Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ BUÔN LẬU, GIAN LẬN THƯƠNG MẠI VÀ CÔNG TÁC PHÒNG CHỐNG BUÔN LẬU, GIAN LẬN THƯƠNG MẠI 1. Lý luận chung về buôn lậu và GLTM 1. Buôn lậu * Khái niệm: Buôn lậu xuất hiện cùng với sự ra đời của bộ máy nhà nước và hàng rào thuế quan quản lý hoạt động thương mại ở mỗi quốc gia, là hoạt động kinh tế bất hợp pháp nhằm đạt được lợi nhuận cao nhất. Thuật ngữ buôn lậu được sử dụng với những ý nghĩa khác nhau.Từ góc độ của khoa học về ngôn ngữ, cụm từ "buôn lậu" có ý nghĩa là buôn bán những hàng hoá trốn thuế và hàng cấm.
Đây là một khái niệm kế thừa những hiểu biết xưa nay của cụm từ này và khá phù hợp với quan niệm phổ thông hiện nay. Theo từ điển Wikipedia: “Buôn lậu là hành vi buôn bán trái phép qua biên giới những loại hàng hoá hoặc ngoại tệ, kim khí và đá quý, những vật phẩm có giá trị lịch sử, văn hoá, mà nhà nước cấm xuất khẩu hay nhập khẩu hoặc buôn bán hàng hoá nói chung qua biên giới mà trốn thuế và trốn sự kiểm tra của hải quan”. Tại điều 153, Bộ luật hình sự năm 1999, sửa đổi bổ sung ngày 19/6/2009 đã đưa ra khái niệm buôn lậu như sau: “Buôn lậu được hiểu là hành vi buôn bán trái phép hàng hóa, tiền Việt Nam, ngoại tệ, kim khí quý, đá quý, vật phẩm thuộc di tích lịch sử, văn hóa, hàng cấm qua biên giới Việt Nam”. - Buôn lậu là hành vi GLTM nhưng ở mức cao hơn, tính chất phức tạp, nghiêm trọng hơn.
Nó bao hàm các hành vi giấu giếm, để trốn tránh sự kiểm tra, kiểm soát của các lực lượng chức năng qua cửa khẩu hoặc vượt biên mang hàng hoá trái phép qua biên giới vào nội địa. Là hành vi mang hàng hoá một cách bí mật và không hợp pháp vào hoặc ra khỏi một nước mà không chịu trả thuế quan. 9 * Các hình thức buôn lậu: Tùy vào cách thức phân loại, có các hình thức buôn lậu khác nhau: - Nếu dựa theo tuyến đường, có 03 hình thức buôn lậu: + Buôn lậu theo tuyến đường cảng hàng không, bưu điện quốc tế + Buôn lậu theo tuyến đường thủy, đường biển, cửa khẩu cảng biển, cảng sông quốc tế, + Buôn lậu theo tuyến đường bộ qua cửa khẩu biên giới - Nếu dựa vào thủ đoạn, có 02 hình thức buôn lậu: + Buôn lậu qua cửa khẩu: Thành lập khống các doanh nghiệp (DN), thuê người đại diện DN, giả mạo chữ ký, địa chỉ công ty không có thật để nhập khẩu, kinh doanh, vận chuyển hàng hóa quá cảnh, lợi dụng sơ hở để buôn lậu, thẩm lậu hàng quá cảnh; lợi dụng cơ chế chính sách thông thoáng về thủ tục trong lĩnh vực xuất, nhập khẩu để núp bóng các DN chấp hành tốt pháp luật hải quan; chỉ khai báo tên hàng đại diện khi làm thủ tục hải quan, không khai những hàng cấm nhập khẩu, hàng nhập khẩu có điều kiện, hàng chịu thuế suất cao trong lô hàng; làm thủ tục tạm nhập tái xuất hoặc quá cảnh để thẩm lậu hàng hóa tiêu thụ tại nội địa; làm giả bộ chứng từ nhập khẩu, làm tờ khai giả, giả dấu nhân viên kiểm hóa hải quan đóng lên phiếu giao nhận container, con dấu của cơ quan chức năng để đánh tráo số lượng lớn container hàng nhập lậu ra khỏi khu vực kiểm soát + Buôn lậu trốn tránh sự kiểm soát của cơ quan chức năng: vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới tại các cửa khẩu, đường mòn, lối tắt hai bên cánh gà cửa khẩu; chia nhỏ, xé lẻ hàng hóa cất giấu trong các mặt hàng khác hoặc gia cố trên các phương tiện xe ô tô khách, xe tải, xe gắn máy, thậm chí sử dụng cả xe phân khối lớn. Hàng lậu giá trị lớn thì thuê người gùi cõng vượt rừng, nơi cách xa các trạm kiểm soát của lực lượng chức năng để đưa vào nội địa tiêu thụ.
