Luận án tiến sĩ quan hệ quốc tế chính sách của trung quốc đối với myanmar từ sau chiến tranh lạnh đến 2015

Luận án tiến sĩ phân tích chính sách của Trung Quốc đối với Myanmar từ sau Chiến tranh Lạnh đến năm 2015, làm rõ mối quan hệ quốc tế giữa hai nước.

• Tác giả: Nguyễn Khánh Nguyên Sơn
• Người hướng dẫn: TS. Đào Minh Hồng (Trưởng khoa Quan hệ quốc tế, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn, Thành phố Hồ Chí Minh, Giáo viên hướng dẫn 1)
• Trường học: Học viện Ngoại giao Việt Nam
• Chuyên ngành: Quan hệ Quốc tế
• Đề tài: Chính sách của Trung Quốc đối với Myanmar từ sau Chiến tranh Lạnh đến 2015
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ HOẠCH ĐỊNH CHÍNH SÁCH MYANMAR CỦA TRUNG QUỐC TỪ SAU CHIẾN TRANH LẠNH
• 1.1. Cơ sở lý luận định hình chính sách Myanmar của Trung Quốc
• 1.2. Quan điểm truyền thống của Trung Quốc đối với các nước nhỏ-láng giềng
• 1.3. Chính sách Ngoại giao láng giềng của Trung Quốc
• 1.4. Cơ sở hoạch định chính sách Ngoại giao láng giềng của Trung Quốc
• 1.5. Nội dung chính sách Ngoại giao láng giềng của Trung Quốc
• 1.6. Cơ sở thực tiễn định hình chính sách Myanmar của Trung Quốc
• 1.7. Quan hệ hai nước Trung Quốc-Myanmar trong Chiến tranh lạnh
• 1.8. Myanmar trong tính toán lợi ích của Trung Quốc
• 1.9. Vị trí địa chiến lược và nguồn tài nguyên của Myanmar
• 1.10. Vai trò của Myanmar trong Con đường thương mại phía Tây - chiến lược Đại khai phá miền Tây của Trung Quốc
• 1.11. Vai trò của Myanmar trong chiến lược Chuỗi ngọc trai - kết nối hai đại dương lớn của Trung Quốc
• 1.12. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG CHÍNH SÁCH VÀ QUÁ TRÌNH TRIỂN KHAI CHÍNH SÁCH MYANMAR CỦA TRUNG QUỐC TỪ SAU CHIẾN TRANH LẠNH
• 2.1. Nội dung chính sách Myanmar của Trung Quốc từ sau Chiến tranh lạnh
• 2.2. Mục tiêu và nguyên tắc trong chính sách Myanmar của Trung Quốc
• 2.3. Các giai đoạn trong chính sách Myanmar của Trung Quốc
• 2.4. Quá trình triển khai chính sách Myanmar của Trung Quốc
• 2.4.1. Về chính trị-ngoại giao
• 2.4.2. Về an ninh-quân sự
• 2.4.3. Về kinh tế-thương mại
• 2.4.4. Về tôn giáo-văn hóa-xã hội
• 2.5. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ CHÍNH SÁCH MYANMAR CỦA TRUNG QUỐC VÀ KHẢ NĂNG ĐIỀU CHỈNH CHÍNH SÁCH ĐẾN 2020
• 3.1. Đánh giá chính sách Myanmar của Trung Quốc
• 3.1.1. Tác động chính sách Myanmar đối với Trung Quốc
• 3.1.2. Tác động của chính sách Trung Quốc đối với Myanmar
• 3.1.3. Tác động đến quan hệ hai nước
• 3.1.4. Một số điều chỉnh trong chính sách Myanmar của Trung Quốc
• 3.2. Tác động chính sách Myanmar của Trung Quốc tới tình hình khu vực
• 3.2.1. Cạnh tranh ảnh hưởng giữa Trung Quốc với các nước lớn
• 3.2.2. Tác động chính sách Myanmar của Trung Quốc tới ASEAN
• 3.3. Khả năng điều chỉnh chính sách Myanmar của Trung Quốc đến 2020
• 3.3.1. Dự báo về tình hình thế giới, khu vực Đông Á đến 2020
• 3.3.2. Tập Cận Bình với thuyết “bốn toàn diện”
• 3.3.3. Những chuyển biến của Myanmar đến 2020
• 3.3.4. Triển vọng chính sách của Trung Quốc đối với Myanmar đến 2020
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1

Tóm tắt

I. Cơ sở hoạch định chính sách Myanmar của Trung Quốc từ sau Chiến tranh Lạnh

Chính sách Trung Quốc đối với Myanmar từ sau Chiến tranh Lạnh được xây dựng dựa trên cả cơ sở lý luận và thực tiễn. Về lý luận, Trung Quốc áp dụng chính sách đối ngoại láng giềng với nguyên tắc 'mục lân', 'an lân', 'phú lân', nhằm tạo dựng mối quan hệ hữu hảo với các nước lân cận. Về thực tiễn, Myanmar có vị trí chiến lược quan trọng trong chiến lược Đại khai phá miền Tây và Chuỗi ngọc trai của Trung Quốc, giúp kết nối hai đại dương lớn. Quan hệ quốc tế giữa hai nước được củng cố thông qua các thỏa thuận kinh tế và an ninh, đặc biệt là trong bối cảnh Myanmar đang tiến hành cải cách mở cửa.

1.1. Cơ sở lý luận

Chính sách đối ngoại láng giềng của Trung Quốc được xây dựng dựa trên tư tưởng truyền thống về quan hệ với các nước nhỏ láng giềng. Trung Quốc nhấn mạnh nguyên tắc 'mục lân', 'an lân', 'phú lân', nhằm tạo dựng mối quan hệ hữu hảo và ổn định với các nước lân cận. Điều này phù hợp với chiến lược phát triển bền vững và an ninh khu vực của Trung Quốc.

1.2. Cơ sở thực tiễn

Myanmar có vị trí địa chiến lược quan trọng trong chiến lược Đại khai phá miền Tây và Chuỗi ngọc trai của Trung Quốc. Myanmar là cầu nối giữa Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương, giúp Trung Quốc mở rộng ảnh hưởng kinh tế và quân sự. Hợp tác kinh tế và đầu tư Trung Quốc vào Myanmar đã tăng mạnh từ sau Chiến tranh Lạnh, đặc biệt trong lĩnh vực khai thác tài nguyên và xây dựng cơ sở hạ tầng.

II. Nội dung và triển khai chính sách Myanmar của Trung Quốc

Chính sách Trung Quốc đối với Myanmar từ sau Chiến tranh Lạnh được triển khai trên nhiều lĩnh vực, bao gồm chính trị, an ninh, kinh tế và văn hóa. Trung Quốc đã thiết lập các cơ chế đối thoại chính trị và hợp tác quốc phòng với Myanmar, đồng thời tăng cường đầu tư vào các dự án kinh tế lớn. Hợp tác kinh tế giữa hai nước đã đạt được nhiều thành tựu, đặc biệt trong lĩnh vực khai thác tài nguyên và xây dựng cơ sở hạ tầng.

2.1. Chính trị và ngoại giao

Trung Quốc đã thiết lập các cơ chế đối thoại chính trị với Myanmar, nhằm củng cố quan hệ song phương. Các cuộc gặp cấp cao giữa lãnh đạo hai nước đã diễn ra thường xuyên, tạo điều kiện cho việc thảo luận các vấn đề chiến lược. Quan hệ quốc tế giữa hai nước được củng cố thông qua các thỏa thuận và hiệp định song phương.

