Chính Sách An Ninh Của Mỹ Đối Với Khu Vực Đông Nam Á Dưới Thời Tổng Thống Barack Obama (2009-2012)

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ussh chính sách an ninh của mỹ đối với khu vực đông nam á dưới thời tổng thống barack obama 2009, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Trần Thị Huyền Trang
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Khắc Nam
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Quan Hệ Quốc Tế
• Đề tài: Chính Sách An Ninh Của Mỹ Đối Với Khu Vực Đông Nam Á Dưới Thời Tổng Thống Barack Obama (2009-2012)
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ HOẠCH ĐỊNH CHÍNH SÁCH AN NINH MỸ ĐỐI VỚI KHU VỰC ĐÔNG NAM Á DƯỚI THỜI TỔNG THỐNG BARACK OBAMA (2009-2012)
• 1.1. Cơ sở khách quan
• 1.2. Sự thay đổi của bối cảnh khu vực
• 1.3. Thế kỷ châu Á-Thái Bình Dương. Xu thế hướng về Đông Nam Á của các cường quốc trên thế giới
• 1.4. Đông Nam Á trong chính sách an ninh châu Á-Thái Bình Dương của Mỹ
• 1.5. Tầm quan trọng về an ninh của khu vực Đông Nam Á đối với Mỹ
• 1.6. Yếu tố Trung Quốc. Vai trò của ASEAN
• 1.7. Cơ sở chủ quan: Sự thay đổi của nước Mỹ và quan điểm đối ngoại của chính quyền Obama
• 1.8. Tác động của khủng hoảng tài chính. Can thiệp quân sự nước ngoài
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG CHÍNH SÁCH AN NINH CỦA MỸ ĐỐI VỚI KHU VỰC ĐÔNG NAM Á DƯỚI THỜI TỔNG THỐNG BARACK OBAMA (2009-2012)
• 2.1. Mục tiêu của chính sách
• 2.2. Các công cụ thực hiện chính sách
• 2.3. Các biện pháp triển khai chính sách
• 2.4. Các tuyên bố mục đích
• 2.5. Củng cố quan hệ đồng minh
• 2.6. Đồng minh Thái Lan
• 2.7. Đồng minh Philippines
• 2.8. Mở rộng quan hệ với các đối tác mới
• 2.9. Tăng cường sự hiện diện quân sự của Mỹ tại khu vực Đông Nam Á
• 2.10. Tăng cường can dự với ASEAN
• 2.11. Giải quyết các vấn đề an ninh nổi cộm
• 2.12. Vấn đề biển Đông
• 2.13. Các vấn đề an ninh cấp tiểu khu vực
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA CHÍNH SÁCH AN NINH ĐÔNG NAM Á CỦA MỸ TRONG NHIỆM KỲ 1 CỦA TỔNG THỐNG OBAMA ĐỐI VỚI KHU VỰC VÀ VIỆT NAM
• 3.1. Tác động đối với khu vực
• 3.2. Tác động tích cực
• 3.3. Tác động tiêu cực
• 3.4. Tác động đến Việt Nam
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về chính sách an ninh của Mỹ tại Đông Nam Á 2009 2012

Chính sách an ninh của Mỹ tại khu vực Đông Nam Á dưới thời Tổng thống Barack Obama (2009-2012) đã đánh dấu một bước chuyển mình quan trọng trong quan hệ quốc tế. Chính quyền Obama đã thực hiện chiến lược 'xoay trục' sang châu Á, nhằm củng cố vị thế của Mỹ trong bối cảnh sự trỗi dậy của Trung Quốc. Chính sách này không chỉ tập trung vào an ninh quân sự mà còn mở rộng hợp tác kinh tế và chính trị với các quốc gia trong khu vực. Sự chuyển hướng này phản ánh tầm quan trọng của Đông Nam Á trong chiến lược an ninh toàn cầu của Mỹ.

1.1. Bối cảnh chính trị và an ninh khu vực Đông Nam Á

Trong giai đoạn 2009-2012, Đông Nam Á đối mặt với nhiều thách thức an ninh, bao gồm sự gia tăng ảnh hưởng của Trung Quốc và các vấn đề tranh chấp lãnh thổ. Mỹ nhận thấy rằng việc duy trì ổn định trong khu vực là cần thiết để bảo vệ lợi ích quốc gia của mình. Sự hiện diện quân sự của Mỹ tại Đông Nam Á được tăng cường nhằm đối phó với những mối đe dọa này.

1.2. Mục tiêu của chính sách an ninh Mỹ tại Đông Nam Á

Mục tiêu chính của chính sách an ninh Mỹ tại Đông Nam Á là củng cố quan hệ đồng minh, tăng cường hợp tác an ninh và đảm bảo tự do hàng hải. Mỹ đã cam kết hỗ trợ các quốc gia trong khu vực trong việc đối phó với các mối đe dọa an ninh, đồng thời thúc đẩy sự phát triển bền vững và ổn định chính trị.

II. Những thách thức trong chính sách an ninh của Mỹ tại Đông Nam Á

Chính sách an ninh của Mỹ tại Đông Nam Á không chỉ gặp phải những thách thức từ bên ngoài mà còn từ chính nội bộ khu vực. Sự cạnh tranh giữa các cường quốc, đặc biệt là giữa Mỹ và Trung Quốc, đã tạo ra một môi trường chính trị phức tạp. Các quốc gia Đông Nam Á cũng phải cân nhắc giữa việc hợp tác với Mỹ và duy trì quan hệ với Trung Quốc.

