính sách tiền tệ phi truyền thống
• 2.3. Cơ sở lý thuyết về phân phối thu nhập
• 2.3.1. Các thước đo bất bình đẳng trong phân phối thu nhập
• 2.3.2. Lý thuyết về phân phối thu nhập
• 2.3.3. Tác động của chính sách tiền tệ đến phân phối thu nhập khu vực hộ gia đình
• 2.4. Các cơ sở lý thuyết về mô hình nghiên cứu
• 2.4.1. Mô hình cân bằng tổng quát theo Lý thuyết chu kỳ kinh doanh
• 2.4.2. Mô hình cân bằng tổng quát theo Lý thuyết Tân cổ điển
• 2.4.3. Mô hình tự hồi quy theo véc tơ
• 2.5. Tổng quan các nghiên cứu có liên quan về chính sách tiền tệ với phân phối thu nhập hộ gia đình và mô hình DSGE áp dụng tại Việt Nam
• 2.5.1. Các nghiên cứu nước ngoài
• 2.5.2. Các nghiên cứu trong nước
• 2.5.3. Tổng hợp các kết quả nghiên cứu trước và khoảng trống nghiên cứu
• 2.6. Tóm tắt chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mô hình DSGE đề xuất
• 3.2. Mô hình thực nghiệm VAR
• 3.3. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.5. Quy trình nghiên cứu
• 3.6. Tóm tắt chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Tổng quan về điều hành chính sách tiền tệ của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam giai đoạn 1996 – 2021
• 4.1.1. Điều hành chính sách tiền tệ truyền thống
• 4.1.2. Điều hành chính sách tiền tệ phi truyền thống
• 4.2. Tổng quan về phân phối thu nhập khu vực hộ gia đình Việt Nam giai đoạn 1996 – 2021
• 4.3. Phân tích và thảo luận kết quả từ các mô hình thực nghiệm
• 4.3.1. Thống kê mô tả
• 4.3.2. Kiểm định tính dừng của dữ liệu
• 4.3.3. Phản ứng khu vực hộ gia đình Việt Nam đối với cú sốc chính sách tiền tệ: Tiếp cận từ mô hình DSGE
• 4.3.4. Tác động của chính sách tiền tệ đến phân phối thu nhập khu vực hộ gia đình Việt Nam: Mô hình thực nghiệm VAR
• 4.3.5. Dự báo các biến số vĩ mô giai đoạn 2022 – 2025
• 4.4. Tóm tắt chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN, HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. Tóm tắt các kết quả chính của luận án
• 5.2. Hàm ý chính sách và khuyến nghị
• 5.3. Hạn chế nghiên cứu
• 5.4. Tóm tắt chương 5
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• DANH MỤC BẢNG, HÌNH

Tóm tắt

I. Tổng Quan Tác Động Chính Sách Tiền Tệ Đến Hộ Gia Đình

Nghiên cứu về tác động phân phối của chính sách tiền tệ đối với bất bình đẳng thu nhập và của cải ngày càng được quan tâm sau khủng hoảng tài chính. Trong bối cảnh thị trường tài chính chưa hoàn thiện, việc tiếp cận các tổ chức tài chính chính thức còn hạn chế, làm gia tăng tác động của các biến động kinh tế vĩ mô lên phân phối thu nhập của hộ gia đình. Luận án này tập trung đánh giá tác động của chính sách tiền tệ đến phân phối thu nhập của hộ gia đình tại Việt Nam, thông qua thu nhập, chi tiêu và bất bình đẳng thu nhập, từ đó đưa ra những bằng chứng khoa học về lý thuyết và thực nghiệm.

1.1. Bối Cảnh Nghiên Cứu Chính Sách Tiền Tệ và Hộ Gia Đình

Sau khủng hoảng tài chính, các nghiên cứu về tác động của chính sách tiền tệ đến bất bình đẳng thu nhập và của cải ngày càng được chú trọng. Tại các nền kinh tế mới nổi, vấn đề này càng trở nên quan trọng do thị trường tài chính chưa hoàn thiện và khả năng tiếp cận các tổ chức tài chính chính thức còn hạn chế. Điều này làm tăng tính nhạy cảm của hộ gia đình trước các biến động kinh tế vĩ mô. Theo tài liệu gốc, CSTT mở rộng có thể có những tác động không rõ ràng đối với phân phối thu nhập khu vực hộ gia đình.

1.2. Mục Tiêu Nghiên Cứu Tác Động Phân Phối Thu Nhập

Luận án tập trung đánh giá tác động của chính sách tiền tệ đến phân phối thu nhập của hộ gia đình tại Việt Nam thông qua các yếu tố như thu nhập, chi tiêu và bất bình đẳng thu nhập. Mục tiêu là cung cấp bằng chứng khoa học về lý thuyết và thực nghiệm, từ đó đưa ra các hàm ý điều hành chính sách tiền tệ hướng tới giảm bất bình đẳng thu nhập khu vực hộ gia đình. Nghiên cứu này khác biệt so với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam bằng cách ứng dụng mô hình DSGE và thực nghiệm VAR.

II. Thách Thức Bất Bình Đẳng Thu Nhập và Chính Sách Tiền Tệ

Mặc dù chính sách tiền tệ có thể góp phần ổn định kinh tế vĩ mô, nhưng nó cũng có thể ảnh hưởng đến phân phối thu nhập. Lãi suất, tỷ giá hối đoái và lạm phát đều có thể tác động đến các nhóm thu nhập khác nhau trong xã hội. Việc điều hành chính sách tiền tệ cần cân nhắc đến các tác động này để đảm bảo sự công bằng và bền vững. Theo tài liệu gốc, giai đoạn 1996 – 2021 có sự bất bình đẳng thu nhập tương đối, khoảng cách giàu nghèo theo thời gian có cải thiện hơn đặc biệt trong giai đoạn Nhà nước có các chính sách an sinh xã hội, chương trình xoá đói giảm nghèo.

2.1. Tác Động Không Rõ Ràng của Chính Sách Tiền Tệ

Về mặt lý thuyết, chính sách tiền tệ mở rộng có thể có những tác động không rõ ràng đối với phân phối thu nhập khu vực hộ gia đình. Một mặt, nó có thể làm gia tăng bất bình đẳng do làm tăng giá tài sản, có lợi cho hộ gia đình thu nhập cao. Mặt khác, nó có thể làm giảm bất bình đẳng do có lợi cho người đi vay và tác động tích cực đến thu nhập của người lao động ở nhóm thu nhập thấp. Cần có các nghiên cứu thực nghiệm để xác định tác động thực tế của chính sách tiền tệ đến phân phối thu nhập.

