Chương 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH GIẢM NGHÈO BỀN VỮNG 1. Một số khái niệm 1. Hộ nghèo Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội có định nghĩa: “Nghèo là một bộ phận dân cư chỉ có điều kiện thỏa mãn một phần nhu cầu tối thiểu cơ bản của cuộc sống và có mức sống thấp hơn mức sống trung bình của cộng đồng của từng vùng, từng khu vực xét trên mọi phương diện”. Ở nước ta thì quan niệm về nghèo bao gồm các mức khác nhau: Nghèo tuyệt đối, nghèo tương đối, nghèo đa chiều.
Hiện nay chủ yếu là tập trung về đối với vấn đề nghèo đa chiều. Trong đó nghèo đa chiều được hiểu là tình trạng con người không được đáp ứng một hoặc một số nhu cầu cơ bản trong cuộc sống. Để xác định nghèo, có thể dựa vào các căn cứ sau: -Thứ nhất là dựa vào chuẩn nghèo của Tổng cục Thống kê và Ngân Hàng thế giới. Hiện nay, Việt Nam chủ yếu là sử dụng chuẩn nghèo do Bộ LĐ-TB&XH đưa ra.
Chuẩn nghèo này được tính toán dựa vào nhu cầu chi tiêu cơ bản của lương thực, thực phẩm (nhu cầu ăn hàng ngày) và nhu cầu chi tiêu phi lương thực, thực phẩm (mặc, nhà ở, y tế, giáo dục, văn hoá, đi lại, giao tiếp xã hội). -Thứ hai là căn cứ vào chuẩn nghèo của Chính phủ do Bộ Lao động Thương binh và Xã hội công bố. Như vậy có thể hiểu khái niệm hộ nghèo đó là tình trạng hộ gia đình chỉ thỏa mãn một phần của nhu cầu cuộc sống tối thiểu và có mức sống thấp hơn mức sống cộng đồng (xét trên mọi phương diện cuộc sống). Xét về tiếp cận theo chuẩn nghèo đa chiều thì có thể hiểu: “Hộ nghèo là 9 Luan van hộ có thu nhập bình quân đầu người/tháng từ chuẩn nghèo chính sách trở xuống hoặc có thu nhập bình quân đầu người/tháng cao hơn chuẩn nghèo chính sách nhưng thấp hơn chuẩn mức sống tối thiểu và thiếu hụt từ 1/3 tổng số điểm thiếu hụt tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản trở lên”.
Chính sách giảm nghèo và giảm nghèo bền vững - Giảm nghèo: Giảm nghèo được xem là chủ trương, định hướng của sự phát triển của đất nước, một đất nước không thể phát triển khi người dân còn nghèo đói. Hiện nay nói về giảm nghèo không có khái niệm rõ ràng mà đó chỉ là mục đích, được hiểu ngay trên nghĩa tường minh của từ là “Giảm nghèo” căn cứ trên tiêu chuẩn xác định nghèo. Có thể hiểu về giảm nghèo đó là sự gia tăng về mức tiếp cận các dịch vụ xã hội của người dân, từ lựa chọn ít sang lựa chọn nhiều, từ thiếu thốn sang hoàn thiện, đầy đủ, tức là đời sống người dân được nâng lên, từ nghèo bước sang thoát nghèo rồi nâng lên mức khá, mức giàu. - Chính sách: Là những chuẩn tắc cụ thể để thực hiện đường lối, nhiệm vụ.
Chính sách được thực hiện trong một thời gian nhất định, trên những lĩnh vực cụ thể nào đó. Bản chất, nội dung và phương hướng của chính sách tùy thuộc vào tính chất của đường lối, nhiệm vụ chính trị, kinh tế, văn hóa. - Chính sách công: Là một tập hợp các quyết định chính trị có liên quan nhằm lựa chọn mục tiêu cụ thể và lựa chọn các giải pháp, các công cụ nhằm giải quyết các vấn đề của xã hội theo mục tiêu tổng thể đã xác định. - Chính sách giảm nghèo: Đây là một phạm trù chính sách công.
