MỞ ĐẦU 1.1 Lý do chọn đề tài Tác giả Lưu Ngọc Trịnh (2012) đã đề cập đến tác động hay hậu quả gây ra bởi BĐKH đối với Việt Nam đã rất rõ nét, nó không chỉ tàn phá môi trường sinh thái mà còn gây thiệt hại to lớn về kinh tế, tàn phá nghiêm trọng các cơ sở hạ tầng, vấn đề an ninh lương thực, cũng như những hậu quả tai hại khác về mặt xã hội. BĐKH tác động đến mọi lĩnh vực của đời sống con người, như về sức khỏe, môi trường, giáo dục, kinh tế, cơ sở hạ tầng,v.v… Các thiên tai liên quan đến nhiệt độ và mưa như thời tiết khô nóng, lũ lụt, ngập úng hay hạn hán, xâm nhập mặn chính là những nguyên nhân hàng đầu gây ra các dịch bệnh trên gia súc, gia cầm và trên cây trồng. Ở Việt Nam, hai khu vực chịu ảnh hưởng mạnh nhất chính là hai đồng bằng màu mỡ: ĐBSH và ĐBSCL, trong đó ĐBSCL chịu ảnh hưởng nhiều hơn cả. Đáng lưu ý, nông nghiệp chính là ngành nghề chủ yếu ở khu vực ĐBSCL và đa số người dân ở nông thôn sinh sống dựa vào ngành nghề này, chính vì vậy cuộc sống của họ sẽ gánh chịu những ảnh hưởng nặng nề từ các hiện tượng thời tiết bất thường.
Không những thế, người nông dân cũng là đối tượng dễ bị tác động bởi thiên tai về kinh tế, sức khỏe. Tác giả Vương Thoại Trung (2014) cho biết An Giang là một trong những tỉnh thuộc vùng ĐBSCL, nằm ở thượng nguồn sông Mê Công, cũng không tránh khỏi những tác động nặng nề trên. Theo tác giả Vân Anh (2010) đây sẽ là nơi chịu nhiều ảnh hưởng của BĐKH toàn cầu, như đất đai bạc màu, diện tích đất bị xâm nhập mặn, khô hạn, nhiễm phèn ngày càng tăng, đa dạng sinh học giảm mạnh, đến năm 2010 nhiệt độ không khí nơi đây sẽ tăng hơn,v. Các hiện tượng trên gây ra những ảnh hưởng không nhỏ đến sinh hoạt và đời sống của người dân nơi đây.
Riêng với huyện An Phú, là một trong những huyện đầu nguồn của tỉnh An Giang, là nơi tiếp nhận dòng chảy đầu tiên của sông Hậu từ Campuchia vào Việt Nam, hầu hết diện tích đều là đồng bằng, nên càng chịu nhiều ảnh hưởng nghiêm trọng hơn bởi BĐKH. Đặc biệt, trong khoảng thời gian 5 năm trở lại đây, các hiện tượng như mưa, 8 lũ lụt, nắng không còn theo quy luật như trước đây đã gây thiệt hại không nhỏ đến các lĩnh vực kinh tế - xã hội. Vì vậy, nhóm tác giả tiến hành cuộc nghiên cứu tìm hiểu những tác động về kinh tế - xã hội của BĐKH tại huyện An Phú, tỉnh An Giang. Thực tế hiện nay cho thấy, trong khoảng thời gian từ sau Tết dương lịch năm 2016 đến nay, ĐBSCL đã và đang gánh chịu tình trạng khô hạn và xâm nhập mặn.
Theo đánh giá của các chuyên gia, đây là đợt hạn hán và xâm nhập mặn nghiêm trọng nhất trong vòng 100 năm qua và gây thiệt hại nặng nề cho các tỉnh miền Tây 1. Tính đến ngày 10/3/2016, đã có 8/13 tỉnh thành thuộc khu vực này công bố thiên tai do hạn hán và xâm nhập mặn 2. Không những thế, theo phát biểu của ông Cao Đức Phát - Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn - tình trạng này dự báo còn tiếp diễn với đỉnh điểm vào tháng 4/2016 3. Đây chính là 2 trong số những biểu hiện rất rõ nét của BĐKH đang diễn ra tại Việt Nam nói chung và ĐBSCL nói riêng.