Gian lận thương mại GLTM là một hiện tượng mang tính lịch sử, xuất hiện khi có sự xuất hiện của việc trao đổi hàng hóa trên thị trường. GLTM ở Việt Nam không phải là vấn 10 đề mới, nhưng hiện nay chưa có một văn bản pháp luật nào đề cập một cách đầy đủ khái niệm GLTM. Có thể hiểu GLTM là việc cố ý làm trái các quy định của pháp luật, chính sách hoặc lợi dụng sự sơ hở, không rõ ràng, không chính xác, không đầy đủ khoa học của pháp luật, sự chưa hoàn thiện chính sách và việc quản lý sơ hở của các cơ quan quản lý chức năng để thực hiện hành vi gian dối, lừa gạt qua cửa khẩu một cách công khai, ngay tại nơi kiểm tra, kiểm soát của các lực lượng chức năng khác nhằm thu lợi bất chính. GLTM là hành vi kinh doanh vi phạm những quy định của pháp luật kinh doanh, sử dụng các thủ đoạn gian lận về số lượng, hình thức, mẫu mã, chất lượng, giá cả, đo lường, bao gồm cả kinh doanh hàng cấm, hàng trốn thuế.
Theo tài liệu số 36623 ngày 28/5/1995 của Hội nghị Quốc tế lần thứ V về chống GLTM do WCO họp tại Brussels (Bỉ), GLTM tồn tại dưới 16 hình thức sau: - Buôn lậu hàng hóa qua biên giới hoặc ra khỏi kho Hải quan - Khai báo sai - Khai tăng, giảm giá trị hàng hóa - Lợi dụng chế độ ưu đãi xuất xứ (kể cả chế độ hạn ngạch thuế ) - Lợi dụng chế độ ưu đãi hàng gia công - Lợi dụng chế độ tạm nhập tái xuất - Lợi dụng yêu cầu về giấy phép XNK - Lợi dụng chế độ quá cảnh - Khai sai về số lượng, trọng lượng, chất lượng hàng hóa - Lợi dụng chế độ mục đích sử dụng, kể cả buôn bán trái phép hàng được ưu đãi thuế - Vi phạm đạo luật hoặc quy định về bảo vệ quyền lợi NTD - Sản xuất và lưu thông hàng giả, hàng ăn cắp mẫu mã - Hàng giao dịch buôn bán không có sổ sách - Yêu cầu giả, khống việc hoàn hoặc truy hoàn thuế Hải quan - Kinh doanh "ma", đăng ký kinh doanh lậu liễm nhằm hưởng tín dụng trái phép 11 - Thanh lý có chủ đích (nghĩa là thành lập Công ty kinh doanh một thời gian ngắn, để nợ thuế, khi số tiền nợ thuế lên cao thì tuyên bố thanh lý để tránh nộp thuế, giám đốc Công ty đó thành lập Công ty mới ngay sau đó với cùng ý định. Ngoài ra, GLTM còn biểu hiện trong việc chuyển tải hàng hóa thông qua một nước thứ ba để che dấu nguồn gốc thực sự của hàng hóa, che mắt các cơ quan chức năng của nước nhập khẩu. Trong trường hợp này, nước thứ ba là nước cung cấp tài liệu, hồ sơ, giấy tờ giả hoặc dùng các thủ đoạn thay đổi nguồn gốc hàng từ nước xuất khẩu sang nước quá cảnh nhằm tránh các quy định hạn chế mặt hàng của nước nhập khẩu như: hạn ngạch, chế độ ưu đãi, bản quyền sản xuất. Hiện nay, Bộ Tài chính đã ban hành Thông tư số 07/2017/TT-BTC ngày 24/01/2017 hướng dẫn xác định những hành vi được coi là hành vi buôn lậu, gian lận thương mại trong lĩnh vực tài chính.