2.1. Sự gia tăng ảnh hưởng của Trung Quốc

Trung Quốc đã gia tăng sự hiện diện quân sự và kinh tế tại Đông Nam Á, điều này đã tạo ra áp lực lớn đối với các quốc gia trong khu vực. Mỹ cần phải tìm cách đối phó với sự bành trướng này mà không làm gia tăng căng thẳng.

2.2. Quan hệ giữa các quốc gia Đông Nam Á

Các quốc gia Đông Nam Á có những lợi ích và ưu tiên khác nhau, điều này khiến cho việc xây dựng một mặt trận thống nhất trong chính sách an ninh trở nên khó khăn. Mỹ cần phải điều chỉnh chiến lược của mình để phù hợp với thực tế này.

III. Phương pháp triển khai chính sách an ninh của Mỹ tại Đông Nam Á

Mỹ đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau để triển khai chính sách an ninh tại Đông Nam Á, bao gồm việc tăng cường hợp tác quân sự, tổ chức các cuộc tập trận chung và hỗ trợ tài chính cho các quốc gia trong khu vực. Những phương pháp này không chỉ giúp củng cố quan hệ đồng minh mà còn tạo ra một mạng lưới an ninh vững chắc.

3.1. Tăng cường hợp tác quân sự

Mỹ đã tổ chức nhiều cuộc tập trận quân sự chung với các quốc gia Đông Nam Á, nhằm nâng cao khả năng phối hợp và sẵn sàng ứng phó với các tình huống khẩn cấp. Điều này không chỉ giúp tăng cường năng lực quân sự mà còn củng cố lòng tin giữa các quốc gia.

3.2. Hỗ trợ tài chính và kỹ thuật

Mỹ đã cung cấp hỗ trợ tài chính và kỹ thuật cho các quốc gia Đông Nam Á để nâng cao năng lực an ninh. Điều này bao gồm việc đào tạo lực lượng an ninh, cung cấp trang thiết bị và hỗ trợ trong việc phát triển các chiến lược an ninh quốc gia.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về chính sách an ninh của Mỹ

Chính sách an ninh của Mỹ tại Đông Nam Á đã mang lại nhiều kết quả tích cực, nhưng cũng gặp phải không ít khó khăn. Việc tăng cường quan hệ với các quốc gia trong khu vực đã giúp Mỹ duy trì ảnh hưởng, nhưng cũng tạo ra những phản ứng từ Trung Quốc và các quốc gia khác.

4.1. Kết quả tích cực từ chính sách an ninh

Chính sách an ninh của Mỹ đã giúp củng cố quan hệ đồng minh với các quốc gia như Philippines và Thái Lan. Sự hiện diện quân sự của Mỹ đã góp phần đảm bảo an ninh hàng hải và ổn định khu vực.

4.2. Những phản ứng từ các quốc gia khác

Sự can thiệp của Mỹ tại Đông Nam Á đã tạo ra những phản ứng từ Trung Quốc và các quốc gia khác trong khu vực. Điều này đã dẫn đến những căng thẳng trong quan hệ quốc tế và cần được xem xét kỹ lưỡng.

V. Kết luận và tương lai của chính sách an ninh Mỹ tại Đông Nam Á

Chính sách an ninh của Mỹ tại Đông Nam Á dưới thời Tổng thống Obama đã tạo ra những thay đổi quan trọng trong quan hệ quốc tế. Tuy nhiên, tương lai của chính sách này sẽ phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm sự phát triển của Trung Quốc và các quốc gia trong khu vực. Mỹ cần phải tiếp tục điều chỉnh chiến lược của mình để phù hợp với bối cảnh mới.

5.1. Dự báo về tương lai chính sách an ninh

Trong bối cảnh hiện tại, Mỹ cần phải tiếp tục duy trì sự hiện diện quân sự tại Đông Nam Á và củng cố quan hệ với các đồng minh. Điều này sẽ giúp đảm bảo an ninh khu vực và bảo vệ lợi ích quốc gia của Mỹ.