Đó là tất cả các giải pháp chính sách của Nhà nước và xã hội hay của chính đối tượng thuộc diện nghèo đói, nhằm cải thiện đời sống vật chất và tinh thần của người nghèo, góp phần thu hẹp khoảng cách chênh lệch mức sống giữa nông thôn và thành thị, giữa các vùng, các dân tộc và các nhóm dân cư.10] 10 Luan van - Giảm nghèo bền vững: là một trọng tâm của Chiến lược phát triển kinh tế xã hội 2011 - 2020 nhằm cải thiện và từng bước nâng cao điều kiện sống của người nghèo, trước hết là ở khu vực miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số; tạo sự chuyển biến mạnh mẽ, toàn diện ở các vùng nghèo; thu hẹp khoảng cách chênh lệch giữa thành thị và nông thôn, giữa các vùng, các dân tộc và các nhóm dân cư, tạo điều kiện cho hô nghèo bằng các chính sách cụ thể để họ có thu nhập và cuộc sống ổn định, lâu dài thoát nghèo và không tái nghèo.10] - Chính sách giảm nghèo bền vững: xét về góc độ chính sách công có thể hiểu chính sách giảm nghèo bền vững đó là tập hợp các quyết định có liên quan của cấp có thẩm quyền mà ở đây là Nhà nước đặt ra nhằm lựa chọn các mục tiêu, giải pháp, công cụ chính sách để hướng đến giảm nghèo bền vững, cải thiện đời sống vật chất và tinh thần của người nghèo, góp phần thu hẹp khoảng cách, chênh lệch về mức sống giữa nông thôn và thành thị, giữa các vùng, các dân tộc và các nhóm dân cư. Thực hiện chính sách giảm nghèo bền vững tiếp cận theo tiêu chí đa chiều Thực hiện chính sách giảm nghèo bền vững: là toàn bộ quá trình chuyển hóa ý chí của Nhà nước về chính sách giảm nghèo bền vững thành hiện thực đến với các đối tượng quản lý là các hộ nghèo nhằm đạt mục tiêu giảm nghèo bền vững, cải thiện đời sống vật chất và tinh thần của người nghèo, góp phần thu hẹp khoảng cách, chênh lệch về mức sống giữa nông thôn và thành thị, giữa các vùng, các dân tộc và các nhóm dân cư.11] Có thể hiểu thực hiện chính sách giảm nghèo bền vững là triển khai thực hiện đồng bộ tất cả các giải pháp, các phương thức, các quyết định hỗ trợ cụ thể…nhằm tác động đến đối tượng hộ nghèo, cận nghèo giúp họ vươn lên thoát nghèo một cách căn cơ, hiệu quả giảm đến mức thấp nhất hoặc không còn nguy cơ tái nghèo sau khi đã ra khỏi chương trình. Chính sách giảm 11 Luan van nghèo là những quyết định, quy định của nhà nước nhằm cụ thể hóa các chương trình dự án cùng với nguồn lực, vật lực, các thể thức, quy trình hay cơ chế thực hiện nhằm tác động đối tượng cụ thể như người nghèo, hộ nghèo với mục đích cuối cùng là xóa đói giảm nghèo. Vai trò của chính sách giảm nghèo bền vững - Một là, hạn chế đến mức thấp nhất hoặc tránh nguy cơ tái nghèo và góp phần tăng trưởng kinh tế của địa phương, của đất nước.