2.2. Vai Trò của Chính Sách An Sinh Xã Hội

Giai đoạn 1996 – 2021 cho thấy sự bất bình đẳng thu nhập tương đối tại Việt Nam, nhưng khoảng cách giàu nghèo đã được cải thiện nhờ các chính sách an sinh xã hội và chương trình xóa đói giảm nghèo. Điều này cho thấy vai trò quan trọng của các chính sách hỗ trợ trong việc giảm thiểu tác động tiêu cực của bất bình đẳng thu nhập. Chính sách tiền tệ cần được phối hợp với các chính sách kinh tế vĩ mô khác để đạt được mục tiêu phát triển bền vững và công bằng.

III. Mô Hình DSGE Đánh Giá Tác Động Chính Sách Tiền Tệ

Luận án sử dụng mô hình DSGE (Dynamic Stochastic General Equilibrium) để đánh giá tác động của chính sách tiền tệ đến phân phối thu nhập của hộ gia đình tại Việt Nam. Mô hình này được xây dựng dựa trên 04 phương trình đã được Vụ Dự báo Thống kê (NHNN) xây dựng, bổ sung phương trình hàm cung tiền và phương trình hàm tiêu dùng. Mô hình DSGE cho phép đo lường phản ứng của khu vực hộ gia đình đối với các cú sốc chính sách tiền tệ một cách phù hợp với thực tiễn điều hành của NHNN Việt Nam.

3.1. Ưu Điểm của Mô Hình DSGE trong Nghiên Cứu

Mô hình DSGE có nhiều ưu điểm trong việc phân tích tác động của chính sách tiền tệ. Nó cho phép mô phỏng các cú sốc kinh tế và đánh giá tác động của chúng đến các biến số vĩ mô, bao gồm cả phân phối thu nhập. Mô hình DSGE cũng cho phép xem xét các tương tác giữa các khu vực khác nhau trong nền kinh tế, từ đó đưa ra cái nhìn toàn diện về tác động của chính sách tiền tệ. Theo tài liệu gốc, với phương pháp ước lượng MLE, kết quả từ mô hình DSGE cho thấy phản ứng của khu vực hộ gia đình đúng như lý thuyết kỳ vọng.

3.2. Ứng Dụng Mô Hình DSGE tại Việt Nam

Luận án ứng dụng mô hình DSGE với 04 phương trình đã được Vụ Dự báo Thống kê (NHNN) xây dựng, bổ sung phương trình hàm cung tiền và phương trình hàm tiêu dùng. Điều này cho phép đo lường phản ứng của khu vực hộ gia đình đối với các cú sốc chính sách tiền tệ một cách phù hợp với thực tiễn điều hành của NHNN Việt Nam. Việc sử dụng mô hình DSGE giúp đưa ra các ước lượng cụ thể và khoa học về tác động của chính sách tiền tệ đến khu vực hộ gia đình và phân phối thu nhập tại Việt Nam.

IV. Mô Hình VAR Phân Tích Tác Động Bất Ổn Vĩ Mô Toàn Cầu

Bên cạnh mô hình DSGE, luận án còn sử dụng mô hình VAR (Vector Autoregression) để thực nghiệm và đánh giá tác động của chính sách tiền tệ đến phân phối thu nhập trong bối cảnh bất ổn vĩ mô toàn cầu. Mô hình VAR được bổ sung thêm hệ số Gini, chỉ số bất ổn thương mại thế giới và chỉ số bất ổn thế giới. Điều này cho phép đo lường phản ứng của hộ gia đình thông qua phân phối thu nhập, có tính đến yếu tố bất ổn vĩ mô thế giới.

4.1. Ưu Điểm của Mô Hình VAR trong Nghiên Cứu

Mô hình VAR có ưu điểm là không yêu cầu các giả định chặt chẽ về cấu trúc kinh tế. Nó cho phép phân tích mối quan hệ giữa các biến số một cách linh hoạt và đánh giá tác động của các cú sốc kinh tế đến các biến số này. Việc bổ sung thêm các chỉ số bất ổn vĩ mô thế giới vào mô hình VAR giúp đánh giá tác động của chính sách tiền tệ trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế.

4.2. Kết Quả Ước Lượng từ Mô Hình VAR

Ước lượng từ mô hình VAR cho kết quả tương tự như mô hình DSGE, đó là cú sốc chính sách tiền tệ làm thu hẹp bất bình đẳng sau khoảng 2-3 quý và quá trình này có xu hướng tắt dần trong dài hạn. Lãi suất chính sách từ phân rã phương sai giải thích cho tiêu dùng hộ gia đình 2,5% (sau 8 quý) và bất bình đẳng thu nhập 4% (sau 9 quý). Các kết quả này cung cấp bằng chứng thực nghiệm về tác động của chính sách tiền tệ đến phân phối thu nhập tại Việt Nam.

V. Ứng Dụng Dự Báo Lạm Phát và Hàm Ý Chính Sách Tiền Tệ

Luận án đưa ra một số dự báo về tác động của chính sách tiền tệ đến lạm phát tại Việt Nam trong giai đoạn 2022 – 2025, dựa trên kết quả ước lượng mô hình DSGE. Kết quả phân tích thực trạng thu nhập, chi tiêu và bất bình đẳng thu nhập hộ gia đình, cùng với kết quả định lượng từ 02 mô hình DSGE và VAR, là cơ sở cho hàm ý chính sách của luận án. Luận án đề xuất điều hành chính sách tiền tệ của NHNN Việt Nam bên cạnh mục tiêu cuối cùng là ổn định giá cả còn có thể xem xét hướng tới mục tiêu giảm bất bình đẳng thu nhập.

5.1. Dự Báo Lạm Phát Giai Đoạn 2022 2025

Luận án sử dụng mô hình DSGE để dự báo tác động của chính sách tiền tệ đến lạm phát tại Việt Nam trong giai đoạn 2022-2025. Các dự báo này cung cấp thông tin hữu ích cho NHNN trong việc điều hành chính sách tiền tệ để đạt được mục tiêu ổn định giá cả. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng các dự báo này có thể bị ảnh hưởng bởi các yếu tố bất ổn khác trong nền kinh tế.

5.2. Hàm Ý Chính Sách Giảm Bất Bình Đẳng Thu Nhập

Kết quả nghiên cứu cho thấy chính sách tiền tệ có thể được sử dụng để giảm bất bình đẳng thu nhập tại Việt Nam. Luận án đề xuất NHNN nên xem xét mục tiêu giảm bất bình đẳng thu nhập bên cạnh mục tiêu ổn định giá cả khi điều hành chính sách tiền tệ. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa chính sách tiền tệ và các chính sách kinh tế vĩ mô khác, đặc biệt là các chính sách an sinh xã hội và chương trình xóa đói giảm nghèo.

VI. Kết Luận Chính Sách Tiền Tệ và Phân Phối Thu Nhập Bền Vững

Nghiên cứu này cung cấp bằng chứng khoa học về tác động của chính sách tiền tệ đến phân phối thu nhập của hộ gia đình tại Việt Nam. Kết quả nghiên cứu cho thấy chính sách tiền tệ có thể được sử dụng để giảm bất bình đẳng thu nhập, nhưng cần có sự phối hợp chặt chẽ với các chính sách kinh tế vĩ mô khác. Việc điều hành chính sách tiền tệ cần cân nhắc đến các tác động đến các nhóm thu nhập khác nhau trong xã hội để đảm bảo sự công bằng và phát triển bền vững.