5.2. Những thách thức trong tương lai

Mỹ sẽ phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc duy trì ảnh hưởng tại Đông Nam Á, đặc biệt là sự gia tăng của Trung Quốc. Việc điều chỉnh chính sách an ninh sẽ là cần thiết để ứng phó với những thay đổi trong bối cảnh quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bước vào thập kỷ thứ hai của thế kỷ XXI, cán cân quyền lực toàn cầu chứng kiến sự dịch chuyển mạnh mẽ về phía khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Đối với nước Mỹ, đây là thị trường tiếp nhận hơn 60% tổng lượng hàng hóa xuất khẩu và trực tiếp tạo ra khoảng 2,4 triệu việc làm cho người dân nội địa. Tuy nhiên, sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, Washington phải đối mặt với áp lực nợ công vượt ngưỡng 13 nghìn tỷ USD và mức thâm hụt ngân sách chạm mốc 1.340 tỷ USD, tương đương 8,9% GDP vào năm 2011. Trong bối cảnh sức mạnh tổng hợp của Trung Quốc trỗi dậy nhanh chóng và sự can dự của Washington tại Trung Đông dần hạ nhiệt, Tổng thống Barack Obama đã công bố chiến lược "Tái cân bằng" nhằm chuyển dịch trọng tâm an ninh quốc gia.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung vào việc luận giải sự thay đổi trong tư duy chiến lược và thực tiễn triển khai chính sách an ninh của Mỹ tại Đông Nam Á trong giai đoạn 2009 - 2012. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể là làm rõ các nhân tố chủ quan, khách quan định hình chính sách; phân tích hệ thống công cụ và biện pháp can dự an ninh; đồng thời đánh giá toàn diện những tác động địa - chính trị đa chiều tới cấu trúc an ninh khu vực và vị thế chiến lược của Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu được xác định theo mốc thời gian nhiệm kỳ đầu tiên của Tổng thống Barack Obama (2009 - 2012), không gian địa lý tập trung vào 10 quốc gia thành viên Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) đặt trong không gian địa chiến lược mở rộng của châu Á - Thái Bình Dương. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện ở việc lượng hóa các cam kết an ninh của Mỹ, tiêu biểu là kế hoạch điều chuyển 60% lực lượng hải quân về khu vực trước năm 2020, cung cấp luận cứ thực tiễn giá trị cho việc hoạch định chính sách đối ngoại và quốc phòng độc lập, tự chủ của Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng kết hợp ba trụ cột lý thuyết nền tảng trong trường phái Quan hệ quốc tế:

Thứ nhất là Thuyết Hiện thực Mới (Neorealism), sử dụng mô hình Cân bằng Quyền lực (Balance of Power) và Cân bằng Đe dọa (Balance of Threat) để giải thích hành vi của Mỹ trong việc ngăn chặn một cường quốc bá quyền đơn phương chi phối lục địa Á - Âu.

Thứ hai là Thuyết Thể chế Tự do (Liberal Institutionalism), luận giải quyết định của Mỹ khi tham gia sâu rộng vào các cơ chế đa phương do ASEAN dẫn dắt nhằm ràng buộc trách nhiệm và giảm thiểu chi phí quản trị an ninh khu vực.

Thứ ba là Khái niệm Sức mạnh Thông minh (Smart Power), giải thích cách thức chính quyền Obama kết hợp linh hoạt sức mạnh cứng (quân sự, răn đe) và sức mạnh mềm (ngoại giao đa phương, hội nhập kinh tế) để củng cố vị thế lãnh đạo toàn cầu.

Bên cạnh đó, nghiên cứu làm rõ 4 thuật ngữ chuyên ngành cốt lõi gồm:

• Chiến lược Tái cân bằng (Rebalancing Strategy).
• Tiếp cận Địa điểm thay vì Căn cứ cố định (Places, not bases).
• Chiến lược Chống tiếp cận và Chống thâm nhập khu vực (A2/AD).
• Chính sách Can dự kết hợp Ngăn chặn (Congagement).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ cỡ mẫu gồm 85 văn kiện chiến lược chính thức của Nhà Trắng, Lầu Năm Góc, Bộ Ngoại giao Mỹ (như Chiến lược An ninh Quốc gia 2010, Báo cáo Đánh giá Quốc phòng 4 năm một lần 2010, Hướng dẫn Quốc phòng 2012) cùng hơn 120 công trình nghiên cứu chuyên sâu của các viện nghiên cứu chiến lược hàng đầu thế giới như CSIS, RAND, ASPI và các tạp chí khoa học chuyên ngành tại Việt Nam.

Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu phi xác suất có chủ đích (Purposive Sampling), tập trung vào các văn bản quy phạm, hiệp ước an ninh song phương, đa phương và dữ liệu thực chứng từ các cuộc tập trận quân sự trong khung thời gian 2009 - 2012. Lý do lựa chọn phương pháp này nhằm đảm bảo tính thẩm quyền, độ xác thực và phản ánh đúng bản chất hoạch định chính sách của giới lãnh đạo Washington.

Về phương pháp phân tích, tác giả kết hợp chặt chẽ giữa:

• Phương pháp phân tích lịch sử để xác lập tiến trình điều chỉnh chiến lược.
• Phương pháp phân tích - tổng hợp và so sánh đối chiếu nhằm làm rõ điểm khác biệt giữa học thuyết đối ngoại thời George W. Bush và Barack Obama.
• Phương pháp phân tích địa chính trị để đánh giá tương quan lực lượng Mỹ - Trung tại Biển Đông.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực chứng giai đoạn 2009 - 2012 đã làm sáng tỏ 4 phát hiện chiến lược quan trọng:

Thứ nhất, có sự chuyển dịch căn bản từ tư duy lập căn cứ đồn trú cố định sang mô hình hiện diện linh hoạt "Places, not bases". Thay vì duy trì các căn cứ quy mô lớn như thời Chiến tranh Lạnh, Mỹ triển khai luân phiên các đơn vị tinh nhuệ, điển hình là thỏa thuận bố trí 2.500 lính thủy đánh bộ tại Darwin (Australia) và triển khai tối đa 4 tàu chiến đấu ven biển (LCS) tại Singapore, giúp tiết kiệm hơn 25% ngân sách hậu cần thường kỳ so với đóng quân vĩnh viễn.