2.2. An ninh và quốc phòng

Hợp tác quốc phòng giữa Trung Quốc và Myanmar đã được tăng cường, đặc biệt trong lĩnh vực huấn luyện quân sự và cung cấp trang thiết bị. Trung Quốc coi Myanmar là đối tác quan trọng trong việc đảm bảo an ninh khu vực, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh ảnh hưởng với các nước lớn khác.

III. Đánh giá và điều chỉnh chính sách Myanmar của Trung Quốc

Chính sách Trung Quốc đối với Myanmar đã có tác động lớn đến cả hai nước và khu vực. Trung Quốc đã đạt được nhiều lợi ích kinh tế và chiến lược từ mối quan hệ với Myanmar, nhưng cũng phải đối mặt với những thách thức về vấn đề nhân quyền và cạnh tranh ảnh hưởng với các nước lớn khác. Trong tương lai, Trung Quốc có thể điều chỉnh chính sách để phù hợp với tình hình mới, đặc biệt trong bối cảnh Myanmar đang tiến hành cải cách chính trị và kinh tế.

3.1. Tác động đối với Trung Quốc và Myanmar

Chính sách Trung Quốc đã giúp Trung Quốc mở rộng ảnh hưởng kinh tế và chiến lược tại Myanmar, đặc biệt trong lĩnh vực khai thác tài nguyên và xây dựng cơ sở hạ tầng. Tuy nhiên, Trung Quốc cũng phải đối mặt với những thách thức về vấn đề nhân quyền và cạnh tranh ảnh hưởng với các nước lớn khác.

3.2. Tác động đối với khu vực

Chính sách Trung Quốc đối với Myanmar đã có tác động lớn đến tình hình an ninh khu vực, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh ảnh hưởng với các nước lớn khác. Trung Quốc cần điều chỉnh chính sách để phù hợp với tình hình mới, đặc biệt trong bối cảnh Myanmar đang tiến hành cải cách chính trị và kinh tế.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu “Chính sách của Trung Quốc đối với Myanmar từ sau Chiến tranh lạnh đến 2015” của nghiên cứu sinh Nguyễn Khánh Nguyên Sơn (Học viện Ngoại giao, 2016) đặt trong bối cảnh tái cấu trúc trật tự địa chính trị toàn cầu sau khi trật tự hai cực sụp đổ. Bước vào thập niên 1990, sự trỗi dậy của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa cùng nhu cầu xác lập vành đai an ninh ngoại vi đã thúc đẩy Bắc Kinh tái định hình toàn diện chính sách đối ngoại. Trong không gian địa chiến lược Đông Nam Á, Myanmar nổi lên như một điểm tựa then chốt, giữ vai trò “cửa ngõ phá khẩu” hướng ra vịnh Bengal và Ấn Độ Dương. Tính tiên phong của luận án thể hiện ở việc giải mã một cách hệ thống, đa tầng nấc cơ chế chuyển dịch chính sách của một nước lớn đang trỗi dậy đối với một quốc gia láng giềng nhỏ hơn, mang tính chất bản lề về mặt địa lý - quân sự nhưng lại trải qua những biến động thể chế nội trị sâu sắc.

Khoảng trống học thuật (research gap) mà luận án giải quyết xuất phát từ việc các nghiên cứu quốc tế và trong nước trước đó (như Poon Kim Shee, 2002; Toshihiro Kudo, 2006, 2012; Maung Aung Myoe, 2011; Sở Thụ Long và Kim Uy, 2010) thường chỉ tiếp cận quan hệ song phương dưới góc độ kinh tế đơn thuần hoặc cô lập trong các giai đoạn ngắn hạn. Tồn tại một khoảng trống lý thuyết và thực tiễn rõ rệt về: (i) Vị trí cấu trúc của Myanmar trong tổng thể chính sách Ngoại giao láng giềng (NGLG) và chiến lược “Đại khai phá miền Tây” (Xībù Dàkāifā) của Trung Quốc; (ii) Tác động đa chiều của mối quan hệ này đối với cấu trúc an ninh khu vực Đông Á và sự đoàn kết nội khối ASEAN; (iii) Khả năng thích ứng chiến lược của Bắc Kinh trước bước ngoặt cải cách chính trị - dân chủ hóa tại Naypyidaw từ năm 2011 đến mốc chuyển giao quyền lực năm 2015.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được luận án xác lập chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Những nhân tố cấu thành cơ sở lý luận, địa chiến lược và động lực thực tiễn nào đã định hình sự chuyển dịch trong chính sách Myanmar của Trung Quốc sau Chiến tranh Lạnh?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Trung Quốc đã triển khai chính sách đối với Myanmar qua các giai đoạn và lĩnh vực then chốt (chính trị - ngoại giao, an ninh - quân sự, kinh tế - thương mại, văn hóa - xã hội) với những đặc trưng và công cụ chiến lược cụ thể nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Chính sách này mang lại những hệ quả thực chứng gì đối với an ninh, kinh tế của hai nước, tác động như thế nào đến cuộc cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn và cấu trúc ASEAN, đồng thời xu hướng điều chỉnh đến năm 2020 sẽ diễn tiến ra sao?
• Giả thuyết 1 (H1): Chính sách của Trung Quốc đối với Myanmar không thuần túy dựa trên ý thức hệ mà vận hành theo chủ nghĩa hiện thực thực dụng cao độ, trong đó Myanmar đóng vai trò là bàn đạp giải tỏa “thế lưỡng nan Malacca” và mở rộng không gian địa chiến lược hướng Tây Nam.
• Giả thuyết 2 (H2): Tính chất bất đối xứng trong quan hệ song phương được bù đắp bằng sự phụ thuộc lẫn nhau mang tính cộng sinh, trong đó Trung Quốc duy trì “chính sách hai mặt” (vừa quan hệ với chính quyền trung ương, vừa duy trì ảnh hưởng đối với các nhóm vũ trang sắc tộc biên giới) nhằm tối đa hóa đòn bẩy can dự.
• Giả thuyết 3 (H3): Khi Myanmar tiến hành cải cách mở cửa và đa phương hóa quan hệ quốc tế sau năm 2011, Trung Quốc buộc phải chuyển đổi mô hình tiếp cận từ độc quyền bảo trợ sang thích ứng linh hoạt, kết hợp sức mạnh kinh tế với ngoại giao công chúng nhằm bảo toàn các lợi ích cốt lõi.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp chủ nghĩa Hiện thực (Realism), thuyết Tân hiện thực (Neorealism) về cân bằng quyền lực, thuyết Phụ thuộc tương hỗ bất đối xứng (Asymmetric Interdependence) và lý thuyết trật tự thứ bậc Nho giáo truyền thống (Tributary Hierarchy). Đóng góp đột phá của nghiên cứu nằm ở việc lượng hóa và minh chứng cơ chế chuyển giao quyền lực mềm - cứng của Trung Quốc, xác định biên độ dao động chính sách qua các mốc cắt lịch sử và cung cấp hệ thống dữ liệu tham chiếu chiến lược có giá trị ứng dụng cao cho các quốc gia láng giềng trong khu vực.

Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian địa lý Trung Quốc - Myanmar với trục tương tác mở rộng ra tiểu vùng Mekong, ASEAN và Ấn Độ Dương trong khung thời gian từ 1989 đến 2015, có tầm nhìn dự báo đến 2020. Dữ liệu thực chứng bao gồm hàng trăm văn kiện ngoại giao cấp cao, hiệp định biên giới, dự án đầu tư trực tiếp (FDI) và diễn biến chuyển dịch lực lượng thực địa.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về quan hệ Trung Quốc - Myanmar và chính sách ngoại giao láng giềng của Bắc Kinh hình thành ba luồng quan điểm học thuật lớn trên thế giới:

Luồng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào bản chất kinh tế chính trị và tính chất bất đối xứng của quan hệ song phương. Tiêu biểu là công trình của Giáo sư Poon Kim Shee (2002) với luận điểm khẳng định quan hệ Bắc Kinh - Yangon mang bản chất “cộng sinh cùng tồn tại” dựa trên cấu trúc bất đối xứng nhưng có tính đối ứng thực dụng cao, bác bỏ quan điểm đơn giản hóa coi Myanmar thuần túy là “quốc gia chư hầu” hay “vệ tinh”. Ngược lại, Giáo sư Toshihiro Kudo (2006, 2012) từ Viện IDE-JETRO (Nhật Bản) lại cảnh báo về sự phụ thuộc kinh tế quá mức, chứng minh rằng các khoản viện trợ và dự án hạ tầng của Trung Quốc chủ yếu phục vụ 3 lợi ích chiến lược vị kỷ: bảo đảm an ninh năng lượng, mở đường tiếp cận Ấn Độ Dương và kiểm soát thương mại biên mậu gắn với ổn định an ninh biên giới Vân Nam.

Luồng nghiên cứu thứ hai xoay quanh góc độ an ninh khu vực và thế cân bằng nước lớn. Học giả J. Mohan Malik (1997, 2000) đưa ra trường phái “quan ngại”, đặt vấn đề liệu Myanmar là “con bài hay trục xoay” (Pawn or Pivot) trong chiến lược thâm nhập Ấn Độ Dương của Hải quân Trung Quốc (PLAN), đe dọa trực tiếp đến không gian an ninh của Ấn Độ. Trái lại, Andrew Selth (2002) trong các báo cáo của Đại học Quốc gia Úc (ANU) lập luận rằng dù Myanmar xích lại gần Trung Quốc sau lệnh trừng phạt của phương Tây, chính quyền quân sự Tatmadaw vẫn duy trì bản năng tự chủ dân tộc sâu sắc và luôn tìm kiếm cơ hội cân bằng nước lớn để thoát khỏi quỹ đạo chi phối hoàn toàn của Bắc Kinh.

Luồng nghiên cứu thứ ba từ các học giả Trung Quốc và khu vực về ngoại giao láng giềng. GS. Lý Chấn Dương (Li Chenyang, 2012) nỗ lực bảo vệ tính chính đáng của khuôn khổ “Đối tác hợp tác chiến lược toàn diện” thiết lập năm 2011, cho rằng sự hợp tác này không tạo ra mối đe dọa khu vực. Trong khi đó, GS. Maung Aung Myoe (2011) với công trình kinh điển In the Name of Pauk-Phaw: Myanmar’s China Policy Since 1948 đã phân kỳ lịch sử quan hệ thành các giai đoạn định hình, sống chung với nguy hiểm và hợp tác gần gũi, chỉ ra rằng chính sách của Myanmar chịu sự chi phối bởi nhu cầu an ninh chế độ và sự nhạy cảm đối với các xung đột sắc tộc dọc đường biên giới dài 2.185 km.

Các cuộc tranh luận học thuật tồn tại hai luồng quan điểm đối lập gay gắt: một bên xem Myanmar là “con tốt chiến lược” trong ván cờ bao vây của Trung Quốc (như cách định vị của Rangoon's Rubicon hay Mohan Malik), một bên xem đây là sự lựa chọn thế thế bắt buộc nhưng có tính toán phòng ngừa rủi ro (hedging) chặt chẽ của giới tinh hoa Naypyidaw (như nhận định của Andrew Selth và Maung Aung Myoe).

Luận án định vị mình tại điểm giao thoa giữa cấu trúc quyền lực hệ thống quốc tế và hành vi thích ứng của quốc gia khu vực. Công trình khắc phục hạn chế của các nghiên cứu tiền nhiệm bằng cách: (1) Đặt Myanmar vào vị trí mắt xích trung tâm của trục “hướng Tây” và chiến lược “Chuỗi ngọc trai” kết nối hai đại dương; (2) Giải mã bản chất “chính sách hai mặt” có hệ thống của Trung Quốc; (3) Mở rộng phân tích tác động đa chiều đến cấu trúc nội bộ của ASEAN; (4) Cập nhật và dự báo động thái điều chỉnh của Trung Quốc sau khi Liên đoàn Quốc gia vì Dân chủ (NLD) giành thắng lợi lịch sử trong cuộc bầu cử năm 2015.

Khi so sánh với hai nghiên cứu quốc tế tiêu chuẩn là công trình của Maung Aung Myoe (2011) và Toshihiro Kudo (2012), luận án không chỉ phân tích chính sách từ góc nhìn của Myanmar hay kinh tế học phát triển, mà sử dụng lăng kính hoạch định chính sách đối ngoại từ chính trung tâm quyền lực Bắc Kinh để làm sáng tỏ cách Trung Quốc hiện thực hóa lợi ích quốc gia tối thượng.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án có những đóng góp quan trọng trong việc kiểm chứng, bổ sung và phát triển các lý thuyết quan hệ quốc tế đương đại:

Thứ nhất, công trình mở rộng trường phái Tân hiện thực của Kenneth Waltz và Hiện thực tấn công của John Mearsheimer bằng cách giải thích hành vi của một cường quốc đang trỗi dậy trong việc thiết lập “không gian ảnh hưởng” (sphere of influence) tại các vùng đệm địa lý lân cận. Luận án chỉ ra rằng động lực chính sách của Trung Quốc xuất phát từ quy luật tìm kiếm an ninh và tối đa hóa quyền lực trong môi trường vô chính phủ quốc tế, biến Myanmar thành bàn đạp phòng thủ chiều sâu.

Thứ hai, nghiên cứu thách thức lý thuyết Phụ thuộc tương hỗ phức hợp của Robert Keohane và Joseph Nye khi chứng minh rằng trong một mối quan hệ bất đối xứng cao độ, sự phụ thuộc kinh tế không nhất thiết dẫn đến sự suy giảm hoàn toàn quyền tự chủ chính trị của quốc gia yếu thế hơn. Myanmar dưới thời chính quyền quân sự SLORC/SPDC đã vận dụng khéo léo vị thế địa chiến lược của mình để biến sự phụ thuộc thành mối liên kết “cộng sinh tương hỗ”, khai thác nguồn lực tài chính và ô dù ngoại giao của Bắc Kinh tại Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc để củng cố tính chính danh và sự sống còn của chế độ.

Thứ ba, công trình làm phong phú thêm lý thuyết Trật tự tôn ti thứ bậc khu vực (Regional Hierarchy) của Zhang Yongjin bằng cách phân tích sự tái hiện của mô hình “trung tâm - ngoại vi” truyền thống dưới vỏ bọc các khái niệm hiện đại như “Ngoại giao láng giềng”, “Thân - Thành - Huệ - Dung” và phương châm “mục lân, an lân, phú lân”.