6.1. Đóng Góp của Nghiên Cứu

Nghiên cứu này có đóng góp về mặt lý thuyết và bằng chứng khoa học thực nghiệm cho thấy được hiệu quả thực tế từ điều hành chính sách tiền tệ của NHNN Việt Nam, đặc biệt trong một số giai đoạn có bất ổn vĩ mô. Đó là: linh hoạt, thận trọng và có sự phối hợp các biện pháp khác nhau một cách kịp thời nhằm đạt được mục tiêu ổn định giá cả, góp phần ổn định môi trường kinh tế vĩ mô tại Việt Nam.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo

Nghiên cứu này có một số hạn chế, chẳng hạn như việc sử dụng dữ liệu có sẵn và các giả định đơn giản hóa trong mô hình. Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc thu thập dữ liệu chi tiết hơn về phân phối thu nhập và sử dụng các mô hình phức tạp hơn để đánh giá tác động của chính sách tiền tệ. Ngoài ra, cần có các nghiên cứu về tác động của các yếu tố khác, chẳng hạn như giáo dục, y tế và tiếp cận tài chính, đến phân phối thu nhập.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu tác động phân phối của chính sách tiền tệ (CSTT) đối với bất bình đẳng thu nhập và chi tiêu hộ gia đình là một trong những chủ đề học thuật tiên phong và mang tính thời sự cao trong kinh tế học vĩ mô đương đại. Kể từ sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2007–2008 và những biến động phức tạp thời kỳ hậu đại dịch COVID-19, trọng tâm điều hành của các Ngân hàng Trung ương (NHTW) trên thế giới đã mở rộng từ việc ổn định giá cả và sản lượng sang phân tích sâu sắc cấu trúc phúc lợi vi mô của khu vực hộ gia đình. Tại các nền kinh tế mới nổi có thị trường tài chính chưa hoàn thiện như Việt Nam, việc tiếp cận dịch vụ tài chính chính thức còn nhiều rào cản khiến các hộ gia đình bị suy giảm khả năng phòng ngừa rủi ro trước các cú sốc kinh tế vĩ mô, qua đó làm khuếch đại tác động phân phối của chính sách tiền tệ.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) lớn nhất trong y văn kinh tế tại Việt Nam hiện nay là sự thiếu vắng các mô hình cấu trúc vi mô chặt chẽ có khả năng lượng hóa đồng thời phản ứng của khu vực hộ gia đình và bất bình đẳng thu nhập trước các cú sốc CSTT. Hầu hết các công trình nghiên cứu trong nước trước đây (như Bùi Duy Hưng, 2020; NEU-JICA, 2020; Nguyễn Thị Hồng & Hồ Thị Diệu Linh, 2020) chủ yếu tiếp cận theo hướng định tính, thống kê mô tả hoặc sử dụng mô hình chuỗi thời gian giản đơn thiếu nền tảng vi mô (micro-foundations). Luận án tiến sĩ chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng với đề tài "Chính sách tiền tệ với phân phối thu nhập khu vực hộ gia đình Việt Nam: Bằng chứng từ mô hình DSGE" được thực hiện tại Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh đã giải quyết triệt để khoảng trống này.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được xác định rõ ràng:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Diễn biến điều hành CSTT của Ngân hàng Nhà nước (NHNN) Việt Nam và thực trạng phân phối thu nhập, chi tiêu hộ gia đình giai đoạn 1996–2021 diễn ra như thế nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Khu vực hộ gia đình Việt Nam phản ứng như thế nào trước các cú sốc CSTT thông qua biến số chi tiêu tiêu dùng và hệ số bất bình đẳng thu nhập?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những hàm ý chính sách nào có thể được đề xuất nhằm định hướng điều hành CSTT hướng tới mục tiêu giảm bất bình đẳng thu nhập?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Cú sốc thắt chặt chính sách tiền tệ (tăng lãi suất điều hành) dẫn đến sự sụt giảm tức thì trong chi tiêu tiêu dùng của khu vực hộ gia đình trong ngắn hạn trước khi tự triệt tiêu.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Cú sốc thắt chặt chính sách tiền tệ có xu hướng làm thu hẹp khoảng cách bất bình đẳng thu nhập (giảm hệ số Gini) tại Việt Nam do tác động phân phối qua kênh thu nhập và tài sản.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Lý thuyết Kinh tế vĩ mô Tân cổ điển (New Keynesian Macroeconomics), Lý thuyết Chu kỳ kinh doanh thực (Real Business Cycle - RBC) và Lý thuyết Phân phối thu nhập hiện đại. Đóng góp đột phá của luận án là mở rộng mô hình Cân bằng động ngẫu nhiên tổng quát (DSGE) 4 phương trình chuẩn của NHNN - IMF - JICA thành mô hình 6 phương trình chuyên biệt cho nền kinh tế mở quy mô nhỏ của Việt Nam bằng việc tích hợp hàm cung tiền và hàm tiêu dùng hộ gia đình.

Phạm vi nghiên cứu bao quát chuỗi số liệu theo quý gồm 104 quan sát từ quý 1/1996 đến quý 4/2021 (1996Q1–2021Q4), tích hợp dữ liệu từ NHNN (SBV), Tổng cục Thống kê (GSO), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Ngân hàng Thế giới (WB), Trung tâm Hội nhập Khu vực Châu Á (ADB-ARIC), ST. Louis FED (FRED), Cơ sở dữ liệu Bất bình đẳng Thu nhập Thế giới Chuẩn hóa (SWIID) và Cơ sở dữ liệu Bất ổn Vĩ mô Thế giới (WUI). Kết quả định lượng chỉ ra rằng một cú sốc tăng lãi suất chính sách 0,29% làm tiêu dùng hộ gia đình sụt giảm 0,041% (cú sốc tắt dần sau 1 năm) và giải thích 2,5% biến động tiêu dùng tại quý thứ 8 cùng 4% biến động bất bình đẳng thu nhập tại quý thứ 9.

Literature Review và Positioning

Y văn quốc tế về cơ chế truyền dẫn CSTT và phân phối thu nhập được chia thành hai luồng quan điểm đối lập rõ rệt:

Luồng nghiên cứu thứ nhất lập luận rằng CSTT mở rộng làm gia tăng bất bình đẳng thu nhập và của cải. Các tác giả đại diện như Doepke và cộng sự (2019), Albert và Gómez-Fernández (2021) tại thị trường Mỹ, hay Mumtaz và Theophilopoulou (2020) tại Vương quốc Anh chỉ ra rằng CSTT nới lỏng đẩy giá tài sản tài chính (cổ phiếu, bất động sản) tăng vọt, tạo ra hiệu ứng của cải vượt trội cho nhóm 10% hộ gia đình giàu nhất – những người sở hữu phần lớn danh mục tài sản sinh lời (kênh danh mục đầu tư). Đồng thời, lạm phát gia tăng do cung tiền mở rộng bào mòn thu nhập thực tế và sức mua của các hộ gia đình nghèo – nhóm nắm giữ phần lớn tài sản dưới dạng tiền mặt thanh khoản cao.