Thứ hai, Mỹ thực hiện tái cơ cấu phân bổ lực lượng toàn cầu theo tỷ lệ 60/40. Lầu Năm Góc chính thức thiết lập lộ trình phân bổ 60% tổng số tàu chiến và phi đội bay của Hải quân Mỹ sang chiến trường Thái Bình Dương đến năm 2020, đảo ngược tỷ lệ 50/50 duy trì suốt nhiều thập kỷ trước đó giữa Đại Tây Dương và Thái Bình Dương.

Thứ ba, Washington đẩy mạnh thể chế hóa quan hệ an ninh đa phương và can dự sâu vào các cấu trúc khu vực. Nổi bật là việc Mỹ chính thức ký kết Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á (TAC) vào năm 2009, tham gia đầy đủ Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á (EAS) từ năm 2011, và khởi động Sáng kiến Hạ lưu sông Mê Kông (LMI) nhằm cân bằng với Khu vực mậu dịch tự do Trung Quốc - ASEAN (CAFTA) quy mô 1,9 tỷ dân.

Thứ tư, Mỹ củng cố quan hệ với 2 đồng minh hiệp ước truyền thống (Thái Lan, Philippines) và nâng tầm can dự với 4 đối tác mới nổi (Singapore, Indonesia, Malaysia, Việt Nam). Tần suất tập trận song phương và đa phương gia tăng rõ rệt, tiêu biểu như cuộc tập trận Hổ mang vàng (Cobra Gold) thu hút hơn 10.000 binh sĩ từ nhiều quốc gia tham gia mỗi kỳ, cùng chuỗi tập trận CARAT và SEACAT mở rộng phạm vi kiểm soát an ninh hàng hải.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi thúc đẩy chính sách an ninh mới của Mỹ xuất phát từ áp lực kép: sự suy giảm nguồn lực nội tại sau khủng hoảng tài chính và sự trỗi dậy quân sự quyết đoán của Trung Quốc. Khi Bắc Kinh công bố mức tăng trưởng ngân sách quốc phòng 11,2% lên 106 tỷ USD vào năm 2012 (ước tính thực tế của Lầu Năm Góc từ 120 đến 180 tỷ USD) và đẩy mạnh hiện thực hóa yêu sách đường lưỡi bò bao trùm 80% diện tích Biển Đông, Mỹ buộc phải tái định hình không gian răn đe chiến lược.

So với chủ nghĩa đơn phương cứng rắn dưới thời chính quyền George W. Bush vốn tập trung chủ yếu vào cuộc chiến chống khủng bố, chính quyền Obama đã chuyển hóa sang cách tiếp cận đa phương toàn diện. Nếu dữ liệu phân bổ nguồn lực quốc phòng được mô hình hóa qua biểu đồ ma trận không gian, người đọc có thể thấy rõ trục dịch chuyển trọng tâm chiến lược: từ các mặt trận trên bộ ở Trung Đông sang không gian biển và mạng lưới đồng minh tại Tây Thái Bình Dương.

Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của các phát hiện trên chỉ ra rằng Đông Nam Á không còn là một tiểu vùng ngoại vi mà đã trở thành điểm tựa địa chiến lược trung tâm trong bàn cờ cạnh tranh nước lớn. Tuy nhiên, sự can dự gia tăng của Mỹ cũng tạo ra tính hai mặt: vừa cung cấp năng lực răn đe bảo vệ tự do hàng hải, vừa làm sâu sắc thêm tình trạng tiến thoái lưỡng nan về an ninh trong khối ASEAN.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả phân tích chiến lược an ninh Mỹ giai đoạn 2009 - 2012, tác giả đưa ra 4 nhóm khuyến nghị chính sách cụ thể dành cho các cơ quan hoạch định chiến lược đối ngoại và an ninh quốc phòng:

Thứ nhất, kiên định chính sách quốc phòng độc lập, tự chủ và linh hoạt cân bằng chiến lược. Bộ Ngoại giao và các cơ quan tham mưu đối ngoại cần duy trì nguyên tắc không tham gia liên minh quân sự, không cho nước ngoài đặt căn cứ quân sự, song tích cực đa phương hóa quan hệ quốc tế. Mục tiêu cụ thể là duy trì thế cân bằng năng động giữa các nước lớn, bảo đảm 100% các quyết sách an ninh biển không bị lệ thuộc vào sự chi phối của bất kỳ trục quyền lực đơn lẻ nào trong trung hạn 2015 - 2020.

Thứ hai, tối ưu hóa các cơ chế hợp tác an ninh phi truyền thống với Mỹ và các đối tác. Bộ Quốc phòng cần tận dụng các chương trình viện trợ nâng cao năng lực thực thi pháp luật trên biển (FMF), hỗ trợ nhân đạo và cứu trợ thảm họa (HADR), tìm kiếm cứu nạn (SAR). Đặt mục tiêu tăng từ 30% đến 40% năng lực giám sát và tuần tra thực địa của lực lượng Cảnh sát biển và Kiểm ngư trong lộ trình 3 năm.

Thứ ba, củng cố vai trò trung tâm và lập trường chung của ASEAN về an ninh hàng hải. Phái đoàn ngoại giao Việt Nam tại ASEAN cần chủ động thúc đẩy quá trình xây dựng Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) có tính ràng buộc pháp lý cao, phấn đấu đạt tỷ lệ đồng thuận tuyệt đối trong các tuyên bố chung của diễn đàn ARF và ADMM+ về việc tuân thủ Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển 1982 (UNCLOS).

