Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN VỀ CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN DU LỊCH THEO HƯỚNG BỀN VỮNG CỦA CHÍNH QUYỀN CẤP TỈNH Để xác định khoảng trống nghiên cứu cho Luận án, nghiên cứu sinh tổng hợp các công trình nghiên cứu liên quan du lịch theo hướng nghiên cứu về du lịch như sau: (1) Nghiên cứu về phát triển du lịch bền vững; (2) Nghiên cứu quản lý nhà nước về phát triển du lịch; (3) Nghiên cứu về chính sách phát triển du lịch theo hướng bền vững của chính quyền cấp tỉnh; (5) Nghiên cứu về chính sách phát triển du lịch của chính quyền thành phố Hồ Chí Minh theo hướng bền vững. Nghiên cứu về phát triển du lịch bền vững Đây là một hướng nghiên cứu nổi bật liên quan đến lĩnh vực du lịch với nhiều công trình nghiên cứu và với các hướng tiếp cận khác nhau. Tựu chung lại, những nghiên cứu theo hướng này đều đi xác định các góc độ phát triển bền vững, các tiêu chí phát triển bền vững theo các góc độ, các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển bền vững, từ đó cung cấp cơ sở cho quản lý nhà nước về du lịch hoặc xây dựng, hoàn thiện chính sách phát triển du lịch. Phạm Trung Lương (2002) đã phân tích thực trạng phát triển du lịch từ 1992 - 2002.
Cách tiếp cận về phát triển du lịch từ góc độ khai thác sử dụng tài nguyên và thực trạng môi trường du lịch, áp dụng ở khu vực cụ thể. Phát triển du lịch bền vững được Viện Nghiên cứu phát triển du lịch (2019) nghiên cứu trong Đề tài khoa học cấp Nhà nước về “Cơ sở khoa học và giải pháp phát triển du lịch bền vững ở Việt Nam”. Công trình đã có những phân tích và đề xuất giải pháp phát triển du lịch bền vững ở Việt Nam theo các góc độ: góc độ đảm bảo sự phát triển bền vững về kinh tế; góc độ đảm bảo sự bền vững về tài nguyên và môi trường; góc độ đảm bảo sự bền vững của xã hội. Nguyễn Đình Hoè, Vũ Văn Hiếu (2001), trong cuốn “Du lịch bền vững” đã chứng minh được rằng do tính nhạy cảm của hoạt động du lịch ở ven biển nên cần thiết phải có những chính sách phù hợp để đảm bảo tính bền vững của khu vực cũng như quốc gia, vùng hay địa phương trong phát triển du lịch.
Nghiên cứu của Vũ Văn Đông (2014) đã tiếp cận phát triển du lịch theo hướng bền vững theo các nội dung: xây dựng chiến lược phát triển du lịch bền vững; phát triển các cơ sở kinh doanh du lịch; nâng cao số lượng, chất lượng các nguồn lực cho ngành du lịch; nâng cao năng lực và tạo lập sự liên kết các chủ thể tham gia hoạt động 14 du lịch; nâng cao chất lượng môi trường cho phát triển du lịch. Về khía cạnh các yếu tố tác động đến phát triển du lịch bền vững, tác giả đã tổng kết và nghiên cứu 6 nhóm yếu tố: (1) nguồn tài nguyên du lịch; (2) cơ sở vật chất kỹ thuật và thiết bị hạ tầng; (3) đào tạo nguồn nhân lực ngành du lịch; (4) yếu tố tác động đến cầu về dịch vụ du lịch; (5) đường lối chính sách phát triển du lịch; (6) tham gia của cộng đồng. Khi đề xuất các nhóm giải pháp cho tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, nghiên cứu tập trung vào các nhóm: nhóm giải pháp từ góc độ kinh tế; nhóm giải pháp từ góc độ tài nguyên, môi trường; nhóm giải pháp từ góc độ văn hóa xã hội; nhóm giải pháp phát triển sản phẩm du lịch bền vững. Công trình này cho thấy có sự đang dạng cách tiếp cận về phát triển du lịch bền vững.