Hệ thống mệnh đề lý thuyết (propositions) được xây dựng:

• Mệnh đề 1 (P1): Mức độ can dự chính trị và bảo trợ ngoại giao của nước lớn tỷ lệ thuận với tính cấp bách của nhu cầu giải tỏa phong tỏa địa chiến lược từ các đối thủ cạnh tranh.
• Mệnh đề 2 (P2): Sự chuyển đổi thể chế nội bộ của quốc gia tiếp nhận chính sách là biến số độc lập mang tính quyết định, buộc nước lớn phải tái cấu trúc công cụ can dự từ tập trung vào giới tinh hoa quân sự sang đa dạng hóa đối tượng tiếp cận xã hội.
• Mệnh đề 3 (P3): Việc duy trì “chính sách hai mặt” (quan hệ song song với chính quyền và các lực lượng chống đối ngầm) là công cụ kiểm soát rủi ro điển hình nhằm duy trì sức ép địa chính trị thường trực lên quốc gia láng giềng.
• Mệnh đề 4 (P4): Mức độ phân hóa trong một tổ chức khu vực (ASEAN) tỷ lệ thuận với cường độ thâm nhập và can dự song phương của nước lớn vào các thành viên có vị trí địa chiến lược trọng yếu.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành giữa Kinh tế chính trị quốc tế (IPE), Địa chính trị kinh điển (Classical Geopolitics của Mackinder và Mahan) và Phân tích chính sách đối ngoại (FPA). Cách tiếp cận này cho phép mổ xẻ chính sách không phải như một chuỗi các sự kiện ngoại giao rời rạc mà là một cấu trúc chiến lược đồng bộ.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa và thao tác hóa:

1. Ngoại giao láng giềng (Neighborhood Diplomacy): Chiến lược xác lập vành đai an ninh hòa bình, ổn định ngoại vi nhằm phục vụ công cuộc phát triển kinh tế nội tại và mở rộng ảnh hưởng toàn cầu của Trung Quốc.
2. Tình hữu nghị Pauk-Phaw: Biểu tượng ngoại giao mang tính văn hóa - lịch sử được chuyển hóa thành công cụ chính trị nhằm xây dựng niềm tin chiến lược và ràng buộc đạo lý trong quan hệ song phương.
3. Chính sách hai mặt (Dual-track Policy): Sách lược vừa duy trì quan hệ chính thống cấp nhà nước với chính quyền Naypyidaw, vừa ngấm ngầm hỗ trợ kinh tế, quân sự cho các nhóm dân tộc thiểu số vũ trang tại bang Shan và Kachin (như UWSA, KIA, Kokang) làm lá bài mặc cả chiến lược.
4. Chiến lược hai đại dương (Two-Ocean Strategy): Nỗ lực kết nối đại lục Trung Quốc qua ngả Myanmar để thiết lập lối ra trực tiếp biển Andaman, kết nối Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: Khung lý thuyết này áp dụng hiệu quả nhất cho các mối quan hệ song phương giữa một nước lớn đang trỗi dậy và một quốc gia láng giềng quy mô nhỏ hơn có đường biên giới đất liền chung, tài nguyên dồi dào, vị trí cửa ngõ biển và đang trải qua khủng hoảng tính chính danh hoặc chuyển đổi thể chế.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án được thiết kế theo lập trường triết học Thực chứng kết hợp với Chủ nghĩa Hiện thực phê phán (Critical Realism) và phép Duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin. Phương pháp luận duy vật lịch sử cho phép xem xét mối quan hệ biện chứng giữa hạ tầng kinh tế (nhu cầu tài nguyên, mở rộng thị trường, an ninh năng lượng) với thượng tầng kiến trúc (các quyết sách đối ngoại, học thuyết an ninh và hiệp ước bang giao).

Nghiên cứu ứng dụng khung phân tích đa cấp độ (Multi-level Analysis) của Kenneth Waltz và J. David Singer:

• Cấp độ cá nhân: Tư duy chiến lược và phong cách ngoại giao của các thế hệ lãnh đạo Trung Quốc (từ Đặng Tiểu Bình, Giang Trạch Dân, Hồ Cẩm Đào đến Tập Cận Bình) và giới tướng lĩnh cầm quyền Myanmar (Ne Win, Saw Maung, Than Shwe, Thein Sein).
• Cấp độ quốc gia/nhóm: Sự chi phối của Đảng Cộng sản Trung Quốc, Quân Giải phóng Nhân dân (PLA), các tập đoàn dầu khí quốc doanh (CNPC, Sinopec), chính quyền tỉnh Vân Nam đối trọng với cấu trúc quân sự Tatmadaw, các đảng phái (USDP, NLD) và cộng đồng sắc tộc thiểu số.
• Cấp độ hệ thống/quốc tế: Cấu trúc cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung, Trung - Ấn, sự hiện diện kinh tế của Nhật Bản và vai trò trung tâm của ASEAN.

Mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ hệ thống văn kiện ngoại giao chính thức, các tuyên bố chung, 18 hiệp định hợp tác kinh tế - quân sự, số liệu hải quan biên giới và diễn biến của các dự án trọng điểm từ năm 1989 đến năm 2015.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược thu thập dữ liệu tuân thủ quy trình phân loại nguồn tài liệu nghiêm ngặt:

• Tài liệu cấp I: Văn kiện các kỳ Đại hội Đảng Cộng sản Trung Quốc (khóa XI năm 1978 đến khóa XVIII năm 2012); Sách Trắng Quốc phòng và Khái niệm An ninh Mới của Trung Quốc (2002); Hiến pháp, văn kiện của chính phủ quân sự SLORC/SPDC và chính phủ dân sự Thein Sein; các hiệp ước biên giới năm 1960, 1997; báo cáo chính thức của Liên Hợp Quốc và ASEAN.
• Tài liệu cấp II: Các công trình nghiên cứu chuyên khảo của các học giả đầu ngành trong và ngoài nước (Viện Nghiên cứu Trung Quốc, Viện Nghiên cứu Đông Nam Á thuộc VASS; Học viện Ngoại giao Việt Nam; Viện Nghiên cứu Đông Nam Á - ISEAS Singapore; Viện IDE-JETRO Nhật Bản; các đại học Harvard, Ritsumeikan, Vân Nam).
• Tài liệu cấp III: Báo cáo phân tích từ các viện nghiên cứu chính sách quốc tế uy tín (International Crisis Group - ICG, Stockholm International Peace Research Institute - SIPRI), cơ sở dữ liệu thương mại của IMF, World Bank, ADB và các nguồn tin tức xác thực từ Tân Hoa Xã, Reuters, Myanmar Times.

Quy trình tam giác hóa (Triangulation) được thực hiện triệt để:

1. Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu dữ liệu giữa các nguồn từ Bắc Kinh, Naypyidaw và các tổ chức quốc tế độc lập để loại bỏ độ nhiễu và định kiến chính trị.
2. Tam giác hóa lý thuyết (Theoretical Triangulation): Sử dụng đồng thời chủ nghĩa Hiện thực, Địa chính trị học và Thuyết Phụ thuộc tương hỗ để giải thích cùng một hiện tượng chính sách.
3. Tam giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation): Kết hợp phân tích lịch sử ngoại giao, phân tích nội dung định tính văn bản (Qualitative Content Analysis) và so sánh đối chiếu số liệu thống kê kinh tế - thương mại.

Độ tin cậy (reliability) và giá trị cấu trúc (construct validity) được đảm bảo thông qua việc mã hóa nhất quán các thuật ngữ, kiểm chứng chéo các biên bản đàm phán ngoại giao và sử dụng ý kiến tham vấn chuyên gia từ các nhà ngoại giao kỳ cựu (như cựu Đại sứ Việt Nam tại Myanmar Chu Công Phùng, các chuyên gia nghiên cứu quốc tế hàng đầu).

Data và phân tích

Dữ liệu địa lý và thống kê phản ánh quy mô tương tác chiến lược:

• Đường biên giới đất liền Trung Quốc dài hơn 22.800 km tiếp giáp 14 quốc gia; đường bờ biển 18.000 km tiếp giáp 6 nền kinh tế.
• Tuyến biên giới Trung Quốc - Myanmar trải dài 2.185 km, tạo thành hành lang kết nối trực tiếp tỉnh Vân Nam với các bang Shan và Kachin của Myanmar.
• Hệ thống cửa khẩu trọng điểm được chuẩn hóa: Muse-105 Mile, Laizar, Lweje, Chinshwehaw tạo thành mạng lưới lưu thông hàng hóa biên mậu chiến lược.
• Tốc độ tăng trưởng GDP của Trung Quốc duy trì trung bình trên 10%/năm giai đoạn 2002-2008 (trước đó đạt 9,8%/năm), tạo động lực tích lũy tư bản khổng lồ thúc đẩy chiến lược “Đi ra ngoài” (Going Out).