Thứ tư, đẩy mạnh nghiên cứu dự báo chiến lược và thiết lập cơ chế kiểm soát khủng hoảng. Các viện nghiên cứu chiến lược cần thiết lập hệ thống cảnh báo sớm địa chính trị, xây dựng các kịch bản đối phó với tình huống va chạm trên biển trong vòng 12 đến 24 tháng tới, bảo đảm giữ vững chủ quyền toàn vẹn lãnh thổ và duy trì môi trường hòa bình, ổn định để phát triển kinh tế.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao, đặc biệt hữu ích cho 4 nhóm đối tượng sau:

Thứ nhất, các nhà hoạch định chính sách đối ngoại, cán bộ nghiên cứu tại Bộ Ngoại giao, Bộ Quốc phòng và Ban Đối ngoại Trung ương. Luận văn cung cấp bức tranh phân tích toàn diện về phương thức vận hành chính sách của Mỹ, giúp xây dựng các kịch bản đối sách linh hoạt, tối ưu hóa lợi ích an ninh quốc gia trong quan hệ song phương Việt - Mỹ và đa phương ASEAN.

Thứ tư, các chuyên gia phân tích rủi ro địa chính trị và cố vấn đầu tư quốc tế. Thông qua việc phân tích sự chuyển dịch cán cân an ninh biển và các tuyến hàng hải huyết mạch qua eo biển Malacca và Biển Đông, tài liệu giúp dự báo xu hướng chuỗi cung ứng và đánh giá mức độ ổn định của thị trường năng lượng khu vực.

Thứ ba, giảng viên, nghiên cứu viên chuyên ngành Quan hệ quốc tế, Chính trị học, Châu Mỹ học và Lịch sử Ngoại giao. Luận văn đóng vai trò là tài liệu tham khảo chuyên khảo chất lượng cao, cung cấp khung lý thuyết đa diện và hệ thống dữ liệu thực chứng phong phú để phục vụ công tác giảng dạy và triển khai các đề tài nghiên cứu cấp bộ, cấp nhà nước.

Thứ tư, học viên cao học, nghiên cứu sinh và sinh viên các khối trường ngoại giao, an ninh, khoa học xã hội và nhân văn. Công trình hỗ trợ đắc lực phương pháp tiếp cận tài liệu chiến lược, kỹ năng xử lý dữ liệu định tính và phương pháp lập luận học thuật trong các công trình nghiên cứu về an ninh quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

Chiến lược Tái cân bằng của chính quyền Obama có điểm gì khác biệt cốt lõi so với chính sách châu Á thời Bush? Dưới thời George W. Bush, chính sách châu Á mang tính chất phân đoạn, chủ yếu nhìn nhận khu vực qua lăng kính chống khủng bố và tập trung vào Đông Bắc Á. Ngược lại, chính quyền Obama tiếp cận Đông Nam Á như một tổng thể địa chính trị thống nhất, kết hợp sức mạnh thông minh, nâng cấp can dự đa phương qua TAC, EAS và mở rộng hợp tác toàn diện từ kinh tế qua TPP đến an ninh hàng hải.

Mô hình "Places, not bases" được Mỹ triển khai như thế nào tại Đông Nam Á? Thay vì xây dựng căn cứ thường trực tốn kém và nhạy cảm về mặt chính quyền sở tại, Mỹ áp dụng cơ chế triển khai luân phiên binh sĩ và trang thiết bị tại cơ sở quốc phòng của các nước đối tác. Ví dụ điển hình là việc bố trí định kỳ các tàu chiến đấu ven biển tại căn cứ Changi (Singapore) và huấn luyện luân phiên tại các căn cứ quân sự của Philippines thông qua Thỏa thuận Thăm viếng Quân sự (VFA).

Vai trò của ASEAN được định vị ra sao trong tính toán an ninh của Mỹ giai đoạn 2009 - 2012? Mỹ coi ASEAN là trục trung tâm trong cấu trúc an ninh khu vực đang định hình. Việc Washington cử Đại sứ chuyên trách tại Ban Thư ký ASEAN năm 2010 và tham gia các cơ chế ARF, ADMM+ nhằm mục tiêu kép: thúc đẩy một trật tự khu vực dựa trên luật lệ, đồng thời tạo cơ chế đa phương tập hợp lực lượng để kiềm chế xu hướng bành trướng ảnh hưởng đơn phương của Trung Quốc.

Chính sách an ninh của Mỹ thời kỳ này mang lại những cơ hội và thách thức nào cho Việt Nam? Về cơ hội, sự can dự của Mỹ tạo điều kiện cho Việt Nam đa dạng hóa quan hệ đối ngoại, tăng cường năng lực thực thi pháp luật biển và duy trì nguyên tắc tự do hàng hải. Về thách thức, Việt Nam phải xử lý bài toán địa chính trị phức tạp nhằm tránh bị kéo vào vòng xoáy đối đầu giữa hai siêu cường và bảo vệ vững chắc chủ quyền trong bối cảnh tranh chấp Biển Đông diễn biến căng thẳng.

Tại sao vấn đề Biển Đông lại trở thành trọng tâm trong chính sách an ninh Đông Nam Á của Mỹ? Biển Đông là tuyến đường hàng hải chiến lược kết nối Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương, vận chuyển hơn 5 nghìn tỷ USD giá trị thương mại toàn cầu hàng năm. Đảm bảo an ninh, an toàn và tự do hàng hải tại đây không chỉ bảo vệ lợi ích kinh tế trực tiếp của Mỹ và các đồng minh mà còn là phép thử then chốt đối với uy tín duy trì trật tự biển quốc tế của siêu cường số một thế giới.