Từ đó cho thấy, cuộc sống của người dân tại những khu vực bị ảnh hưởng phải gánh chịu những tác động không nhỏ từ BĐKH. Một cá nhân hay hộ gia đình có thích ứng được với các hiện tượng thời tiết bất thường để vượt qua khó khăn, ổn định cuộc sống hay không phần lớn phụ thuộc vào chiến lược ứng phó của họ. Chính vì vậy, chiến lược ứng phó của các hộ dân là một trong những vấn đề cần nhận được sự quan tâm khi nghiên cứu về BĐKH. Nhận thấy đây là vấn đề quan trọng cần phải được quan tâm nghiên cứu, tác giả tiến hành tìm hiểu đề tài “Chiến lược ứng phó với tác động của biến đổi khí hậu đến đời sống của người dân tỉnh An Giang (Nghiên cứu tại huyện An Phú)”.
Trong báo cáo này, tác giả đề cập đến thực trạng BĐKH, thực trạng đời sống của người dân và chiến lược ứng phó của họ. Bên cạnh đó, tác giả tiến hành phân tích về tác động của một số chính sách tại địa phương nhằm đưa ra những khuyến nghị phù hợp.“Miền Tây hạn, mặn nghiêm trọng nhất 100 năm”. Đăng trên trang Vnexpress http://vnexpress.net/tin-tuc/thoi-su/mien-tay-han-man-nghiem-trong-nhat-100-nam-3356338. 2 Phạm Tâm – Minh Giang.
“8/13 tỉnh thành ĐBSCL công bố thiên tai do hạn, mặn”. Đăng trên trang Dân trí http://dantri.vn/xa-hoi/8-13-tinh-thanh-dbscl-cong-bo-thien-tai-do-han-man- “Đỉnh điểm xâm nhập mặn sẽ đến vào tháng sau”. Đăng trên trang Vnexpress http://vnexpress.net/tin-tuc/thoi-su/dinh-diem-xam-nhap-man-se-den-vao-thang-sau-3370433.2 Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu tổng quát: Tìm hiểu về chiến lược ứng phó với tác động của BĐKH đến đời sống của người dân địa phương. Đồng thời, phân tích tác động của một số chính sách tại địa phương để có những khuyến nghị thích hợp.
Mục tiêu cụ thể: - Tìm hiểu thực trạng BĐKH và thực trạng đời sống của người dân địa phương. - Tìm hiểu chiến lược ứng phó của người dân địa phương với tác động của BĐKH đến đời sống của họ. - Phân tích về tác động của một số chính sách tại địa phương.3 Nội dung nghiên cứu - Tìm hiểu về thực trạng BĐKH tại địa phương thông qua việc tìm hiểu những biểu hiện của các hiện tượng thời tiết bất thường như mưa, bão, lũ lụt, nắng nóng, hạn hán,v.v… trong khoảng thời gian 5 năm trở lại đây. - Tìm hiểu về thực trạng đời sống của người dân địa phương thông qua 4 yếu tố: nghề nghiệp, mức sống, nhà ở và sức khỏe.
- Những chiến lược ứng phó với tác động của BĐKH đến đời sống của người dân địa phương thông qua 2 khía cạnh: phát huy nội lực và sử dụng MLXH - Phân tích về tác động của một số chính sách tại địa phương.4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu 1.1 Đối tượng nghiên cứu Chiến lược ứng phó với tác động của BĐKH đến đời sống của người dân địa phương.2 Khách thể nghiên cứu Các hộ gia đình, gồm 594 hộ được phân chia theo loại hộ: khá, trung bình – khá, trung bình, cận nghèo và nghèo. Cán bộ của các cơ quan có liên quan, gồm 13 cán bộ các phòng ban.5 Phương pháp nghiên cứu Dữ liệu sử dụng trong quá trình phân tích và viết báo cáo được lấy từ cuộc khảo sát của đề tài “Nâng cao năng lực cộng đồng và chính quyền địa phương nhằm giảm thiểu tác động kinh tế - xã hội của Biến đổi khí hậu lên đời sống của người dân (Nghiên cứu tại huyện An Phú, tỉnh An Giang)”. Về thời gian: đề tài được tiến hành nghiên cứu trong khoảng thời gian từ tháng 12/2015 đến tháng 03/2016. Về không gian: đề tài được triển khai thực địa tại 4 xã của huyện An Phú, tỉnh An Giang.