Mục tiêu quan trọng và xuyên suốt của chính sách giảm nghèo bền vững đó là làm sao để hộ nghèo tránh rơi vào hoàn cảnh khó khăn hoặc nguy cơ tái nghèo. Thực chất của vấn đề bền vững trong giảm nghèo đó là giúp cho việc thực hiện có hiệu quả nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội một cách ổn định và lâu dài. Khi hộ nghèo vươn lên thoát nghèo, đồng thời không để rời vào tình trạng có nguy cơ tái nghèo sẽ giúp cho việc xây dựng và phát triển của địa phương, đất nước sẽ gặp thuận lợi và sớm hoàn thành các mục tiêu so với tiến độ đề ra, đời sống người dân sẽ có bước phát triển cả về vật chất lẫn tinh thần. Việc giảm tỷ lệ hộ nghèo sẽ giúp chúng ta hoà nhập nhanh với tiến trình toàn cầu hoá, hội nhập quốc tế, chúng ta sẽ tận dụng dược cơ hội để tiếp cận với sự phát triển của nhân loại, tranh thủ áp dụng các tiến bộ khoa học, kỹ thuật, công nghệ thông tin, những thành tựu tiến bộ của các nước phát triển vào trong sản xuất, khai thác có hiệu quả những thế mạnh mà chúng ta đang có, đồng thời có những giải pháp nhằm ứng phó và hạn chế tác động của những yếu kém, khuyết điểm.
- Hai là, góp phần giảm bớt các nguồn chi của ngân sách Nhà nước. Muốn hộ nghèo thoát nghèo thì việc chăm lo, hỗ trợ, giúp đỡ cho hộ nghèo là yếu tố quan trọng để thoát nghèo; bởi vì hộ nghèo luôn cần và mong muốn các hỗ trợ về vốn, phương tiện sinh kế, sản xuất và các kiến thức hữu ích để tạo thu nhập, công ăn việc làm vươn lên thoát nghèo. Muốn vậy đòi hỏi Nhà nước phải có nhiều chính sách mang tính dài hơi, phân bổ nguồn nguồn lực 12 Luan van hợp lý tác động trên mọi lĩnh vực. Thực tiễn cho thấy, đối với một quốc gia còn nhiều người nghèo thì việc thu chi ngân sách của quốc gia đó luôn rơi vào tình trạng chi ngân sách cho các vấn đề xã hội sẽ diễn ra nhiều hơn so với tỷ lệ thu ngân sách.
Theo một vài báo cáo thì giai đoạn 2016 - 2020, chính phủ nước ta cũng đã chi ra gần 48.397 tỷ đồng để thực hiện chính sách giảm nghèo bền vững tăng cao hơn so với giai đoạn 2011-2015 (10.307 tỷ đồng), với các chính sách hỗ trợ. Bên cạnh đó, các chính sách giảm nghèo thường xuyên cũng được quan tâm triển khai thực hiện như các chính sách hỗ trợ về y tế, nhà ở, đất ở, đất sản xuất, nước sạch, vệ sinh, tiếp cận các dịch vụ thông tin, hỗ trợ vốn, trợ giúp pháp lý, giáo dục, những chính sách trợ giúp xã hội đột xuất do dịch bệnh, bệnh tật, thiên tai, bão lũ… Đến giai đoạn nào đó khi mà hộ nghèo đã thoát nghèo bền vững thì nguồn chi ngân sách cho các hoạt động nhằm hỗ trợ, chăm lo, giúp đỡ … cũng được kéo giảm đáng kể. - Ba là, góp phần nâng cao việc tiếp cận và thụ hưởng các dịch vụ, thiết chế văn hoá, phúc lợi xã hội. Với việc thoát nghèo bền vững sẽ giúp người dân có được đời sống vật chất lẫn tinh thần ngày càng đi lên, phù hợp với nhu cầu và sự phát triển của xã hội.
Hộ nghèo vươn lên thoát nghèo bền vững từ đó giúp cho họ có điều kiện được tiếp cận các dịch vụ xã hội cũng như phúc lợi xã hội một cách tốt hơn, ổn định hơn, nâng cao chất lượng cuộc sống của bản thân hộ nghèo, cũng như góp phần vào sự phát triển của xã hội. - Bốn là, giảm nghèo bền vững góp phần kéo giảm khoảng cách, sự chênh lệch giữa người giàu và nghèo trong xã hội, làm cho mọi tầng lớp nhân dân, mọi thành phần trong xã hội ngày càng được tiếp cận, hưởng thụ các dịch vụ, phúc lợi xã hội và phát triển một cách công bằng với nhau.