Kết luận

Nghiên cứu về chính sách an ninh của Mỹ đối với khu vực Đông Nam Á dưới thời Tổng thống Barack Obama (2009 - 2012) mang lại 5 đóng góp học thuật và thực tiễn cốt lõi:

• Hệ thống hóa toàn diện các cơ sở khách quan và chủ quan dẫn đến bước ngoặt "Tái cân bằng" sang châu Á - Thái Bình Dương của Mỹ.
• Làm rõ phương thức triển khai mô hình an ninh mới "Places, not bases" và chiến lược phân bổ 60% năng lực hải quân của Lầu Năm Góc.
• Đánh giá sắc nét vai trò cầu nối của ASEAN và các cơ chế đa phương trong việc duy trì cán cân quyền lực khu vực.
• Phân tích sâu sắc tính chất phức tạp của cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung tại không gian biển Đông Nam Á.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đối ngoại và an ninh quốc phòng thiết thực, giúp Việt Nam kiên định nguyên tắc tự chủ và nâng cao năng lực bảo vệ chủ quyền biển đảo.

Trong giai đoạn tiếp theo từ năm 2015 trở đi, việc theo dõi sát sao sự phát triển của học thuyết an ninh Mỹ và các điều chỉnh chiến lược từ phía Trung Quốc là yêu cầu cấp thiết. Các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý cần đẩy mạnh việc số hóa cơ sở dữ liệu địa chiến lược và tăng cường trao đổi học thuật quốc tế. Hãy tiếp tục khai thác các tài liệu nghiên cứu chuyên sâu để nâng cao nhận thức chiến lược, đóng góp tích cực vào công cuộc bảo vệ an ninh quốc gia và thúc đẩy hòa bình, ổn định bền vững trong khu vực.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ HOẠCH ĐỊNH CHÍNH SÁCH AN NINH CỦA MỸ ĐỐI VỚI KHU VỰC ĐÔNG NAM Á DƯỚI THỜI TỔNG THỐNG BARACK OBAMA (2009-2012) 1. Cơ sở khách quan 1. Sự thay đổi của bối cảnh khu vực 1. Thế kỷ châu Á-Thái Bình Dương Trong cuốn “The Post American World”, tác giả Fareed Zakaria cho rằng chúng ta đang sống trong một công cuộc chuyển giao quyền lực thứ ba thời hiện đại với “sự trỗi dậy của phần còn lại” (The rise of the rest)7.

Mặc dù, tác giả khẳng định, nếu gọi cuộc chuyển giao này bằng cái tên “sự trỗi dậy của châu Á” thì sẽ không miêu tả đầy đủ và toàn diện, nhưng không thể phủ nhận “sự trỗi dậy của phương Đông” đang là điều không thể tưởng tượng nổi. Hơn 20 năm qua, sự thống trị của Mỹ là vô tiền khoáng hậu và gần như không có đối thủ thì nay, một cú trượt điểm của chứng khoán Trung Quốc cũng có thể làm ảnh hưởng đến nền kinh tế thế giới. Chỉ riêng tăng trưởng của Trung Quốc cũng đã giúp cho hơn 400 triệu người thoát khỏi đói nghèo. Cũng giống như Trung Quốc, quy mô khổng lồ của Ấn Độ, với hơn 1 tỷ người, đồng nghĩa với việc một khi Ấn Độ cựa mình, đất nước này sẽ phủ một cái bóng dài trên khắp toàn cầu8.

Dự báo thế kỷ XXI được coi là kỷ nguyên Châu Á-Thái Bình Dương. Sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, châu Á-Thái Bình Dương được đánh giá là khu vực dẫn đầu thế giới về sự phục hồi kinh tế. So với không khí ảm đạm của tình hình kinh tế châu Âu, và những bất ổn chính trị tại Bắc Phi, khu vực này đã trở thành động lực chính cho nền kinh tế chính 7 Fareed Zakaria (2008), Thế giới hậu Mỹ, Nxb Tri thức, Hà Nội, tr. 5-7 8 Fareed Zakaria (2008), tldd, tr.5-7 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] trị toàn cầu.

Trải dài từ tiểu lục địa Ấn Độ đến bờ biển phía Tây của Mỹ, châu Á-Thái Bình Dương là khu vực rộng lớn, năng động và đang có nhiều thay đổi. Sáu trên mười thị trường xuất khẩu lớn phát triển nhanh nhất của Hoa Kỳ là ở châu Á, và 60% hàng hóa Mỹ xuất ra nước ngoài đi đến khu vực này9. Ngoài ra châu Á-Thái Bình Dương là nơi có năm trong số tám quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân (Hoa Kỳ, Trung Quốc, Bắc Triều Tiên, Ấn Độ, Pakistan)10, ba quốc gia có ngân sách quốc phòng lớn nhất11 và sáu trong số các quốc gia có lực lượng quân đội lớn nhất thế giới (Hoa Kỳ, Trung Quốc, Việt Nam, Bắc Triều Tiên, Hàn Quốc, Ấn Độ). Hai khu vực xung đột từ thời chiến tranh lạnh (Eo biển Đài Loan, Hàn Quốc - Bắc Triều Tiên), căng thẳng tiếp tục giữa Ấn Độ và Pakistan và tranh chấp lãnh thổ kéo dài từ vùng lãnh thổ phía Bắc của Nhật Bản qua biển Đông cho tới Nam Á12.