Ngược lại, luồng nghiên cứu thứ hai khẳng định CSTT mở rộng giúp giảm bất bình đẳng thu nhập. Nghiên cứu thực nghiệm kinh điển của Coibion và cộng sự (2012, 2017) tại Mỹ, Guerello (2018) và Lenza và Slacalek (2018) tại khu vực đồng Euro (ECB) chứng minh rằng việc hạ lãi suất kích thích tổng cầu và mở rộng đầu tư, từ đó tạo thêm việc làm và cải thiện tiền lương cho nhóm lao động có thu nhập thấp ở đáy của phân phối ngũ phân vị (kênh không đồng nhất thu nhập). Ngoài ra, chính sách này giúp giảm gánh nặng chi phí lãi vay cho các hộ gia đình có tỷ lệ đòn bẩy nợ cao (kênh phân phối lại tiết kiệm).

Khi đối chiếu với các nền kinh tế đang phát triển và khu vực Đông Nam Á, nghiên cứu của Punzi (2020) trên nhóm quốc gia ASEAN và Davtyan (2017) cho thấy CSTT mở rộng có xu hướng thu hẹp khoảng cách giàu nghèo nhờ kích hoạt tăng trưởng việc làm và cải thiện sinh kế cho khu vực nông thôn và bán chính thức. Ngược lại, nghiên cứu của Zhang, Zhang và Zhu (2021) tại Trung Quốc nhấn mạnh sự phân hóa sâu sắc giữa các tác nhân kinh tế khi thị trường tín dụng bị phân khúc (financial segmentation).

Tại Việt Nam, các nghiên cứu định lượng về CSTT (như Dương Ngọc Mai Phương & cộng sự, 2015; Nguyễn Đức Trung, 2016; Nguyễn Đức Trung & Nguyễn Hoàng Chung, 2018a; Tran Huu Tuyen & cộng sự, 2020; Vũ Ngọc Hương & cộng sự, 2019) đã bước đầu khám phá mối liên hệ giữa chính sách vĩ mô và phân phối thu nhập nhưng chưa lượng hóa được các cú sốc cấu trúc trên nền tảng hành vi vi mô của hộ gia đình thông qua mô hình cân bằng tổng quát. Luận án định vị chính xác tại điểm giao thoa giữa kinh tế học vĩ mô cấu trúc và kinh tế học phúc lợi, thiết lập một khung phân tích toàn diện gắn kết các chỉ số bất ổn thương mại toàn cầu (WTUI) và bất ổn thế giới (WUI) với cấu trúc phân phối thu nhập nội địa.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng thực nghiệm Lý thuyết Kinh tế vĩ mô Tân cổ điển tác nhân không đồng nhất (Heterogeneous Agent New Keynesian - HANK) và lý thuyết truyền dẫn phân phối của Coibion và cộng sự (2012, 2017) trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi có hệ thống tài chính dựa vào ngân hàng (bank-based economy). Cụ thể, nghiên cứu làm sáng tỏ 5 kênh truyền dẫn phân phối:

1. Kênh thành phần thu nhập (Income Composition Channel): Phân định sự khác biệt giữa thu nhập từ lao động (chiếm tỷ trọng áp đảo ở nhóm hộ gia đình nghèo và trung lưu) và thu nhập từ vốn/lợi nhuận doanh nghiệp (tập trung ở nhóm giàu).
2. Kênh phân khúc tài chính (Financial Segmentation Channel): Khả năng tiếp cận thị trường tài chính không đồng đều tạo lợi thế cho các tác nhân kinh tế kết nối sâu với hệ thống ngân hàng.
3. Kênh danh mục đầu tư (Portfolio Channel): Cấu trúc tài sản bất cân xứng giữa tiền mặt thanh khoản cao và tài sản tài chính chịu biến động giá.
4. Kênh phân phối lại tiết kiệm (Savings Redistribution Channel): Tác động tái phân bổ tài sản thực giữa người đi vay ròng (borrowers) và người gửi tiết kiệm ròng (savers) khi lãi suất thực và lạm phát biến động ngoài dự kiến.
5. Kênh không đồng nhất thu nhập (Earnings Heterogeneity Channel): Mức độ nhạy cảm cao của tiền lương và xác suất việc làm của nhóm lao động yếu thế trước các pha co cụm hoặc mở rộng của chu kỳ kinh doanh.

Mô hình lý thuyết cấu trúc phân chia dân số hộ gia đình thành hai nhóm đại diện: Hộ gia đình tối ưu hóa liên thời gian kỳ vọng (Forward-Looking optimizers) có quyền tiếp cận thị trường vốn hoàn hảo và Hộ gia đình tiêu dùng theo quy tắc kinh nghiệm/hạn chế thanh khoản (Rule-of-Thumb / hand-to-mouth households) phụ thuộc hoàn toàn vào thu nhập khả dụng hiện tại.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là sự hợp nhất liên ngành giữa ba trụ cột lý thuyết: (i) Lý thuyết Cân bằng tổng quát Tân Keynesian (NK-DSGE), (ii) Lý thuyết Cầu hiệu dụng và Tiêu dùng của John Maynard Keynes (1936), và (iii) Lý thuyết Phân phối thu nhập phúc lợi xã hội (bao gồm Thuyết Vị lợi Utilitarianism, Thuyết Cực đại thấp nhất Rawlsian Maximin và cấu trúc đo lường Đường cong Lorenz - Hệ số Gini).

Mô hình DSGE đề xuất cho nền kinh tế Việt Nam gồm 6 phương trình khối động học:

• Phương trình đường IS tổng hợp mở rộng tham số hóa hành vi tiêu dùng vi mô;
• Phương trình đường cong Phillips Tân Keynesian (NKPC) phản ánh sự kết dính giá cả (price stickiness) và kỳ vọng lạm phát;
• Phương trình ngang giá lãi suất không bảo đảm (Uncovered Interest Rate Parity - UIP) có điều chỉnh phần bù rủi ro quốc gia;
• Quy tắc chính sách tiền tệ hỗn hợp (kết hợp kiểm soát lãi suất và cung tiền M2 phù hợp thực tiễn điều hành của NHNN);
• Hàm cung tiền nội sinh phản ánh quá trình tạo thanh khoản của hệ thống ngân hàng thương mại;
• Hàm tiêu dùng khu vực hộ gia đình vi mô tách biệt giữa các thành phần thu nhập và kỳ vọng tài sản.

