CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Trong chương này, các công trình nghiên cứu liên quan đến luận án được sắp xếp và phân tích theo 3 nhóm chính là: 1) Các nghiên cứu về thể chế và hội nhập chính trị của EU; (2) Các nghiên cứu về Chính sách Đối ngoại và An ninh chung (CFSP); (3) Các nghiên cứu về Chính sách An ninh và Phòng thủ chung của EU. Việc tìm hiểu các công trình nghiên cứu thuộc nhóm này là cần thiết vì CSDP được coi là một bộ phận của CFSP và là một bước đi trong tiến trình nhất thể hóa chính trị của EU.Các nghiên cứu về thể chế và hội nhập chính trị của EU 1. Các nghiên cứu về cơ cấu thể chế của EU Tác phẩm “the political system of the European Union” (Hệ thống chính trị của Liên minh châu Âu) của Simon Hix, Palgrave xuất bản năm 2005 đã mô tả khá toàn diện về các thể chế của EU. Tác giả phản bác quan điểm hệ thống chính trị chỉ toàn tồn tại trong phạm vi quốc gia và khẳng định EU đã hình thành cho mình một hệ thống chính trị thực sự.
“The European Union after Lisbon: Polity, Politics, Policy” (Liên minh châu Âu sau Hiệp ước Lisbon: Thể chế, chính trị và chính sách) của Soren Dosenrode, Routledge xuất bản năm 2016 đã xem xét những thay đổi của EU kể từ khi Hiệp ước Lisbon có hiệu lực. Tác giả khẳng định Hiệp ước Lisbon có thể là "kế hoạch b" so với Hiệp ước Hiến pháp bị hủy bỏ, nhưng chắc chắn là một bước tiến đáng kể trên con đường hội nhập của khu vực châu Âu. Thông qua những quy định của Hiệp ước Lisbon, EU đã củng cố và hoàn thiện cả về thể chế (quyền lực nhà nước) và về chính sách (các nguyên tắc và quy định). Ấn phẩm “The Government and Politics of the European Union” (Chính phủ và chính trị của Liên minh châu Âu) của Neill Nugent, Duke 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com University press xuất bản năm 2017 đã đem đến một cái nhìn tổng quan về quá trình nhất thể hóa của EU từ hội nhập kinh tế đến hội nhập chính trị.
Tác giả mô tả toàn bộ quá trình liên kết khu vực của EU, phân tích hệ thống chính trị của EU và chỉ ra các điểm hạn chế trong cơ chế ra quyết định của EU. “Bản chất và cơ chế hoạt động của hệ thống chính trị Liên minh châu Âu” (2003); Những vấn đề cơ bản của Hiến pháp châu Âu (2005); Những nhân tố tác động đến quá trình cải cách hệ thống chính trị ở Liên minh châu Âu (2005) của tác giả Đặng Minh Đức đăng trên Tạp chí Nghiên cứu châu Âu đã tập trung phân tích về sự hình thành và quá trình phát triển của hệ thống chính trị của EU; làm sáng tỏ cơ chế vận hành của một số thể chế hiện hành của EU như Nghị viện châu Âu, Hội đồng châu Âu, Ủy ban châu Âu. “Các thể chế chính trị Liên minh châu Âu”, luận án tiến sĩ, Phan Đức Thọ (2010), đã phân tích và làm rõ sự hình thành và quá trình phát triển của hệ thống chính trị của EU qua ba giai đoạn tiêu biểu: Cộng đồng than thép châu Âu; Cộng đồng kinh tế châu Âu và Liên minh châu Âu; làm sáng tỏ sự vận hành của năm thể chế chính trị cơ bản đó là Uỷ ban châu Âu, Hội đồng châu Âu, Hội đồng Bộ trưởng, Nghị viện châu Âu và Toà án châu Âu “Cơ sở lý luận và thực tiễn hoạt động của Nghị viện Châu Âu”, Đặng Minh Đức (2013), Nxb Khoa học xã hội, tập trung phân tích về cơ chế vận hành và vai trò của Nghị viện châu Âu trong tiến trình hội nhập chính trị của EU. Các nghiên cứu về quá trình hội nhập chính trị của EU Các công trình nghiên cứu của các học giả phương Tây về tiến trình hội nhập chính trị của EU khá toàn diện và có giá trị tham khảo cao.