Dương Hoàng Hương (2017) cũng có cách tiếp cận tương tự, trong đó công trình tập trung khai thác khía cạnh bền vững và các nhân tố tác động đến phát triển bền vững của du lịch tỉnh Phú Thọ. Nguyễn Vương và Nguyễn Văn Mạnh (2021) đã nghiên cứu việc xây dựng mô hình đánh giá sự phát triển du lịch bền vững của vùng Đồng bằng Sông Cửu Long (ĐBSCL). Theo đó, nghiên cứu đã phát hiện thực trạng của các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển du lịch bền vững vùng ĐBSCL. Nhờ vậy, các bên liên quan có thể tham khảo để xây dựng các chính sách và quy hoạch phát triển du lịch, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và công tác quy hoạch phát triển du lịch, đẩy mạnh xúc tiến quảng bá, bảo vệ môi trường nhằm phát triển bền vững du lịch vùng ĐBSCL.
Một số nghiên cứu sâu vào các giải pháp phát triển bền vững các sản phẩm du lịch có lợi thế của địa phương như du lịch biển đảo, du lịch tâm linh, du lịch cộng đồng. Hà Văn Siêu (2012) đã nhận định du lịch biển đảo ở Quảng Ngãi và các tỉnh duyên hải Nam Trung bộ giai đoạn trước 2012 có bước tăng trưởng nhanh, khẳng định vai trò quan trọng thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu và phát triển kinh tế xã hội của vùng. Qua phân tích những chỉ tiêu phát triển giai đoạn 2005-2010, đánh giá những điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức để nhận định những vấn đề đặt ra cần giải quyết và 8 giải pháp rút ra từ những bài học thực tiễn nhằm chỉ ra hướng phát triển bền vững cho du lịch biển đảo Quảng Ngãi và các tỉnh duyên hải Nam Trung bộ. Nguyễn Thị Hạnh (2008) đã tập trung đánh giá tiềm năng tài nguyên và hiện trạng các khu du lịch biển một cách hệ thống và tổng quát nhằm nhận biết rõ vai trò ảnh hưởng của các yếu tố đến phát triển khu du lịch biển, từ đó đánh giá được thực trạng phát triển du lịch biển tại các địa bàn để có các định hướng và giải pháp phát triển các khu du lịch biển phù hợp với tương lai.
Chương trình Phát triển năng lực du lịch có trách nhiệm với môi trường và xã hội (2013) đã xây dựng tài liệu về phát triển du lịch cộng đồng dựa vào thị trường: theo tài liệu này, để phát triển du lịch cộng đồng theo phương pháp dựa 15 vào thị trường, cần phải thực hiện theo 5 bước cơ bản, cụ thể là: xác định cơ hội, phân tích giải pháp, huy động sự tham gia của các đối tác, xây dựng và triển khai, và cuối cùng là giám sát và điều chỉnh. Tài liệu này cho ta thấy một cách tiếp cận khác về phát triển du lịch theo hướng bền vững và huy động sự tham gia của cộng đồng. Chu Huy Thành và Trần Đức Thanh (2009) đã dựa vào cơ sở phân tích đặc điểm kinh tế, chính trị-xã hội của Việt Nam hiện nay, đề xuất cách tiếp cận cộng đồng trong phát triển du lịch cộng đồng tại các di sản vật thể thế giới tại Việt Nam. Đó là việc nhấn mạnh vai trò của chính quyền địa phương như một hợp phần cơ hữu của cộng đồng.