Các kỹ thuật phân tích tiên tiến bao gồm: phân tích nội dung văn bản chính trị (Qualitative Document Deconstruction), phân tích mạng lưới lợi ích các tác nhân (Actor-Network Mapping) và phân tích kịch bản tương lai (Scenario Building). Các biến cố chính trị lớn như Sự kiện 8888 (ngày 8/8/1988 khiến khoảng 3.000 người thiệt mạng), cuộc đảo chính của Tướng Saw Maung ngày 19/8/1988, Sự kiện Thiên An Môn (4/6/1989), và quyết định đình chỉ dự án Thủy điện Myitsone trị giá 3,6 tỷ USD năm 2011 được đưa vào mô hình phân tích như những điểm rẽ nhánh lịch sử (critical junctures) để kiểm tra tính bền vững của các giả thuyết nghiên cứu.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, luận án vạch trần bản chất xuyên suốt và có tính kế thừa trong tham vọng địa chiến lược của Trung Quốc đối với khu vực Đông Nam Á và Myanmar. Tham vọng này không phải là hiện tượng mới xuất hiện thời kỳ hậu Chiến tranh Lạnh mà đã được định hình từ các thế hệ lãnh đạo tiền bối. Bằng chứng lịch sử xác thực được trích dẫn trực tiếp từ phát biểu của Chủ tịch Mao Trạch Đông tại cuộc họp Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc tháng 8/1965:

“Chúng ta phải giành cho được ĐNA, bao gồm cả miền Nam Việt Nam, Thái Lan, Miến Điện, Malaysia và Singapore. Một vùng ĐNA rất giàu, ở đây nhiều khoáng sản... xứng đáng với sự tốn kém cần thiết để chiếm lấy.”

Thứ hai, luận án chứng minh rằng liên minh chiến lược giữa Bắc Kinh và chính quyền quân sự Yangon từ cuối thập niên 1980 là sự kết hợp thực dụng thuần túy theo nguyên lý kinh điển của chủ nghĩa Hiện thực mà Thủ tướng Anh Lord Palmerston từng đúc kết:

“Britain had no eternal allies and no perpetual enemies, only interest that were eternal and perpetual” (Không có bạn thù vĩnh viễn, chỉ có lợi ích quốc gia là vĩnh cửu).

Cả hai nước đều trải qua biến cố cô lập quốc tế năm 1988-1989 (Sự kiện 8888 tại Myanmar và Sự kiện Thiên An Môn tại Trung Quốc). Trong tình thế bị phương Tây phong tỏa, cấm vận vũ khí và cắt ODA, hai bên đã bắt tay nhau vì sự sống còn của chế độ. Đúng như Giáo sư Toshihiro Kudo (2006) nhận định:

“Khi các mối quan hệ về chính trị, ngoại giao, an ninh càng được thắt chặt hơn với Trung Quốc, thì những quan hệ kinh tế cũng ngày càng được tăng cường.”

Thứ ba, công trình làm sáng tỏ “nghịch lý bế tắc chiến lược” (China's Myanmar Dilemma) và bản chất “chính sách hai mặt” tinh vi của Bắc Kinh. Một mặt, Trung Quốc bảo trợ ngoại giao cho Naypyidaw tại Liên Hợp Quốc, viện trợ quân sự và xây dựng hạ tầng; mặt khác, Bắc Kinh ngầm duy trì tầm ảnh hưởng, cung cấp vũ khí và tài chính cho các nhóm vũ trang sắc tộc thiểu số (như Đội quân Tự trị Bang Wa - UWSA, Quân đội Độc lập Kachin - KIA) tại khu vực biên giới. Điều này cho phép Trung Quốc luôn nắm giữ một công cụ gây sức ép địa chính trị thường trực đối với bất kỳ chính quyền nào tại Myanmar.

Thứ tư, nghiên cứu giải mã hiện tượng người Hoa và sự thâm nhập của mạng lưới giáo dục - xã hội. Luận án cung cấp số liệu lịch sử cụ thể: năm 1962, trong số 259 trường học người Hoa với 40.000 học sinh/sinh viên tại Myanmar, có tới 183 trường (chiếm 70%) với 22.000 sinh viên (chiếm 56%) công khai thuộc phái ủng hộ Bắc Kinh dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Đại sứ quán Trung Quốc tại Yangon. Mạng lưới này kết hợp với làn sóng di cư ồ ạt của thương nhân Vân Nam trong những năm 1990-2000 đã biến miền Bắc Myanmar (đặc biệt là Mandalay) thành không gian ảnh hưởng kinh tế thực tế của Trung Quốc, dẫn đến nhận định của tạp chí Rangoon's Rubicon:

“Ngày nay Trung Quốc kiểm soát Myanmar cả về kinh tế, quân sự và chính trị, đồng thời duy trì và phát huy những ảnh hưởng chiến lược của mình trong khu vực thông qua nó.”

Thứ năm, phát hiện phản trực giác về giới hạn quyền lực của Trung Quốc: Dù nắm giữ đòn bẩy kinh tế áp đảo, Trung Quốc không thể biến Myanmar thành một quốc gia vệ tinh thuần phục. Quyết định bất ngờ của Tổng thống Thein Sein vào tháng 9/2011 đình chỉ dự án Thủy điện Myitsone (vốn đầu tư 3,6 tỷ USD) cùng tiến trình tái can dự với Mỹ và phương Tây là minh chứng rõ ràng cho việc chủ nghĩa dân tộc Myanmar và nỗi lo sợ bị thôn tính kinh tế luôn là rào cản ngăn chặn sự kiểm soát tuyệt đối của Bắc Kinh.

Implications đa chiều

• Hàm ý lý thuyết: Nghiên cứu đóng góp một mô hình phân tích hoàn chỉnh về hành vi thích ứng của nước lớn khi đối diện với sự thay đổi chế độ của nước láng giềng. Khi thể chế chuyển dịch từ độc tài quân sự sang bán dân chủ, Trung Quốc đã nhanh chóng chuyển từ ngoại giao tinh hoa kín (elite diplomacy) sang ngoại giao đa kênh, chủ động mời bà Aung San Suu Kyi thăm Bắc Kinh vào tháng 6/2015 trước thềm bầu cử.
• Hàm ý phương pháp luận: Cung cấp bộ công cụ tiếp cận đa tầng nấc, kết hợp phân tích địa kinh tế với an ninh truyền thống và phi truyền thống, có thể chuyển giao để nghiên cứu chính sách của Trung Quốc đối với các nước láng giềng khác như Lào, Campuchia, Triều Tiên hay các quốc gia Trung Á.
• Hàm ý thực tiễn và khuyến nghị chính sách:
  • Đối với Việt Nam: Luận án mang giá trị tham chiếu chiến lược trực tiếp. Cả Việt Nam và Myanmar đều chia sẻ đường biên giới đất liền dài với Trung Quốc và nằm trong tầm ảnh hưởng của chính sách Ngoại giao láng giềng. Bài học từ Myanmar cho thấy: (1) Cần kiên định chính sách quốc phòng tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa để tránh rơi vào thế bị cô lập ngoại giao; (2) Cảnh giác với “chính sách hai mặt” và sự thâm nhập kinh tế núp bóng các dự án hạ tầng trọng điểm; (3) Tận dụng vị thế địa chiến lược để gia tăng giá trị trong chuỗi cung ứng toàn cầu nhằm tạo thế cân bằng mềm.
  • Đối với ASEAN: Chính sách của Trung Quốc tại Myanmar là một trong những nguyên nhân làm phức tạp hóa nỗ lực xây dựng Cộng đồng An ninh ASEAN (ASC). ASEAN cần duy trì sự đoàn kết nội khối, phát huy vai trò trung tâm trong cấu trúc khu vực, hỗ trợ Myanmar hội nhập sâu rộng nhằm giảm thiểu sự phụ thuộc đơn cực vào Bắc Kinh.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