Điều kiện biên (boundary conditions) được xác lập chặt chẽ cho một nền kinh tế nhỏ, độ mở thương mại cao, áp dụng cơ chế điều hành tỷ giá trung tâm có quản lý và các công cụ hạn mức tín dụng (credit quotas) song hành cùng công cụ gián tiếp.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu tuân thủ chặt chẽ thế giới quan thực chứng (Positivism paradigm) với phương pháp tiếp cận định lượng chuyên sâu. Thiết kế nghiên cứu tích hợp đa phương pháp (mixed quantitative modeling design) bao gồm:

• Phương pháp Cấu trúc (Structural Approach): Xây dựng và ước lượng mô hình NK-DSGE 6 phương trình nhằm bóc tách bản chất cấu trúc và cơ chế lan truyền vi mô của các cú sốc chính sách;
• Phương pháp Thực nghiệm Dữ liệu (Empirical Time-Series Approach): Sử dụng mô hình Tự hồi quy Vector (VAR) bổ sung hệ số Gini, chỉ số bất ổn thương mại thế giới (WTUI) và chỉ số bất ổn thế giới (WUI) để đối sánh, kiểm định chéo độ tin cậy và phân tích phản ứng động của phân phối thu nhập trong môi trường bất định toàn cầu.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được chuẩn hóa cao độ:

• Cỡ mẫu và nguồn dữ liệu: 104 quan sát chuỗi thời gian quý liên tục từ 1996Q1 đến 2021Q4. Dữ liệu vĩ mô và tiền tệ thu thập từ NHNN, GSO, IMF International Financial Statistics, WB World Development Indicators, ST. Louis FED FRED, ADB-ARIC. Dữ liệu bất bình đẳng thu nhập trích xuất từ Khảo sát mức sống dân cư (VHLSS) và cơ sở dữ liệu SWIID phiên bản chuẩn hóa toàn cầu. Dữ liệu bất ổn trích xuất từ cơ sở dữ liệu WUI của Ahir, Bloom và Furceri.
• Tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp tam giác đạc phương pháp luận (Methodological triangulation giữa DSGE và VAR) và tam giác đạc dữ liệu (Data triangulation giữa số liệu thống kê vĩ mô tổng thể, dữ liệu khảo sát vi mô VHLSS và dữ liệu quốc tế).
• Kiểm định tính dừng và độ trễ: Sử dụng kiểm định nghiệm đơn vị mở rộng Dickey-Fuller (ADF test) để xác định bậc tích hợp của các chuỗi dữ liệu; lựa chọn độ trễ tối ưu thông qua các tiêu chuẩn thông tin Akaike (AIC), Schwarz (SC) và Hannan-Quinn (HQ); kiểm định tính ổn định hệ thống qua đa thức đặc trưng nghiệm AR (Roots of Characteristic Polynomial) và kiểm định tự tương quan phần dư LM (Lagrange Multiplier).

Data và phân tích

• Kỹ thuật ước lượng DSGE: Áp dụng phương pháp Ước lượng Hợp lý Cực đại (Maximum Likelihood Estimation - MLE) trên nền tảng phần mềm Dynare/MATLAB để xác định các tham số cấu trúc, ma trận hiệp phương sai và hàm phản ứng xung động (Impulse Response Functions - IRF).
• Kỹ thuật phân tích VAR: Mô hình VAR được ước lượng trên EViews với kỹ thuật phân rã trực giao Cholesky Variance Decomposition nhằm xác định thứ tự nhận thức cú sốc và bóc tách tỷ lệ đóng góp của cú sốc CSTT vào phương sai sai số dự báo của hệ số Gini và tiêu dùng hộ gia đình tại các đường chân trời dự báo (forecast horizons) từ 1 đến 12 quý.
• Kiểm tra độ vững (Robustness Checks): Thực hiện tái ước lượng mô hình với các đặc tả độ trễ thay thế, kiểm soát biến ngoại sinh bất ổn kinh tế toàn cầu và phân tích độ nhạy của các tham số hiệu chỉnh trong hàm phản ứng đẩy.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích định lượng mang lại 5 phát hiện then chốt:

1. Phản ứng sụt giảm của tiêu dùng hộ gia đình trước cú sốc thắt chặt tiền tệ: Kết quả ước lượng mô hình DSGE bằng phương pháp MLE chứng minh rằng: "một cú sốc CSTT xảy ra làm tăng lãi suất chính sách 0,29% dẫn đến sụt giảm trong tiêu dùng 0,041%, cú sốc tắt dần sau 1 năm". Điều này khẳng định kênh chi phí vốn và hiệu ứng thay thế liên thời gian phát huy tác dụng rõ rệt, khiến các hộ gia đình trì hoãn chi tiêu hàng hóa lâu bền và gia tăng tiết kiệm ngắn hạn.

2. Cơ chế thu hẹp khoảng cách bất bình đẳng thu nhập (Gini): Ước lượng từ mô hình VAR thực nghiệm chỉ ra rằng: "cú sốc CSTT làm thu hẹp bất bình đẳng sau khoảng 2-3 quý và quá trình này có xu hướng tắt dần trong dài hạn". Phát hiện này phản ánh rằng khi NHNN thắt chặt tiền tệ, tác động làm suy giảm giá trị lợi nhuận đầu cơ tài sản tài chính và thu nhập từ vốn của nhóm hộ gia đình giàu (kênh danh mục đầu tư và phân khúc tài chính) diễn ra nhanh và mạnh hơn mức độ suy giảm tiền lương thực tế của nhóm lao động thu nhập thấp.

3. Mức độ giải thích phương sai của chính sách tiền tệ: Kỹ thuật phân rã phương sai Cholesky cung cấp bằng chứng định lượng chính xác: "Lãi suất chính sách từ phân rã phương sai giải thích cho tiêu dùng hộ gia đình 2,5% (sau 8 quý) và bất bình đẳng thu nhập 4% (sau 9 quý)". Mặc dù CSTT không phải là yếu tố duy nhất định hình cấu trúc phân phối xã hội (vốn phụ thuộc phần lớn vào chính sách tài khóa và an sinh), mức đóng góp 4% là một tỷ lệ có ý nghĩa kinh tế vĩ mô sâu sắc.

4. Hiệu ứng chống chịu trước các cú sốc bất ổn toàn cầu: Khi đưa các chỉ số WUI và WTUI vào mô hình VAR, các cú sốc bất ổn thế giới làm gia tăng biến động thu nhập nội địa, nhưng sự can thiệp linh hoạt của NHNN thông qua sự kết hợp giữa lãi suất và cung tiền đã giảm thiểu đáng kể tổn thương cho khu vực hộ gia đình.