Trên cơ sở đó, nhóm tác giả đã đề xuất xây dựng hai mô hình du lịch dựa vào cộng đồng ứng với hai nhóm di sản của thế giới tại Việt Nam (di sản tự nhiên và di sản văn hoá vật thể). Trong các mô hình này, sự vận hành của hệ thống có động lực từ mối quan hệ về chỉ đạo, giám sát, hợp tác, cạnh tranh và chia sẻ lợi ích. Nghiên cứu của Goeldner & Brent Ritchie (2011) cũng trao đổi về khía cạnh phát triển du lịch. Ở giác độ này, nghiên cứu đã khái quát về mục tiêu phát triển du lịch, đặc biệt đề cập đến quá trình phát triển du lịch là một quá trình chính trị.
Mục tiêu của phát triển du lịch nhằm nâng cao mức sống của người dân thông qua các lợi ích kinh tế của du lịch; phát triển cơ sở hạ tầng và cung cấp các phương tiện giải trí cho du khách cũng như người dân; đảm bảo các loại hình dịch vụ trong các trung tâm du khách và khu nghỉ dưỡng phù hợp với mục đích của các khu vực đó; thiết lập một chương trình phát triển phù hợp với triết lý văn hóa, xã hội và kinh tế của chính phủ và người dân ở quốc gia hoặc khu vực sở tại; tối ưu hóa sự hài lòng của khách hàng. Bên cạnh đó, liên quan đến tính bền vững trong phát triển du lịch, nghiên cứu cũng trao đổi về du lịch và môi trường và vấn đề du lịch sinh thái. Sheng-Hshiung Tsaur và cộng sự (2014) cho rằng phát triển du lịch bền vững (STD) đã trở thành một phương châm quản lý du lịch, STD đáp ứng nhu cầu của khách du lịch hiện tại và các khu vực tiếp nhận, đồng thời bảo vệ và nâng cao cơ hội cho tương lai. Nó được coi là dẫn đến việc quản lý tất cả các nguồn tài nguyên theo cách mà các nhu cầu kinh tế, xã hội và thẩm mỹ có thể được đáp ứng trong khi vẫn duy trì được tính toàn vẹn về văn hóa, các quá trình sinh thái thiết yếu, đa dạng sinh học và các hệ thống hỗ trợ cuộc sống.
Hall và Testoni (2004); Sudhir và Amartya (1996) cũng cho rằng phát triển bền vững cần được hiểu một cách toàn diện, đầy đủ trên cả ba khía cạnh là: (i) Tăng trưởng kinh tế ổn định, (ii) Thực hiện tốt tiến bộ và công bằng xã hội, và (iii) Khai thác hợp lý, sử dụng tiết kiệm, có hiệu quả các nguồn tài nguyên thiên nhiên và nâng cao chất lượng cuộc sống con người. Seifi và Ghobadi (2017) cho rằng các khu bảo tồn là môi trường thích hợp nhất để phát triển du lịch, nơi hiệu suất của khách du lịch, người tiêu dùng và các hoạt động 16 kinh tế nhất quán với từng khu vực dựa trên kế hoạch quản lý tổng thể để cung cấp bối cảnh để phát triển du lịch bền vững. Khương và Nguyên (2015), du lịch đã trở thành một trong những các ngành dịch vụ lớn nhất trên thế giới, Ngành công nghiệp không khói này đã cung cấp việc làm cho rất nhiều lao động, có mối quan hệ bền chặt với các ngành khác bằng cách tạo ra hiệu ứng nhân lên đối với sự tiến bộ của các ngành khác, cải thiện tình hình kinh tế - xã hội và nâng cao mức sống của cộng đồng. Ngoài ra, sự phát triển của du lịch sinh thái phải được quy hoạch đồng nhất với các điều kiện môi trường (các yếu tố con người và tự nhiên) và chú trọng đến tính dễ bị tổn thương của môi trường (Seifi và Ghobadi, 2017).
Mowforth và Munt (2015) cho rằng tính bền vững về kinh tế là đề cập đến mức độ thu được lợi ích kinh tế từ các hoạt động du lịch.