Cụ thể là xã Đa Phước, xã Phước Hưng, xã Khánh An và xã Khánh Bình. Cuộc nghiên cứu sử dụng kết hợp nghiên cứu định lượng và nghiên cứu định tính. Phương pháp định lượng để cung cấp bức tranh khái quát về tác động kinh tế - xã hội của BĐKH tại địa bàn và chiến lược ứng phó của người dân; phương pháp định tính nhằm bổ sung thêm thông tin và dữ liệu cho kết quả định lượng.1 Phương pháp thu thập thông tin 1.1 Phương pháp thu thập thông tin bằng TLSC Tác giả thu thập thông tin về các tài liệu nghiên cứu, báo cáo khoa học, bài báo,… về những nội dung liên quan đến BĐKH, tác động của BĐKH và MLXH trên các tạp chí chuyên ngành, các sách, báo từ thư viện trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Tp.HCM, các trang báo điện tử (website) đáng tin cậy. Đồng thời, tác giả ghi nhận những thông tin thu được từ báo cáo của các cơ quan ban ngành tại địa phương: UBND huyện An Phú, Chi cục Thống kê huyện An Phú, phòng Giáo dục huyện An Phú, phòng Lao động Thương binh và Xã hội huyện An Phú, Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện An Phú, Trung tâm phòng chống giảm nhẹ thiên tai huyện An Phú, Phòng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn huyện An Phú, UBND xã Đa Phước, Hội LHPN xã Đa Phước, UBND xã Phước Hưng, UBND xã Khánh An, UBND xã Khánh Bình, Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Khánh Bình.
Báo cáo từ các chương trình, dự án của tổ chức phi chính phủ (NGO’s). Về thông tin địa bàn nghiên cứu: tác giả tìm hiểu qua Cổng thông tin điện tử tỉnh An Giang và các trang báo điện tử của các báo chính thống khác.2 Về thu thập thông tin định lượng Về thu thập thông tin định lượng, cuộc nghiên cứu sử dụng phương pháp thu thập thông tin sơ cấp bằng BH Phương pháp thu thập dữ liệu bằng BH Thu thập thông tin bằng BH với phiếu điều tra được chia thành 2 phần chính: Phần A: Sự biến đổi kinh tế - xã hội với tổng số 50 câu hỏi, trong đó đề cập đến 4 nội dung như sau: 1. Đời sống kinh tế - xã hội: từ câu 1 đến câu 16 2. Mạng lưới xã hội: từ câu 17 đến câu 30 3.
Sản xuất nông nghiệp: từ câu 31 đến câu 35 4. Cảm nhận về những biểu hiện thời tiết bất thường: từ câu 36 đến câu 50 Phần B: Thông tin hộ gia đình với 3 bảng thu thập thông tin của hộ gia đình, nội dung như sau: 1. Cấu trúc hộ gia đình hiện nay 2. Cấu trúc nghề nghiệp và thu nhập của thành viên hộ gia đình 3.
Cấu trúc thành viên hộ gia đình hiện đang sống xa quê Cuộc nghiên cứu tiến hành khảo sát 594 hộ gia đình tại 4 xã trên địa bàn huyện An Phú, tỉnh An Giang. Mẫu được chọn là mẫu phi xác suất theo chỉ tiêu. Các hộ gia đình được phân theo tiêu chí thu nhập: nghèo, cận nghèo, trung bình, trung bình - khá và khá giả. Cách phân chia các hộ dựa trên danh sách mẫu sẵn có và sự hướng dẫn của cán bộ địa phương.
Với những trường hợp mẫu đặc biệt của BH sẽ được lựa chọn để làm mẫu của PVS. Do tỉ lệ hộ trung bình - khá được khảo sát rất ít nên trong bài viết này tác giả chỉ sử dụng dữ liệu của hộ nghèo, cận nghèo, trung bình và khá.3 Về thu thập thông tin định tính Về thu thập thông tin định tính, cuộc nghiên cứu sử dụng phương pháp thu thập thông tin sơ cấp bằng PVS, TLN và QS.