Trước hết phải kể đến các tác phẩm lý giải sâu sắc về hiện tượng hội nhập khu vực ở châu Âu thông qua các lý thuyết khác nhau xuất hiện từ rất sớm như “The Uniting of Europe” (Sự hợp nhất của châu Âu) [83] và “Beyond the Nation- 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com State” (Vượt khỏi ranh giới quốc gia- dân tộc), Stanford University Press xuất bản năm 1958 và năm 1964 của Ernest B. Hai tác phẩm sử dụng thuyết lan tỏa để cắt nghĩa và mô tả sự vận hành của tiến trình hội nhập tại châu Âu. Tác phẩm “The Choice for Europe: Social Purpose and State Power from Messina to Maastricht” (Sự lựa chọn cho châu Âu: Mục đích xã hội và quyền lực nhà nước từ Messina đến Maastricht), Andrew Moravcsik (1998) do Routledge xuất bản đã tiếp cận và phân tích quá trình hội nhập ở khu vực châu Âu một cách toàn diện. Tác giả kết hợp luận điểm của chủ nghĩa tự do và thuyết liên chính phủ để giải thích quá trình EU tiến từ hội nhập kinh tế sang hội nhập chính trị.
Andrew chỉ ra những ưu tiên của các quốc gia thành viên trong cuộc thương lượng nhằm đạt đến sự đồng thuận cuối cùng và khẳng định sau khi các quốc gia thành viên EU chấp nhận từ bỏ các đặc quyền của từng quốc gia để phối hợp và liên kết các chính sách kinh tế cốt lõi, EU đã tạo ra một cam kết thể chế ở cấp độ liên chính phủ. “From EU Constitution to Lisbon Treaty” (Từ Hiến pháp châu Âu đến Hiệp ước Lisbon) của Jens Peter Bonde, Foundation for EU Democracy xuất bản năm 2008 đã rà soát, chỉ ra những sửa đổi và bổ sung trong nội dung của các Điều khoản, từ đó phân tích tác động của những thay đổi này tới công dân và các quốc gia thành viên. Tác giả cũng đưa ra các dự báo về xu thế phát triển của các thể chế trong tương lai. Báo cáo “The treaty of Lisbon: an impact of assessment” (Hiệp ước Lisbon: đánh giá tác động) của Ủy ban châu Âu tháng 3/2008 đã đưa ra các đánh giá tác động của Hiệp ước tới bộ máy thể chế của EU và các quyền lợi cơ bản của các quốc gia thành viên.
“Politics of European Integration: Political Union or a House Divided?” (Hội nhập chính trị của châu Âu: Liên minh chính trị hay một thực thể bị chia rẽ?), Andrew Glencross (2014), Wiley Blackwell xuất bản, đã tóm 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lược lại quá trình hội nhập chính trị của châu Âu từ khi còn là các ý tưởng về việc hợp tác và hội nhập. Tác giả cũng đề cập tới những mô hình hội nhập mà EU có thể hướng tới theo quan điểm của các học thuyết quan hệ quốc tế như chủ nghĩa tự do, Thuyết liên chính phủ… và cơ chế ra quyết định khi EU tiến hành nhất thể hóa chính trị. Tác phẩm cũng đề cập tới những hạn chế và tồn tại trong tiến trình nhất thể hóa chính trị của EU đặc biệt là những “mảng tối” bủa vây EU trong khủng hoảng nợ công của khu vực các nước sử dụng đồng Euro (Eurozone). “The History of European Integration: A new perspective” (Lịch sử hội nhập châu Âu: Một viễn cảnh mới) của Ivan T.