1. Tiếp cận nguồn tài liệu mật: Do tính chất bảo mật cao của các hồ sơ ngoại giao, quốc phòng từ cả phía Trung Quốc và chính quyền quân sự Myanmar, một số dữ liệu về viện trợ quân sự ngầm, chuyển giao vũ khí và thỏa thuận tình báo chưa thể tiếp cận trọn vẹn ở cấp độ hồ sơ lưu trữ quốc gia.
2. Độ mở của dữ liệu biên mậu: Khu vực biên giới phía Bắc Myanmar tồn tại nền kinh tế phi chính thức khổng lồ (buôn bán ngọc bích, gỗ tếch, khoáng sản hiếm và ma túy vùng Tam giác Vàng) nằm dưới sự kiểm soát của các nhóm vũ trang, khiến số liệu thống kê thương mại chính thức chưa phản ánh hết 100% dung lượng dòng tiền thực tế.
3. Độ trễ thời gian: Mốc nghiên cứu kết thúc vào năm 2015 - thời điểm Đảng NLD chuẩn bị tiếp quản quyền lực, do đó chưa thể bao quát trọn vẹn toàn bộ nhiệm kỳ cầm quyền của chính phủ dân sự Aung San Suu Kyi (2016-2021) cũng như cuộc biến động chính trị đầu năm 2021.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối (Future Research Agenda):

• Hướng 1: Nghiên cứu tác động của Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI) và Hành lang Kinh tế Trung Quốc - Myanmar (CMEC) với dự án Cảng nước sâu và Đặc khu kinh tế Kyaukpyu trong giai đoạn 2016-2025.
• Hướng 2: Đánh giá động thái của Bắc Kinh sau cuộc đảo chính quân sự ngày 1/2/2021 tại Myanmar và sự phục hồi của phong trào kháng chiến vũ trang (PDF, NUG).
• Hướng 3: Phân tích sâu hơn về cấu trúc chuỗi cung ứng đất hiếm (Rare Earth Elements) từ bang Kachin sang Trung Quốc trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ cao toàn cầu.
• Hướng 4: Mở rộng mô hình so sánh định lượng đa biến giữa chính sách láng giềng của Trung Quốc tại Myanmar với Lào và Campuchia.

Tác động và ảnh hưởng

Về mặt học thuật, luận án là công trình chuyên khảo tiên phong tại Việt Nam nghiên cứu toàn diện và có hệ thống về chính sách của Trung Quốc đối với Myanmar từ góc độ Quan hệ quốc tế. Công trình ước tính tạo ra tác động trích dẫn sâu rộng trong các nghiên cứu khu vực học, chính sách đối ngoại Đông Á và các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Quan hệ Quốc tế, Lịch sử Thế giới và Ngoại giao học.

Về mặt chính sách và thực tiễn, công trình đóng góp luận cứ khoa học trực tiếp cho các cơ quan hoạch định chiến lược đối ngoại và an ninh quốc gia (Bộ Ngoại giao, Bộ Quốc phòng, Ban Đối ngoại Trung ương). Luận án cung cấp bức tranh toàn cảnh về cách thức một nước lớn khai thác các điểm nghẽn địa chiến lược, triển khai các dự án năng lượng xuyên quốc gia (tuyến đường ống dẫn dầu và khí đốt song song Kyaukpyu - Côn Minh dài gần 800 km) để vô hiệu hóa nguy cơ bị phong tỏa hàng hải tại eo biển Malacca.

Về mặt địa chính trị quốc tế, nghiên cứu giúp các nhà phân tích làm rõ cơ chế vận hành của chiến lược “Chuỗi ngọc trai” (String of Pearls) và cách Trung Quốc từng bước thiết lập quyền hiện diện quân sự, tình báo tại vịnh Bengal, từ đó dự báo chính xác các bước chuyển dịch trong cấu trúc an ninh khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Tiếp cận khung lý thuyết tích hợp, phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp và mô hình phân tích chính sách ngoại giao nước lớn đối với nước nhỏ láng giềng.
• Giới nghiên cứu học thuật cao cấp: Có nguồn tư liệu tham khảo đối chiếu phong phú về lịch sử bang giao, dữ liệu hiệp ước và các phân kỳ chính trị phức tạp tại Đông Nam Á lục địa.
• Các nhà hoạch định chính sách và cơ quan ngoại giao: Sử dụng kết quả nghiên cứu làm cơ sở thực tiễn để đánh giá rủi ro địa chính trị, xây dựng kịch bản ứng phó trước các động thái bành trướng quyền lực mềm và cứng của các siêu cường.
• Doanh nghiệp và tổ chức kinh tế: Nhận thức rõ môi trường thể chế, các rủi ro pháp lý và tranh chấp sắc tộc tại Myanmar khi đầu tư vào các hành lang kinh tế khu vực tiểu vùng Mekong (GMS).

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là luận án đã xây dựng thành công mô hình giải thích cơ chế “Thích ứng bất đối xứng mang tính cộng sinh” (Symbiotic Asymmetric Adaptation), mở rộng thuyết Hiện thực tấn công của John Mearsheimer và thuyết Phụ thuộc tương hỗ của Keohane & Nye. Luận án chứng minh rằng trong quan hệ nước lớn - nước nhỏ láng giềng, nước nhỏ không hoàn toàn thụ động mà có thể khai thác điểm nghẽn địa chiến lược của nước lớn để duy trì quyền tự chủ tương đối, trong khi nước lớn buộc phải chấp nhận giới hạn quyền lực và liên tục điều chỉnh công cụ can dự từ độc quyền sang linh hoạt đa kênh.

2. Tính đổi mới về phương pháp luận so với các công trình nghiên cứu tiền nhiệm?

So với nghiên cứu thiên về lịch sử mô tả của Maung Aung Myoe (2011) hay nặng về kinh tế học phát triển của Toshihiro Kudo (2006, 2012), luận án đổi mới bằng cách tích hợp mô hình phân tích chính sách đối ngoại đa cấp độ (FPA) với phương pháp phân tích nội dung định tính (Qualitative Content Analysis) và tam giác hóa dữ liệu nghiêm ngặt. Nghiên cứu giải mã chính sách từ góc nhìn hoạch định chiến lược của chính Bắc Kinh kết hợp với phân tích cấu trúc địa chính trị toàn diện.

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất nhận được sự hỗ trợ từ dữ liệu thực chứng là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là sự tồn tại bền vững của “chính sách hai mặt” (Dual-track policy) như một nguyên tắc bất thành văn của Bắc Kinh. Dù luôn tuyên bố tôn trọng chủ quyền và nguyên tắc “không can thiệp vào công việc nội bộ”, Trung Quốc chưa bao giờ từ bỏ các đòn bẩy ngầm đối với các nhóm vũ trang sắc tộc thiểu số dọc biên giới Vân Nam. Dữ liệu thực chứng về các cuộc xung đột tại Kokang năm 2009 và 2015 cho thấy Bắc Kinh sẵn sàng sử dụng các biến số sắc tộc này để kiềm chế xu hướng ngả về phương Tây của chính quyền trung ương Myanmar.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Quy trình nghiên cứu được thiết kế mạch lạc với hệ thống tiêu chí chọn mẫu tài liệu cấp I, cấp II, cấp III rõ ràng; bảng danh mục viết tắt chuẩn hóa quốc tế; danh mục 182 tài liệu tham khảo đa ngôn ngữ (Việt, Anh, Trung, Nga); các mốc cắt thời gian và bộ chỉ báo phân tích chính sách được định nghĩa chi tiết, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập kiểm chứng và tái lập quy trình trên các đối tượng nghiên cứu tương đồng.

