Chương 1 NHỮNG CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ VÀ TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT 1. Các khái niệm liên quan về chính sách, chính sách công, chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 1. Khái niệm chính sách, chính sách công - Khái niệm Chính sách Chính sách là phương thức, hành động của nhà quản lý đề ra để giải quyết một những vấn đề nào đó trong phạm vi thẩm quyền, địa vị của mình. Đó là một trong những công cụ chủ yếu mà Nhà nước sử dụng để quản lý các phạm trù quản lý của mình để thực hiện các mục tiêu tiêu chung của sự phát triển kinh tế - xã hội.
Ở các tầng nấc khác nhau, chính sách có thể được giải quyết từ các tổ chức từng quốc gia đến quốc tế, từ tổ chức chính trị xã hội, doanh nghiệp nhà nước đến các đơn vị. nhưng giá trị, hiệu lực thi hành chỉ sử dụng trong khuôn khổ đã hoạch định sẵn. - Khái niệm Chính sách công "Chính sách công là tổng thể chương trình hành động của chính phủ, nhà nước chuyển hóa những vấn đề có tính cộng đồng trên mọi lĩnh vực, theo phương thức nhất định, nhằm đạt các mục tiêu đề ra". Ở Việt Nam, chính sách công được thể hiện ở các dạng văn bản, chính sách khác nhau dưới dạng : luật, nghị định, thông tư, quyết định, chiến lược, kế hoạch từ các cơ quan Trung ương, địa phương; kể cả bao gồm các chương trình, dự án của nhà nước.
Khái niệm về thu hồi đất Đất đai do nhà nước quản lý, nhân dân làm chủ sở hữu. Nhà nước quản lý, quy định chế độ sở hữu về đất đai tại Điều 53 Hiến pháp 2013 và được cụ thể hóa tại Điều 4 Luật đất đai năm 2013 là “Đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý. Nhà nước trao quyền sử dụng đất cho người 10 sử dụng đất theo quy định của Luật này”. Như vậy, ở nước ta chỉ có một hình thức sở hữu duy nhất đối với đất đai, đất đai thuộc sở hữu toàn dân, không tồn tại khái niệm đất vô chủ ở nước ta.
Nhà nước có quyền thu hồi đất cho các mục đích vì sự phát triển đất nước và bộ mặt quốc gia. Quan niệm về thu hồi đất: Theo Luật Đất đai năm 2003 và Luật Đất đai năm 2013, có thể thấy, việc thu hồi đất là việc Nhà nước quyết định thu lại quyền sử dụng đất của người dân, tổ chức được Nhà nước trao quyền sử dụng đất để sử dụng vào mục đích khác hoặc do vi phạm pháp luật về đất đai. Luận văn này chỉ giới hạn nghiên cứu thu hồi đất theo Điều 61 và Điều 62 của Luật Đất đai năm 2013 khi “Nhà nước sử dụng đất vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, phát triển kinh tế”. Tại điểm a khoản 1, Luật Đất đai năm 2013, Nhà nước được quyền thu hồi đất theo quy định cụ thể.
Khái niệm bồi thường đất Theo Luật Đất đai năm 2013: “Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người sử dụng đất hoặc trả bằng tiền.“ Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam, bồi thường là đền bù những tổn hại gây ra. Như vậy, có thể thấy, bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất cho người có đất bị thu hồi bằng các hình thức khác nhau. Đối tượng được bồi thường đất phải thỏa mãn các điều kiện căn bản về quyền được sử dụng đất đai như: giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyết định giao đất của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền, giấy nộp tiền sử dụng đất nhà nước, chứng từ nguồn gốc đất đai hợp pháp. Khái niệm hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước giúp đỡ, tạo điều kiện cho người có đất bị thu hồi ổn định đời sống sản xuất, vượt qua khó khăn khi Nhà nước 11 thu hồi đất.
Khi tiến thành thu hồi đất thì Nhà nước có những chính sách (được quy định cụ thể trong pháp luật đất đai) về đền bù và hỗ trợ cho những chủ thể bị thu hồi nhằm khắc phục những khó khăn và sớm ổn định cuộc sống. Điều 3, khoản 14, Luật Đất đai năm 2013, định nghĩa việc hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất như sau: Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản suất và phát triển. Theo Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học, Viện Khoa học xã hội Việt Nam, thì hỗ trợ là giúp đỡ nhau, giúp thêm vào; hỗ trợ có tính chất như tương hỗ có quan hệ qua lại để giúp đỡ lẫn nhau Theo Luật Đất đai năm 2013: Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển Các khoản hỗ trợ bao gồm: - Hỗ trợ phí di dời đến nơi khác sinh sống. - Hỗ trợ ổn định đời sống và ổn định sản xuất.
- Hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và tạo việc làm - Hỗ trợ khác. Tuy vậy, các cơ quan hữu quan bám pháp luật đất đai nước ta có thể căn cứ vào tình hình thực tế địa phương quyết định biện pháp hỗ trợ khác nhau. Nếu khó xử lý ngoài thẩm quyền, có thể đệ trình Thủ tướng Chính phủ xin ý kiến chỉ đạo. Khái niệm tái định cư Theo Từ điển Tiếng Việt: Tái định cư là lại một lần nữa ở một nơi nhất định để làm ăn, sinh sống.