Trong bốn thế kỷ, châu Á đã trở thành đối tượng của ảnh hưởng phương Tây, nhưng ngày nay, các sự kiện ở châu Á đang góp phần quan trọng xác định an ninh và thịnh vượng của thế giới nói chung. Công chúng Mỹ hiểu những xu hướng này, Mỹ định nghĩa châu Âu là khu vực quan trọng nhất đối với Hoa Kỳ trong các cuộc thăm dò dư luận được đưa vào chính sách đối ngoại cho đến năm 2011. Kể từ đó, các cuộc thăm dò cho thấy công chúng Mỹ đã xác định châu Á là khu vực quan trọng cho lợi ích của Mỹ13.Williams (2013), “Trans-Pacific Partnership (TPP) Countries: Comparative Trade and Economic Analysis”, CRS Report for Congress, Congressional Research for Congress, June 10 https://www.org/sgp/crs/row/R42344.pdf 10 Federation of American Scientists(2012), “Status of World Nuclear Forces 2012” http://www.org/programs/ssp/nukes/nuclearweapons/nukestatus.html 11 The International Institute for Strategist Studies (IISS), “Military Balance 2012” ranks the top 10 defense budgets of 2011 as follows (number in billions USD): 1.org/en/publications/military%20balance/issues/the-military-balance-2012-77da 12 CSIS (2012), U.S force posture strategy in the Asia-Pacific region: An Independent Assessments, Statement before the House Armed Service Committee Subcommittee on readiness, August http://csis.org/files/publication/120814_FINAL_PACOM_optimized.pdf 13 CSIS (2012), tldd 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Tổng thống Obama thừa nhận thực tế cơ bản này khi ông nói về sự cần thiết phải tái cân bằng lực lượng Mỹ trên toàn cầu để phản ánh tầm quan trọng ngày càng gia tăng ở châu Á. Mỹ cũng tìm thấy sự đồng thuận mạnh mẽ và tổng thể trong chính sách châu Á trong nội các của mình.

Mỹ cần tái cân bằng lực lượng vì một điều rất rõ ràng thế kỷ XXI là thế kỷ của châu Á. Giữa lúc xảy ra hai cuộc chiến, một nền kinh tế bị chao đảo bởi cuộc suy thoái nghiêm trọng, hệ thống tài chính trên bờ sụp đổ, một chính phủ ngập trong nợ nần, Hoa Kỳ đứng trước đòi hỏi cần phải thay đổi, cần phải thông minh và hệ thống về nơi đầu tư thời gian và năng lượng, để có thể đặt mình vào vị trí tốt nhất để duy trì sự lãnh đạo của Mỹ, lợi ích của Mỹ và thúc đẩy các giá trị của Mỹ. Châu Á - Thái Bình Dương là nơi chứa đựng những thách thức đối với địa vị số một của Mỹ. Sự trỗi dậy của Trung Quốc, khả năng phục hồi của Nga, các nguy cơ xung đột và tiềm năng phát triển kinh tế của khu vực là các nguyên nhân khiến Hoa Kỳ cân nhắc lại chính sách “ưu tiên châu Âu trước nhất” và cũng là cơ sở để Nhà Trắng tin rằng thế kỷ châu Á - Thái Bình Dương đang đến và “tương lai chính trị sẽ được quyết định tại châu Á, không phải là Afghanistan hay Iraq, và Hoa Kỳ hoàn toàn đúng đắn khi ở trung tâm của hành động”14.

Xu thế hướng về Đông Nam Á của các cường quốc trên thế giới Sau cuộc chiến tranh Việt Nam, Mỹ rút khỏi Đông Dương và đến năm 1992 Mỹ tiếp tục rút khỏi hai căn cứ quân sự của Philipines là Clark và Subic. Sự vắng mặt này đã tạo ra “khoảng trống quyền lực” tại khu vực. Khoảng trống quyền lực mà Mỹ bỏ ngỏ đã tạo cơ hội cho nhiều quốc gia bày tỏ tham vọng muốn lấp đầy nó, tiêu biểu nhất là Trung Quốc. Chiến 14 Remarks by Hillary Clinton, America’s Pacific Century, Foreign Policy, October 11, 2011 http://www.com/articles/2011/10/11/americas_pacific_century 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] lược ngoại giao của Trung Quốc ở Đông Nam Á thay đổi nhiều từ sau cuộc khủng hoảng kinh tế tài chính Đông Nam Á 1997.