5. Luận án phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào?

Luận án phác thảo lộ trình nghiên cứu đến năm 2025-2030 tập trung vào 4 trọng tâm: (1) Đánh giá khả năng hoàn thiện tuyến hành lang CMEC và cảng Kyaukpyu; (2) Tác động của cuộc chuyển giao quyền lực giữa phái quân sự và lực lượng dân chủ; (3) Mức độ can dự của các cường quốc đối trọng (Mỹ, Ấn Độ, Nhật Bản) tại Myanmar; (4) Vị thế của Myanmar trong cấu trúc chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương (Indo-Pacific).

Kết luận

Tổng kết lại, công trình nghiên cứu của tác giả Nguyễn Khánh Nguyên Sơn xác lập 5 đóng góp học thuật và thực tiễn mang tính then chốt:

1. Hệ thống hóa và làm sáng tỏ toàn bộ cơ sở lý luận, tư duy truyền thống “trung tâm - ngoại vi” và các động lực địa chiến lược định hình chính sách Myanmar của Trung Quốc sau Chiến tranh Lạnh.
2. Phân kỳ và giải mã chi tiết quá trình triển khai chính sách qua các giai đoạn từ cô lập, thiết lập liên minh thực dụng đến thích ứng linh hoạt trước tiến trình cải cách chính trị tại Naypyidaw.
3. Làm rõ bản chất “chính sách hai mặt” và cơ chế vận hành của các công cụ kinh tế, năng lượng, quân sự, ngoại giao công chúng mà Bắc Kinh áp dụng để bảo vệ lợi ích quốc gia.
4. Đánh giá khách quan, toàn diện tác động của mối quan hệ song phương đối với cấu trúc an ninh khu vực Đông Á, cạnh tranh nước lớn và tính thống nhất của ASEAN.
5. Cung cấp hệ thống luận cứ khoa học và bài học kinh nghiệm sâu sắc cho công tác hoạch định chính sách đối ngoại, an ninh và quốc phòng của Việt Nam trong quan hệ với Trung Quốc.

Công trình thúc đẩy sự phát triển của hệ hình nghiên cứu quan hệ quốc tế tại Việt Nam, mở ra ba hướng tiếp cận mới: nghiên cứu địa kinh tế gắn với an ninh năng lượng; phân tích hành vi thích ứng của quốc gia quy mô nhỏ trước sự trỗi dậy của nước lớn; và đánh giá tác động của các hành lang kinh tế xuyên biên giới. Di sản của luận án là một công trình tham chiếu học thuật mẫu mực, có giá trị lâu dài đối với giới nghiên cứu và các nhà hoạch định chiến lược trong kỷ nguyên biến động địa chính trị toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1, 2 bàn về tiến trình cải cách, chương 3 luận bàn sâu về các mối quan hệ nước lớn (trong đó có Trung Quốc) của Myanmar. Chương này, các tác giả đưa ra những phân tích và đánh giá mang tính tổng hợp, sắc bén về thực trạng và triển vọng trong cạnh tranh chiến lược giữa Trung Quốc-Ấn Độ-Mỹ-Nhật Bản tại Myanmar. Tuy nhiên, một số hạn chế: chương này chưa giải quyết được bài toán chính sách Trung Quốc của Myanmar thành công hay thất bại và chưa phải là đề tài nghiên cứu xuyên suốt về chặng đường chính sách Myanmar của Trung Quốc tính từ sau CTL. Ấn phẩm cơ bản, nhưng toàn diện nhất trong số các tài liệu xuất hiện trong giai đoạn 1948-2010, có ảnh hưởng to lớn và mạnh mẽ nhất tới đề tài luận án của NCS, In the Name of Pauk- Phaw: Myanmar’s China policy since 1948, của Giáo sư Maung Aung Myoe (Chuyên gia Quan hệ quốc tế, nghiên cứu sâu về Trung Quốc, Myanmar), xuất bản tại: Institute of Southeast Asian Studies, Singapore, 2011, (238 PP).

Sách gồm 3 phần chính, dựng nên bức tranh sinh động, đầy đủ về quan hệ hai nước6. Ông đồng tình với quan điểm của GS. Poon Kim Shee về đặc tính, bản chất trong quan hệ hai nước (tính bất đối xứng, nhưng đối ứng, quan hệ phụ thuộc mang tính cộng sinh). Dù vậy, sách vẫn còn một số hạn chế (xin chỉ ra cụ thể ở mục kết luận) 5 i) 1950-1962: chung sống hòa bình; ii) 1962-1971: quan hệ xấu đi; iii) 1971-1988: cải thiện quan hệ; iv) 1988 đến nay: quan hệ thân thiện.

6 1) GĐ 1: 1948-1962: Thời gian định hình quan hệ; 2) GĐ 2: 1962-1988: những năm tháng sống trong nguy hiểm ; 3) GĐ 3: 1988-2010: hướng tới hợp tác gần gũi. 11 Nhìn chung, số lượng các ấn phẩm tương đối lớn, chủ đề nghiên cứu đa dạng, các tác giả cố gắng tìm ra bản chất và đặc trưng quan hệ hai nước, song chưa có những phân tích chuyên sâu về chính sách Myanmar của Trung Quốc. Với việc phân nhóm, phân loại các nghiên cứu nhằm tìm ra những điểm mạnh yếu của các luận điểm, để sau đó tìm ra tính mới. Những nghiên cứu về quan hệ Trung Quốc-Myanmar và những tác động đến an ninh khu vực, bao gồm một số các nghiên cứu tiêu biểu sau.Mohan Malik với ấn phẩm “China - India Relations in the Post – Soviet Era: The Continuing Rivalry”, đăng trên China Quarterly, No.

Tác giá đánh giá rằng Bắc Kinh đã thất bại trong nỗ lực dính líu và hậu thuẫn Đảng Cộng sản Miến Điện, bày tỏ quan ngại tới lợi ích an ninh Ấn Độ tại Ấn Độ Dương, đặt ra nghi ngại về vai trò khu vực của Myanmar và khả năng nước này từ bỏ chính sách trung lập truyền thống, trở thành con bài chiến lược, trục kinh tế của Trung Quốc. Malik bày bỏ nghi ngại nên xây dựng quan điểm quá mạnh trên trường phái này, mất đi tính khách quan khoa học. Trong một ấn phẩm khác, J.Mohan Malik với “Myanmar‟s Role in Regional Security: Pawn or Pivot ?”, Comtemporary Southeast Asia (Vol. Nội dung bài viết đặt ra nghi ngờ về vai trò thực tế của Myanmar trong an ninh khu vực ĐNA, với câu hỏi liệu nước này có phải là con bài hay sự cầm cố chiến lược của các nước lớn.

Andrew Selth với Burma’s China Connection and the Indian Ocean Region, SDSC Working Paper No. Tác giả một mặt thừa nhận Myanmar từ bỏ chủ nghĩa trung lập truyền thống, mặt khác cho rằng Myanmar có khả năng cân bằng nước lớn và rút dần khỏi quỹ đạo của Trung Quốc. Selth thành công khi phân tích chiến lược của Trung Quốc, nhưng chỉ ra rất ít mặt được-mất từ tính toán thực dụng của Myanmar với Trung Quốc và chưa xác định được những tác động an ninh tới khu vực Ấn Độ Dương. Ho Khai Leong và Samuel C.Ku với China and Southeast Asia Global changes and Regional challenges, ISEAS, 12 Singapore, 2005 kết hợp CSAS, National Sun Yat-sen University Kaohsiung, Taiwan ROC.