5. Tính chu kỳ và hiệu quả điều hành thực tiễn: Phân tích thực trạng điều hành giai đoạn 1996–2021 khẳng định NHNN đã linh hoạt chuyển đổi giữa các công cụ truyền thống (tái cấp vốn, thị trường mở OMO, tỷ lệ dự trữ bắt buộc) và các biện pháp phi truyền thống (hạn mức tăng trưởng tín dụng, trần lãi suất cho vay ngắn hạn đối với 5 lĩnh vực ưu tiên), góp phần duy trì hệ số Gini của Việt Nam ở mức bất bình đẳng trung bình (dao động từ 0,39 đến 0,43) bất chấp các chu kỳ khủng hoảng kinh tế quốc tế.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Luận án khẳng định tính ưu việt của khung mô hình NK-DSGE mở rộng khi giải thích cơ chế dẫn truyền chính sách tại các nền kinh tế đang phát triển, cung cấp bằng chứng thực nghiệm củng cố lý thuyết phân phối thu nhập trong điều kiện tài chính chưa hoàn hảo.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình mẫu mực về việc kết hợp mô hình cấu trúc DSGE vi mô hóa với mô hình chuỗi thời gian VAR có tích hợp các biến bất ổn vĩ mô quốc tế, mở ra hướng tiếp cận chuẩn tắc cho các nghiên cứu kinh tế lượng ứng dụng tại Việt Nam.
• Về mặt thực tiễn và chính sách:
  • Khuyến nghị NHNN chính thức đưa chỉ tiêu phân phối thu nhập và phúc lợi hộ gia đình vào danh mục các biến số giám sát trung hạn bên cạnh mục tiêu kiểm soát lạm phát và ổn định giá trị đồng tiền theo Luật NHNN năm 2010.
  • Tận dụng cơ chế truyền dẫn qua kênh tín dụng và lãi suất ưu đãi để hỗ trợ trực tiếp cho khu vực kinh tế hộ gia đình và doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs), thúc đẩy Chiến lược Tài chính Toàn diện Quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 (Quyết định 149/QĐ-TTg).
  • Tăng cường phối hợp nhịp nhàng giữa CSTT và chính sách tài khóa (thuế lũy tiến, chi chuyển nhượng an sinh xã hội) nhằm triệt tiêu các tác động phân phối tiêu cực ngoài ý muốn khi điều chỉnh lãi suất.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận 3 hạn chế học thuật chính:

1. Dữ liệu phân phối thu nhập: Chuỗi số liệu hệ số Gini theo quý được nội suy và chuẩn hóa từ cơ sở dữ liệu SWIID và các kỳ điều tra VHLSS 2 năm một lần của Tổng cục Thống kê, do đó có thể chưa phản ánh tức thời các biến động thu nhập đột xuất theo tháng.
2. Khu vực kinh tế chưa được quan sát (NOE): Do đặc thù kinh tế Việt Nam có tỷ trọng kinh tế phi chính thức, tự sản tự tiêu và kinh tế ngầm tương đối lớn, mô hình DSGE 6 phương trình hiện tại chưa thể bao quát toàn bộ các dòng tiền ngầm phi chính thức ngoài hệ thống ngân hàng.
3. Mức độ phân hóa hộ gia đình: Mô hình giả định cấu trúc hộ gia đình đại diện lưỡng phân (Forward-looking vs. Rule-of-thumb) mà chưa mô phỏng liên tục toàn bộ phổ phân vị thu nhập liên tục (continuous distribution of wealth) như các mô hình HANK phức hợp bậc cao.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Phát triển mô hình HANK quy mô lớn với hàng nghìn tác nhân không đồng nhất vi mô chịu rủi ro thu nhập đặc thù (idiosyncratic income risk).
• Tích hợp khu vực kinh tế số, công nghệ tài chính (Fintech) và tiền kỹ thuật số của NHTW (CBDC) vào cơ chế truyền dẫn phân phối thu nhập.
• Nghiên cứu tác động của các cú sốc CSTT xanh (Green Monetary Policy) và biến đổi khí hậu đến phúc lợi của các hộ nông hộ tại Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Công trình tạo tiền đề học thuật nền tảng cho việc ứng dụng mô hình DSGE trong phân tích phân phối thu nhập tại Việt Nam, dự kiến thu hút trích dẫn cao trong các nghiên cứu kinh tế vĩ mô ứng dụng và tài chính ngân hàng tại các trường đại học, viện nghiên cứu kinh tế hàng đầu.
• Ảnh hưởng chính sách ngành: Cung cấp cơ sở khoa học định lượng vững chắc cho Vụ Chính sách Tiền tệ, Vụ Dự báo Thống kê (NHNN) trong việc hiệu chỉnh mô hình dự báo vĩ mô, lượng hóa độ trễ tác động của chính sách lãi suất và cung tiền đến an sinh xã hội.
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Góp phần hoàn thiện khung khổ điều hành kinh tế vĩ mô của Chính phủ, hướng tới mục tiêu phát triển kinh tế bền vững, bảo vệ tầng lớp dân cư thu nhập thấp và thu hẹp khoảng cách giàu nghèo theo tinh thần Chiến lược Phát triển Ngành Ngân hàng đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 (Quyết định 986/QĐ-TTg).

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học giả: Tiếp cận mô hình cấu trúc DSGE 6 phương trình hoàn chỉnh cùng bộ tham số ước lượng MLE chuẩn hóa cho nền kinh tế Việt Nam.
• Nhà hoạch định chính sách tại NHNN và Bộ Tài chính: Sở hữu công cụ mô phỏng chính sách định lượng chính xác để dự báo tác động đa chiều của các quyết định lãi suất và tỷ giá lên khu vực hộ gia đình.
• Chuyên gia phân tích R&D tại các định chế tài chính và NHTM: Nắm bắt quy luật phản ứng của chi tiêu tiêu dùng hộ gia đình để tối ưu hóa việc thiết kế các sản phẩm tín dụng bán lẻ và quản trị rủi ro thanh khoản.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng thành công mô hình New Keynesian DSGE chuẩn sang bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi quy mô nhỏ và mở bằng cách thiết lập cấu trúc vi mô lưỡng phân của hộ gia đình gắn liền với hàm cung tiền nội sinh, chứng minh sự áp đảo của kênh phân phối lại tiết kiệm và kênh danh mục đầu tư tại thị trường tài chính dựa vào ngân hàng.

2. Đột phá phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam? Khác với các nghiên cứu của Nguyễn Đức Trung (2016) hay Tran Huu Tuyen và cộng sự (2020) chỉ dừng lại ở mô hình VAR vĩ mô thuần túy, luận án là công trình tiên phong kết hợp mô hình cấu trúc DSGE 6 phương trình (kế thừa dự án SBV-IMF-JICA) ước lượng bằng MLE với mô hình VAR kiểm soát đồng thời hai chỉ số bất ổn toàn cầu (WUI, WTUI) và hệ số bất bình đẳng SWIID.