Các hình thức gian lận thương mại được liệt kê trong Thông tư số 07/2017/TT-BTC, bao gồm: - Các hành vi buôn lậu, GLTM trong lĩnh vực hải quan; - Các hành vi GLTM trong lĩnh vực thuế, phí và lệ phí; - Các hành vi GLTM trong lĩnh vực quản lý giá; - Các hành vi GLTM trong lĩnh vực kế toán; - Các hành vi GLTM trong lĩnh vực kinh doanh bảo hiểm; - Các hành vi GLTM trong việc in, phát hành, quản lý, sử dụng hóa đơn. Như vậy, bản chất buôn lậu, GLTM xét trên bình diện kinh tế chính là hành vi trốn tránh, vi phạm pháp luật của Nhà nước. Mối quan hệ giữa buôn lậu và GLTM GLTM dù không phải là một tội danh trong luật hình sự, nhưng các dấu hiệu đặc trưng của nó lại trùng hợp với buôn lậu và buôn lậu cũng bao gồm gian lận thương mại. Hội nghị Quốc tế lần thứ V về chống gian lận thương mại của tổ chức Hải Quan thế giới đã xếp buôn lậu vào một trong các hình thức GLTM, nhưng coi đó là loại hình GLTM nguy hiểm, đặc biệt.
Công ước quốc tế Nairobi 12 cũng đã đưa ra khái niệm buôn lậu và gian lận thương mại nhằm che dấu sự kiểm tra, kiểm soát của Hải quan bằng mọi thủ đoạn, mọi phương tiện trong việc đưa hàng hoá lén lút qua biên giới. Buôn lậu là một hình thức của GLTM, là trường hợp đặc biệt của GLTM, bao hàm các hành vi dấu giếm để trốn tránh hoàn toàn hoặc một phần việc kiểm tra của cơ quan chức năng bằng mọi thủ đoạn và phương tiện khác nhau để thu lợi. Như vậy phạm vi của khái niệm GLTM rộng hơn khái niệm buôn lậu. Buôn lậu và GLTM phát sinh, phát triển, vận động theo động cơ lợi nhuận, theo nguyên tắc cung cầu, hàng hoá nào thị trường cần và có lợi nhuận cao thì thực hiện, lợi nhuận thấp thì hoạt động cầm chừng.
Lợi nhuận càng cao thì buôn lậu và GLTM càng sôi nổi, hăng hái, táo bạo, liều lĩnh. Ngược lại, khi một mặt hàng mà lợi nhuận bằng không hoặc quá ít, không đủ bù đắp chi phí và rủi ro thì những cố gắng phi lợi nhuận đấy cũng không thể lâu dài. Buôn lậu và GLTM không những là một vấn đề kinh tế mà còn là vấn đề chính trị, văn hoá xã hội… dù xét trên phương diện nào thì đặc tính phá hoại của buôn lậu và GLTM cũng gây nên những tác hại rất nghiêm trọng về nhiều mặt, mục đích cuối cùng là lợi nhuận kinh tế còn áp đặt sự lệ thuộc về chính trị. Nghĩa là buôn lậu và GLTM có thể làm suy yếu kinh tế dẫn đến lệ thuộc về chính trị, nếu như chống buôn lậu và GLTM không có hiệu quả.
Buôn lậu và GLTM nói chung là hiện tượng phổ biến và mang tính toàn cầu. Xét trên khía cạnh lý luận, do chịu sự tác động của quy luật cung cầu, quy luật giá trị, quy luật cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường, hoạt động sản xuất, buôn lậu và GLTM có mục đích và động cơ chính là chiếm đoạt lợi nhuận bất hợp pháp. Quá trình phát triển không đồng đều về sản xuất hàng hoá và nhu cầu tiêu dùng cùng với tiến trình hội nhập và toàn cầu hoá thương mại, hoạt động buôn lậu và GLTM có xu hướng gia tăng, diễn biến phức tạp nhất là tại các quốc gia đang phát triển, có thuế suất cao.