Berend do Routledge xuất bản năm 2016 [25] đã tập trung nghiên cứu vai trò của các tập đoàn đa quốc gia trong khu vực và tầm ảnh hưởng của Hoa Kỳ đối với tiến trình hội nhập của EU. Tác phẩm liệt kê và phân tích các sự kiện theo trình tự thời gian và dựa trên thông tin của hai tài liệu lưu trữ được công bố- các tài liệu lưu trữ của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ và tài liệu lưu trữ của EU về tiến trình hội nhập châu Âu. Tại Việt Nam, vấn đề hội nhập chính trị của EU cũng được các học giả tập trung nghiên cứu với một số công trình nghiên cứu và bài viết trên các tạp chí chuyên ngành. Có thể kể đến một số tác phẩm như“Mở rộng EU và các tác động đối với Việt Nam”, được thực hiện bởi chương trình Nghiên cứu châu Âu tại Việt Nam do GS.TS Bùi Huy Khoát biên soạn và xuất bản năm 2004.
Ấn phẩm tập trung nghiên cứu về vấn đề EU mở rộng, những thuận lợi và thách thức kinh tế, an ninh, chính trị sau khi EU mở rộng cũng như phân tích những tác động của việc mở rộng EU đối với Việt Nam. “Từ hiến pháp chung đến hiệp ước Lisbon: Quá trình tiến tới Liên minh châu Âu thống nhất, hiện đại và năng động trong thế kỷ XXI” của Đỗ Thanh Bình và Phạm Anh (2008); “Hiệp ước Hiến pháp và Hiệp ước Lisbon- thực 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chất và triển vọng” của Phan Đức Thọ (2009); “Vai trò của Liên minh châu Âu và Hiệp ước Lisbon” và “Một số vấn đề chính trị nổi bật của Liên minh châu Âu giai đoạn 2000-2010” của tác giả Đinh Công Tuấn (2010) đăng trên Tạp chí Nghiên cứu châu Âu. Các bài viết tiếp cận tới các vấn đề liên quan đến quá trình nhất thể hóa chính trị của EU, chỉ ra được những thành tựu và tồn tại của EU trong quá trình định hình các thể chế chính trị, phần nào chỉ ra được những nguyên nhân khiến cho tiến trình nhất thể hóa chính trị của EU chững lại và bước đầu đặt ra những câu hỏi về việc định hình thể chế của EU là quốc gia, liên bang hay tổ chức quốc tế? “Nghiên cứu so sánh các mô hình liên kết khu vực – Kinh nghiệm cho ASEAN” của PGS. Nguyễn An Hà (2014), đề tài cấp bộ Viện Nghiên cứu châu Âu, đã phân tích về quá trình hội nhập khu vực của EU, so sánh những tương đồng và khác biệt về hội nhập khu vực của EU và ASEAN từ đó rút ra những bài học ASEAN có thể học tập được từ sự hội nhập của EU như không dập khuôn máy móc mô hình hội nhập bởi tính chất đặc thù của từng thể chế; hội nhập từng bước trong đó hội nhập kinh tế là động lực hàng đầu.
“Sự ra đời và phát triển của các Hiệp ước, Hiệp định trong Liên minh Châu Âu giai đoạn 1950 – 2013” của Lê Thị Kim Oanh (2014), đề tài cơ sở Viện Nghiên cứu châu Âu, đã phân tích tiến trình hội nhập chính trị của EU theo cách tiếp cận lịch sử thông qua hệ thống hóa và phân tích, đánh giá các Hiệp định, Hiệp ước của EU giai đoạn 1950-2013. Các nghiên cứu về Chính sách Đối ngoại và An ninh chung 1. Các nghiên cứu về quá trình hình thành và triển khai Chính sách Đối ngoại và An ninh chung Trên thế giới, các công trình nghiên cứu về CFSP tương đối phong phú cả về quy mô và nội dung.