3. Phát hiện thực nghiệm gây bất ngờ nhất là gì? Phát hiện bất ngờ là cú sốc thắt chặt tiền tệ tại Việt Nam không làm trầm trọng thêm bất bình đẳng mà trái lại giúp thu hẹp hệ số Gini sau 2–3 quý. Nguyên nhân là do mức sụt giảm giá trị tài sản đầu cơ và lợi nhuận tài chính của nhóm giàu diễn ra nhanh và mạnh hơn mức sụt giảm tiền lương của nhóm nghèo.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không? Luận án cung cấp hệ thống 6 phương trình toán học chi tiết, danh mục 104 quan sát từ các nguồn dữ liệu công khai uy tín (SBV, GSO, IMF, WB, SWIID, WUI) và quy trình ước lượng MLE trên Dynare, đảm bảo tính minh bạch và khả năng tái lập hoàn toàn kết quả nghiên cứu.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào? Lộ trình 10 năm tập trung vào: (i) Xây dựng mô hình HANK tích hợp phân phối liên tục của cải; (ii) Lượng hóa tương tác giữa CSTT và khu vực kinh tế chưa được quan sát (NOE); (iii) Đánh giá tác động phân phối của tài chính số và tín dụng xanh đối với phúc lợi hộ gia đình.

Kết luận

1. Xây dựng thành công mô hình NK-DSGE 6 phương trình đặc thù cho nền kinh tế Việt Nam, bổ sung nền tảng vi mô về hàm cung tiền và hàm tiêu dùng hộ gia đình.
2. Lượng hóa chính xác tác động của cú sốc tăng lãi suất chính sách 0,29% làm tiêu dùng hộ gia đình giảm 0,041% (triệt tiêu sau 1 năm).
3. Chứng minh thực nghiệm rằng CSTT thắt chặt có tác dụng thu hẹp bất bình đẳng thu nhập hộ gia đình sau 2–3 quý tại Việt Nam.
4. Xác định lãi suất chính sách giải thích 2,5% biến động tiêu dùng hộ gia đình (quý 8) và 4% biến động hệ số Gini (quý 9).
5. Đề xuất luận cứ khoa học để NHNN tích hợp mục tiêu giảm bất bình đẳng thu nhập vào khuôn khổ giám sát chính sách vĩ mô trung hạn.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu đột phá về mô hình HANK và kinh tế học phúc lợi hộ gia đình cho hệ thống ngân hàng trung ương tại các nền kinh tế mới nổi.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI 1. Tính cấp thiết của đề tài Nghiên cứu về tác động phân phối của CSTT đối với bất bình đẳng thu nhập được quan tâm nhiều hơn từ sau khủng hoảng kinh tế tài chính toàn cầu (giai đoạn 2007 – 2009). Trong khi đang còn nhiều tranh cãi ở các nền kinh tế phát triển liên quan đến mức độ tác động của nó thì tại các nền kinh tế mới nổi, vấn đề này cũng ngày càng được quan tâm nhiều hơn. Ở những thị trường tài chính chưa hoàn thiện cùng với việc không được tiếp cận đầy đủ với các tổ chức tài chính chính thức làm hạn chế khả năng của các hộ gia đình để bảo đảm chống lại trước các cú sốc và làm phóng đại hơn tác động phân bổ của các biến động kinh tế vĩ mô tổng thể.

Về mặt lý thuyết, CSTT mở rộng có thể có những tác động không rõ ràng đối với phân phối thu nhập khu vực hộ gia đình biểu hiện thông qua chỉ tiêu bất bình đẳng thu nhập như: (i) làm gia tăng bất bình đẳng (làm tăng giá tài sản, điều này có lợi cho hộ gia đình thu nhập cao nắm giữ tài sản tài chính lớn hơn; làm gia tăng lạm phát, điều này ảnh hưởng đến hộ gia đình thu nhập thấp nắm giữ tài sản tính lỏng nhiều hơn), (ii) làm giảm bất bình đẳng (có lợi cho những người đi vay và bất lợi đối với những người gửi tiết kiệm; hoạt động kinh tế tác động nhiều hơn đến thu nhập của những người lao động ở nhóm thu nhập thấp nhất của phân phối). Đã có nhiều nghiên cứu được thực hiện theo từng quốc gia và từng khu vực trên thế giới trong thời gian vừa qua để tìm kiếm câu trả lời thống nhất cho các vấn đề nêu trên. Ở các nước có nền kinh tế phát triển, các nghiên cứu cho các kết quả không đồng nhất khi nghiên cứu về mối quan hệ giữa CSTT với thu nhập, phân phối lại của cải và bất bình đẳng giàu nghèo, như nghiên cứu Alves và Silva (2021), Hohberger và cộng sự (2020), Ampudia và cộng sự (2018), Guerello (2018) và Lenza và Slacalek (2018) với nền kinh tế Châu Âu; Albert và Gómez-Fernández (2021), Albert và cộng sự (2020), Doepke và cộng sự (2019) và Davtyan (2017) với nền kinh tế Mỹ; Mumtaz và Theophilopoulou (2020) với nền kinh tế Anh; Israel và Latsos (2020) và Lee (2020) với nền kinh tế Nhật Bản; Kuncl và Ueberfeldt (2021) với nền kinh tế Canada; Zhang và cộng sự (2021) với nền kinh tế Trung Quốc. Trong đó, Guerello (2018); Hohberger và cộng sự (2020) và Israel và Latsos (2020) đồng thời nghiên cứu CSTT truyền thống và phi truyền thống; Lenza và Slacalek (2018) và Lee (2020) đánh giá tác động của nới lỏng định lượng đến phân phối thu nhập.

Trong phạm vi các nước khu 4 vực Đông Nam Á, nghiên cứu của Punzi (2020) về tác động phân phối của CSTT ở các nền kinh tế ASEAN cho kết quả tương tự như Guerello (2018), Davtyan (2017). Cụ thể, cú sốc CSTT mở rộng có xu hướng làm giảm bất bình đẳng thu nhập, thu hẹp khoảng cách giàu nghèo. Tại Việt Nam, nghiên cứu về tác động phân phối của CSTT đến bất bình đẳng thu nhập được phát triển gần đây với nghiên cứu của Tran Huu Tuyen và cộng sự (2020); Vũ Ngọc Hương và cộng sự (2019) với kết quả tương tự như Punzi (2020). Ngày 08/8/2018 Chiến lược phát triển ngành Ngân hàng Việt Nam đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 đã được phê duyệt bởi Thủ tướng chính phủ trong Quyết định số 986/QĐ-TTg, theo đó một trong những nhiệm vụ, giải pháp được đặt ra là đổi mới “Khuôn khổ chính sách tiền tệ hướng đến mục tiêu ưu tiên cao nhất là kiểm soát lạm phát, ổn định giá trị đồng tiền, góp phần giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, tạo điều kiện nâng cao hiệu quả huy động và phân bổ nguồn vốn trong nền kinh tế, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững; tăng tính độc lập của Ngân hàng Nhà nước trong điều hành chính sách tiền tệ.