Theo Ngân hàng phát triển Châu Á: Tái định cư là xây dựng khu dân cư mới, có đất để sản xuất và cở sở hạ tầng công cộng tại một địa điểm khác. Theo Luật Đất đai năm 2013: “Tái định cư là việc di chuyển đến một nơi khác với nơi ở trước đây để sinh sống và làm ăn. Tái định cư bắt buộc đó là sự di chuyển không thể tránh khỏi khi Nhà nước thu hồi hoặc trưng thu đất đai để thực hiện các dự án phát triển kinh tế - xã hội hoặc vì mục tiêu an ninh, quốc phòng.“ 12 Ở đây, hình thức tái định cư có thề là: nhà mới, đất ở hoặc bằng tiền. Khi Nhà nước ra quyết định thu hồi đất của người sử dụng đất, để đảm bảo quyền, lợi ích hợp pháp và ổn định cuộc sống của người sử dụng đất bị thu hồi thì các phương án tái định cư song song bắt buộc nhằm thỏa mãn nhu cầu thiết yếu của người dân.
Phần lớn đáp ứng nhu cầu tái định cư là Nhà nước giao cho cá nhân hoặc tập thể bị thu hồi đất phải di chuyển chỗ ở. Khái niệm về giải phóng mặt bằng: Để quỹ đất được thực hiện các dự án phát triển kinh tế - xã hội thì công tác GPMB là không thể thiếu trong kế hoạch đã định. Giải phóng mặt bằng là quá trình thực hiện các công việc liên quan đến việc di dời nhà cửa, cây cối, các công trình xây dựng và một bộ phận dân cư trên một phần đất nhất định được quy hoạch cho việc cải tạo, mở rộng hoặc xây dựng một công trình mới. Chủ đầu tư mới được giao đất từ khi bắt đầu hình thành hội đồng GPMB đến khi giải phóng xong đất đất đai nhà cửa cần giải phóng.
Công việc GPMB là một quá trình phức tạp, đa dạng muôn hình muôn vẻ giữa các dự án. Song song đó là sự ảnh hưởng lợi ích trực tiếp của các bên tham gia cũng như của toàn của xã hội. Khái niệm chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nưóc thu hồi đất Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất là một dạng chính sách công có nội dung liên quan đến nhiều lĩnh vực như đất đai, tài chính, an ninh, chính trị,. Giống như các chính sách công khác, có nhiều quan niệm khác nhau về chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất.
Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư là một dạng chính sách đặc biệt mang tính nhân văn của Nhà nước, thể hiện cách ứng xử vừa đại diện cho chủ sở hữu đất đai, vừa phản ánh thái độ của cơ quan được xã hội trao quyền quản lý đất đai, vừa bao hàm nội dung điều hòa lợi ích theo hướng bảo đảm quyền và lợi ích chính đáng của các bên liên quan, phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo công bằng, trong đó các cơ quan nhà nước sử dụng nhiều công cụ như pháp 13 luật, tài chính, giá cả để đạt được các mục tiêu của mình. Khái niệm trên được bao hàm các nội dung cơ bản sau: Thứ nhất, về chính sách bồi thường: Bao gồm bồi thường đất và tài sản trên đất: - Quy định về nguyên tắc bồi thường về đất; điều kiện được bồi thường về đất; về giá đất tính bồi thường; bồi thường chi phí đầu tư vào đất còn lại. - Quy định về nguyên tắc bồi thường tài sản; bồi thường thiệt hại tài sản; bồi thường chi phí di chuyển. Người dân đang sử dụng đất có đủ điều kiện về pháp lý về giấy tờ thì được bồi thường thỏa đáng trong quy định hiện hành; Ngược lại Nhà nước có thể chỉ được xem xét theo để hỗ trợ phần trăm theo quy định.
Giá đất để tính bồi thường là theo giá chuyển nhượng trên thị trường đi cùng mục đích sử dụng trong điều kiện bình thường. Tài sản gắn gắn liền có chủ sở hữu trên đất Nhà nước, khi Nhà nước thu hồi đất mà có thiệt hại liên quan đến tài sản đó thì được bồi thường theo quy định. Mức bồi thường thiệt về tài sản trên đất được xác định trên cơ sở giá trị xây dựng mới của nhà, công trình hoặc giá trị hiện của cây trồng, chi phí di chuyển, hao hụt trong quá trình di chuyển đối với vật nuôi và các tài sản là dây chuyền, thiết bị sản xuất có thể tháo rời, vận chuyển và lắp đặt laị được. Nếu quy trình GPMB kéo dài trong khoảng thời gian dài, có thể chênh lệc giá bồi thường tại thời điểm bồi thường thì UBND cấp Quận, quận sẽ báo cáo Sở Tài Chính xin tổ chức thẩm định mức giá bồi thường thỏa đáng.