Trang 121-124, luận bàn cô đọng về quan hệ Myanmar-Trung Quốc nằm trong quan hệ Trung Quốc - ASEAN, nhưng chưa phân tích sâu về Myanmar, mới dừng lại những nét tương đối chung trong ASEAN. Năm 2008, Bộ Ngoại giao Việt Nam, Vụ ĐNA, Nam TBD (đề tài cấp cơ sở), Triển vọng tình hình Myanmar và các vấn đề đặt ra đối với ASEAN và Việt Nam. Công trình có trình bày bối cảnh, thực trạng bên trong Myanmar, các thách thức đặt ra cho sự thống nhất, phát triển ASEAN và trong quan hệ với Việt Nam. Tuy nhiên, cách tiếp cận chưa đầy đủ, thiếu nguồn trích dẫn khoa học, việc dự báo chung chung, chưa sâu sắc.

Tại Trung Quốc, Giáo sư Lý Chấn Dương (Li Chenyang), với “China–Myanmar Comprehensive Strategic Cooperative Partnership: A Regional Threat?”, tạp chí Journal of Curent Southeast Asian Affairs, Yunnan University, Kunming, China, 1/2012, PP. Nhằm giảm đi luồng dư luận quốc tế về bản chất chính sách Myanmar của Trung Quốc, GS. Lý Chấn Dương phân tích lý luận và các mối quan hệ Đối tác chiến lược của Trung Quốc để nhận định rằng quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện Trung Quốc-Myanmar là hoàn toàn bình thường, không gây ra bất kỳ đe dọa nào tới an ninh khu vực. Nhận định trên mang tính xoa dịu và thuyết phục, chỉ tìm những nét có lợi và tích cực, chưa phân tích tới các mặt trái, đặc biệt chỉ dựa trên quan hệ Đối tác chiến lược, thì chưa đủ cơ sở khoa học để đưa ra tổng kết đặc trưng về bản chất chính sách.

Sở Thụ Long – Kim Uy (cb), Chiến lược và Chính sách Ngoại giao của Trung Quốc (Sđd), Phần III, Chương 4 & 5 bàn về quan hệ Trung Quốc với các nước ĐNA, vai trò “địa-chiến lược” vô cùng quan trọng của ĐNA cho tương lai phát triển của Trung Quốc. Myanmar là một mắt xích không thể thiếu cho Trung Quốc. Nhưng, các tác giả không chỉ rõ vị trí của Myanmar trong chính sách hiện tại và trong mục tiêu chiến lược trong tương lai của Trung Quốc. Myanmar nằm ở một vị trí ưu tiên nhất định trong tổng thể chính sách của Trung Quốc với ĐNA.

Các ấn phẩm trên gần như chưa có những phân tích về 13 tác động từ chính sách Myanmar của Trung Quốc tới an ninh khu vực Đông Á, cụ thể là với ĐNA. Tóm lại: Với nguồn tư liệu phong phú, đa dạng, đa chiều, với những phân tích sâu sắc của Aung Maung Myo hay của Kim Poon Shee và những lập luận của Kudo cùng nhiều các tác giả khác đã giúp NCS: 1) Có một bức tranh hoàn chỉnh về quan hệ giữa Trung Quốc và Myanmar từ khi thiết lập quan hệ ngoại giao đến kết thúc năm 2015. 2) Cung cấp cho NCS những quan điểm lớn trong nghiên cứu về mối quan hệ song phương này. 3) Giúp cho NCS hiểu được bản chất của chính sách Trung Quốc với Myanmar trong so sánh với các quốc gia láng giềng khác.

Tuy nhiên, với nhiệm vụ nghiên cứu của mình, NCS thấy rằng: Một là, các nghiên cứu trên chưa xác định rõ vị trí của Myanmar trong chính sách NGLG của Trung Quốc. Hai là, chưa làm nổi bật được vị trí của Myanmar trong quá trình “hướng Tây” của Trung Quốc. Ba là, chưa đề cập đến chính sách Myanmar của Trung Quốc tác động đến ASEAN ra sao. Bốn là, chưa cập nhật mối quan hệ Trung Quốc - Myanmar đến năm 2016 và dự báo triển vọng của mối quan hệ này sau những cải cách chính trị của Myanmar.

Do vậy, người viết sẽ đưa ra những đánh giá mang tính so sánh, tổng hợp giữa các giai đoạn trong triển khai chính sách, để từ đó đưa ra mặt kế thừa và tính mới trong chính sách Myanmar của Trung Quốc. Phân tích mặt tác động chính sách lên chủ thể và đối tượng chính sách, đặc biệt các đánh giá về mặt tác động an ninh tới ASEAN, và cạnh tranh ảnh hưởng giữa các nước lớn như Mỹ, Ấn Độ, Nhật Bản với Trung Quốc tại Myanmar (được triển khai với dung lượng lớn trong chương 3). Rút ra một vài đặc trưng cơ bản trong chính sách NGLG thông qua trường hợp nghiên cứu chính sách Myanmar của Trung Quốc là điểm khác biệt lớn nhất mà các công trình trước đó chưa có. Ngoài ra, tất cả các vấn đề nghiên cứu liên quan cần được hệ thống hóa và cập nhật.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ thực chất những vấn đề cốt lõi về tính kế thừa và sự điều chỉnh chính sách Myanmar của Trung Quốc từ sau khi Chiến tranh lạnh kết thúc đến 2015, từ đó nêu ra những khả năng điều chỉnh ít nhất tới 2020. Để thực hiện mục đích nghiên cứu nêu trên, nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm. (1) Làm rõ những cơ sở hoạch định chính sách Myanmar của Trung Quốc từ sau CTL đến 2015. (2) Phân tích quá trình thực hiện chính sách.

(3) Đánh giá những tác động chính sách và dự báo những khả năng thay đổi/điều chỉnh trong chính sách. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của đề tài là chính sách Myanmar của Trung Quốc từ sau CTL đến 2015. Phạm vi nghiên cứu: Khu vực không gian nghiên cứu địa lý thuộc hai nước Trung Quốc, Myanmar, trong đó có sự mở rộng ra các vùng không gian địa lý có ảnh hưởng xung quanh (chủ yếu là khu vực ĐNA, Ấn Độ Dương). Giới hạn nghiên cứu thời gian: Từ sau CTL khi chính sách NGLG của Trung Quốc được triển khai và mốc kết thúc nghiên cứu là năm 2015 khi Myanmar bước vào giai đoạn bầu cử Quốc hội mới.

Phạm vi nội dung giới hạn ở việc phân tích và làm sáng tỏ chính sách Myanmar của Trung Quốc. Phƣơng pháp nghiên cứu. Phương pháp luận: Là một luận án nghiên cứu về chính sách đối ngoại qua mối quan hệ song phương giữa hai nhà nước, NCS đã sử dụng: - Phép duy vật lịch sử trong triết học Mác - Lênin để xem xét mối quan hệ giữa lợi ích kinh tế với những quyết định của chính sách, giữa sự thay đổi của kinh tế (hạ tầng cơ sở) với những tham vọng của chính sách (thượng tầng kiến trúc), xem xét thấu đáo các mối quan hệ giữa sự thay đổi của xã hội với sự thay đổi của nhận thức. - Chủ nghĩa Hiện thực trong quan hệ quốc tế để phân tích lợi ích quốc gia, quyền lực quốc gia thông qua chính sách đối ngoại và hành xử của các quốc gia 15 trong mối quan hệ song phương.

Với trường phái Tân hiện thực, người viết đã tìm thấy những giải đáp cho phân tích về cân bằng quyền lực, về khái niệm bá quyền trong “hiện thực tấn công” để giải thích trường hợp trỗi dậy của Trung Quốc.