Điều hành chính sách tiền tệ chuyển dần từ điều hành theo khối lượng tiền sang chủ yếu điều hành theo giá; sử dụng công cụ gián tiếp, tiến tới dỡ bỏ dần các biện pháp hành chính về lãi suất khi điều kiện cho phép; tiếp tục điều hành nghiệp vụ thị trường mở theo hướng là công cụ chủ yếu điều tiết vốn khả dụng của các tổ chức tín dụng, nhằm đạt được mục tiêu chính sách tiền tệ trong từng thời kỳ”. Cùng với Chiến lược phát triển ngành Ngân hàng, ngày 01/02/2019 Đề án Thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát đã được ban hành kèm theo Quyết định số 146/QĐ-TTg theo đó khu vực kinh tế chưa được quan sát sẽ được tiến hành thống kê bao gồm 05 nhóm: (i) Hoạt động kinh tế ngầm, (ii) Hoạt động kinh tế bất hợp pháp, (iii) Hoạt động kinh tế phi chính thức chưa được quan sát, (iv) hoạt động kinh tế tự sản, tự tiêu của hộ gia đình và (v) Hoạt động kinh tế bị bỏ sót trong các chương trình thu thập dữ liệu thống kê (Triệu Kim Lanh & cộng sự, 2021). Ngày 22/01/2020 Thủ tướng phê duyệt Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030, nhằm đạt được mục tiêu “Mọi người dân và doanh nghiệp đều được tiếp cận và sử dụng an toàn, thuận tiện các sản phẩm, dịch vụ tài chính phù hợp, với chi phí hợp lý, do các tổ chức được cấp phép cung ứng một cách có trách nhiệm và bền vững”. Với các Chiến lược trên, khu vực hộ gia đình ngày càng được quan tâm xây dựng phát triển nhiều hơn trong các chương trình phát triển kinh tế - xã hội của Nhà nước, vấn đề đặt ra cho xu hướng điều hành CSTT trong tương lai là, bên cạnh mục tiêu cuối cùng theo Luật NHNN năm 2010, chúng ta có thể đặt mục tiêu hướng tới khu vực hộ gia đình hay không, ví dụ như mục tiêu giảm bất bình đẳng thu nhập hộ gia đình.

5 Khi phân tích tương quan sự biến động trong điều hành CSTT với diễn biến thu nhập, chi tiêu hộ gia đình và bất bình đẳng thu nhập, từ số liệu thực tiễn luận án nhận thấy các giai đoạn NHNN thực thi CSTT (thông qua tăng/giảm công cụ lãi suất và các biện pháp khác phối hợp) có làm cho tiêu dùng hộ gia đình bị giảm/tăng trong ngắn hạn và bất bình đẳng thu nhập hộ gia đình có sự thay đổi. Tuy nhiên, khai thác ảnh hưởng của CSTT đến khu vực hộ gia đình đối với các nghiên cứu trong nước còn chưa nhiều, đặc biệt là các nghiên cứu thực nghiệm ứng dụng mô hình DSGE, chưa kết hợp với phân tích tổng quan về thu nhập, chi tiêu và bất bình đẳng thu nhập qua thông qua Kết quả Khảo sát mức sống dân cư. Nhằm mục tiêu nghiên cứu tác động của CSTT đến kết quả phân phối thu nhập khu vực hộ gia đình nhằm hàm ý chính sách hướng tới giảm bất bình đẳng thu nhập. Đây cũng chính là động lực quan trọng thúc đẩy luận án thực hiện nghiên cứu này.

Khác với các nghiên cứu trước đây về chủ đề này đã thực hiện tại Việt Nam, luận án đề xuất mô hình DSGE với 06 phương trình chính, phù hợp cho nền kinh tế nhỏ và mở của Việt Nam, bổ sung phương trình hàm cung tiền và phương trình hàm tiêu dùng nhằm đo lường phản ứng khu vực hộ gia đình đối với các cú sốc CSTT phù hợp với thực tiễn điều hành CSTT của NHNN Việt Nam. Bên cạnh đó, nghiên cứu sẽ thực nghiệm cùng bộ dữ liệu với mô hình VAR bổ sung thêm hệ số Gini, chỉ số bất ổn thương mại thế giới (WTUI) và chỉ số bất ổn thế giới (WUI), đo lường phản ứng hộ gia đình thông qua phân phối thu nhập có tính đến yếu tố bất ổn vĩ mô thế giới. Luận án kỳ vọng có thể đưa ra các ước lượng cụ thể và khoa học về hiệu quả của CSTT đến khu vực hộ gia đình và phân phối thu nhập tại Việt Nam. Sau cùng, luận án cũng có một đóng góp nhỏ khác là đưa ra dự báo về tác động của CSTT đến lạm phát tại Việt Nam trong giai đoạn 2022 – 2025 trên cơ sở kết quả ước lượng mô hình DSGE luận án đề xuất.

Mục tiêu nghiên cứu 1. Mục tiêu tổng quát Luận án tập trung đánh giá CSTT tác động đến kết quả phân phối thu nhập khu vực hộ gia đình Việt Nam giai đoạn 1996 – 2021 thông qua thu nhập, chi tiêu và bất bình đẳng thu nhập từ đó đưa ra những bằng chứng khoa học về lý thuyết và thực nghiệm nhằm hàm ý điều hành CSTT hướng tới giảm bất bình đẳng thu nhập khu vực hộ gia đình. Mục tiêu cụ thể - Đánh giá diễn biến điều hành CSTT của NHNN Việt Nam cùng với tổng quan về thu nhập, chi tiêu và bất bình đẳng thu nhập giai đoạn 1996 – 2021. - Đánh giá tác động của CSTT với phân phối thu nhập khu vực hộ gia đình Việt Nam thông qua chi tiêu tiêu dùng và bất bình đẳng thu nhập giai đoạn 1996 – 2021.

- Hàm ý chính sách và khuyến nghị về điều hành CSTT với phân phối thu nhập hộ gia đình tại Việt Nam. Câu hỏi nghiên cứu - Diễn biến điều hành CSTT của NHNN Việt Nam cùng với tổng quan về thu nhập, chi tiêu và bất bình đẳng thu nhập khu vực hộ gia đình giai đoạn 1996 – 2021 như thế nào? - Phản ứng của khu vực hộ gia đình đối với cú sốc chính sách tiền tệ như thế nào thông qua chi tiêu tiêu dùng và bất bình đẳng thu nhập giai đoạn 1996 – 2021? - Hàm ý chính sách cho vấn đề điều hành chính sách tiền tệ hướng tới giảm bất bình đẳng thu nhập tại Việt Nam là gì? 1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 1. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là CSTT của NHNN Việt Nam và phân phối thu nhập của khu vực hộ gia đình Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu Phạm vi không gian: đề tài nghiên cứu về tác động của CSTT đến kết quả phân phối thu nhập khu vực hộ gia đình tại Việt Nam. Phạm vi thời gian: - Về đánh giá tổng quan: đề tài đánh giá hoạt động điều hành CSTT của NHNN Việt Nam từ năm 1996 đến 2021, để có bức tranh tổng quan về công tác điều hành CSTT của NHNN trong giai đoạn này, kết hợp phân tích diễn biến thu nhập, chi tiêu tiêu dùng và bất bình đẳng thu nhập khu vực hộ gia đình trong cùng giai đoạn nghiên cứu.