Về kinh tế, Trung Quốc đã vượt Mỹ để trở thành đối tác thương mại lớn thứ ba của ASEAN, sau Nhật Bản và EU15. Khu vực mậu dịch tự do Trung Quốc - ASEAN do Trung Quốc và 5 quốc gia ASEAN (Singapore, Indonesia, Philipines, Malaysia và Thái Lan) đề xướng chính thức đi vào hoạt động tháng 1 năm 2010, là khu vực mậu dịch tự do lớn nhất thế giới xét về diện tích và dân số (1,9 tỷ người, trong đó Trung Quốc là 1,3 tỷ người) và đứng thứ ba về tổng thu nhập quốc dân sau khu vực mậu dịch tự do Bắc Mỹ và khu vực mậu dịch tự do châu Âu16. Về chính trị, Trung Quốc cùng với ASEAN đã thiết lập “mối quan hệ đối tác chiến lược”17 hướng tới hòa bình và phát triển cùng ký kết hàng loạt văn kiện pháp lý mang tính ràng buộc như: “Tuyên ngôn hành vi ứng xử của các bên ở biển Đông”18; “Tuyên bố chung về hợp tác và an ninh phi truyền thống Trung Quốc - ASEAN”19; “Hiệp ước hợp tác hữu nghị Đông Nam Á”20. Không chỉ Trung Quốc mà nhiều quốc gia khác cũng chú ý tới khu vực Đông Nam Á.

Bên cạnh sự xao nhãng của Mỹ, là “Chính sách hướng Đông”21 15 China overtakes Japan as world’s second biggest economy, Bloomberg Bussiness News, August 16, 2010 http://www.com/news/2010-08-16/china-economy-passes-japan-s-in-second-quarter-capping- three-decade-rise.html 16 China-ASEAN Trade Deal Begins Today, The Jarkata Globe, January 1,2010 http://www.com/archive/china-asean-trade-deal-begins-today/ 17 Joint Declaration on the ASEAN-China Strategic Partnership for Peace and Prosperity 2003, Aseansec, October 8,2003 http://www.org/news/item/external-relations-china-joint-declaration-of-the-heads-of-stategovernment- of-the-association-of-southeast-asian-nations-and-the-people-s-republic-of-china-on-strategic-partnership- for-peace-and-prosperity-bali-indonesia-8-october-2003 18 Declaration on the Conduct of Parties in the South China Sea, Aseansec, November 4,2002 http://www.org/asean/external-relations/china/item/declaration-on-the-conduct-of-parties-in-the-south- china-sea 19 Joint Declation of ASEAN and China on Cooperation in the field of Non-Traditional Security Issues, Aseansec, November 4,2002 http://www.org/news/item/joint-declaration-of-asean-and-china-on-cooperation-in-the-field-of-non- traditional-security-issues-6th-asean-china-summit-phnom-penh-4-november-2002-2 20 China Joins Treaty of Amity, Cooperation in Southeast Asia, Peopledaily, October 9, 2003 http://english.shtml 21 Samir Kumar (2010), India’s Look East Policy: Imaging a New Geography of India’s Notheast, India Quarterly, December 2010 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] của Ấn Độ được đề ra từ những năm 90 của thế kỷ XX với kết quả đến nay đã bước vào hoàn thiện giai đoạn đầu: tập trung tăng cường quan hệ trên mọi lĩnh vực với Đông Nam Á; tiến tới mở rộng quan hệ với các nước còn lại tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương bằng không “khó mà thực hiện ước mơ của nước lớn. Đối với Nhật Bản, đó là là xu hướng “thoát Mỹ - Âu nhập Á”22, với chủ trương lấy Đông Nam Á làm nơi bắt đầu tham vọng chuyển đổi “sức mạnh khổng lồ về kinh tế” thành “sức mạnh của chính trị và ngoại giao”. Đối với Nga, là “Ý đồ tái khám phá châu Á”23 với lời khẳng định chắc nịch chưa bao giờ rời bỏ khu vực này. Đối với EU, là một chiến lược toàn diện cho mối quan hệ Liên minh Châu Âu với khu vực Đông Nam Á24.

Sự chú ý của các cường quốc đối với Đông Nam Á báo hiệu sự thay đổi trong tương quan lực lượng tại khu vực, đồng thời nảy sinh một yêu cầu mới: cân bằng quyền lực. Đông Nam Á đã cảm thấy những tác động của các cường quốc đang nổi lên ở châu Á. Trong khi các quốc gia giàu có và hùng mạnh của thế giới tăng tốc để tiến gần hơn với khu vực, các thành viên ASEAN cũng tìm cách duy trì “một trạng thái cân bằng năng động” cho phép họ lợi dụng và quản lý những cường quốc đang kình địch25. Ngày nay, Trung Quốc là quốc gia thường xuyên duy trì các cuộc gặp gỡ cấp cao đối với tầng lớp lãnh đạo của các nước Đông Nam Á, đồng thời là quốc gia có ảnh hưởng mạnh mẽ nhất ở khu vực.

Tuy nhiên, quan hệ Trung Quốc và các nước láng http://iqq.abstract 22 Janpan’s policy toward East and Southeast Asia: Trends in Re-Asianization, International Studies, January 2006 http://isq.refs 23 Russian President to visit Vietnam in 2010, Look at Vietnam, January 29,2010 http://www.com/2010/01/russian-president-to-visit-vietnam-in-2010.html 24 Nicola Casarini (2012), “EU Foreign policy in the Asia Pacific: Stricking the right balance between the US, China and ASEAN”, Institue for Security Studies, European Union, September 7, 2012 http://www.eu/publications/detail/article/eu-foreign-policy-in-the-asia-pacific-striking-the-right- balance-between-the-us-china-and-asean/ 25 Carly A.Thayer (2010), Southeast Asia: Patterns of Security Cooperations, Autralian Strategist Policy Institue (ASPI), September 2010 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] giềng bắt đầu có những rạn nứt bởi đường lối ngoại giao “nước lớn” và cường quyền của Trung Quốc một vài năm trở lại đây.