phần mở đầu và phần kết luận đƣợc chia thành 3 chƣơng: Chƣơng 1 - Một số cơ sở lý luận chính về chiến lƣợc phát triển kinh tế - xã hội địa phƣơng Chƣơng 2 – Phân tích các tiền đề hình thành chiến lƣợc phát triển kinh tế - xã hội huyện Đại Lộc Chƣơng 3 - Đề xuất Chiến lƣợc phát triển kinh tế - xã hội huyện Đại Lộc đến năm 2020 7 z CHƢƠNG 1 MỘT SỐ CƠ SỞ LÝ LUẬN CHÍNH VỀ CHIẾN LƢỢC VÀ CHIẾN LƢỢC PHÁT TRIỂN KINH TẾ XÃ HỘI ĐỊA PHƢƠNG 1. Chiến lƣợc và chiến lƣợc phát triển kinh tế - xã hội 1. Các khái niệm cơ bản 1. Chiến lược Khái niệm ―chiến lƣợc‖ đƣợc sử dụng đầu tiên trong lĩnh vực quân sự, sau đó chuyển sang lĩnh vực chính trị.
Thuật ngữ chiến lƣợc đầu tiên đƣợc sử dụng trong lĩnh vực quân sự. Dần dần, chiến lƣợc đƣợc sử dụng trong những lĩnh vực khác của đời sống kinh tế xã hội. Thuật ngữ chiến lƣợc là sự kết hợp của từ chiến, nghĩa là chiến đấu, tranh giành và từ lược, nghĩa là mƣu, tính. Nhƣ vậy, nguyên gốc thì chiến lƣợc là những mƣu tính nhằm chiến đấu và quan trọng hơn, giành chiến thắng.
Trong lĩnh vực kinh doanh, chiến lƣợc chỉ bắt đầu đƣợc nghiên cứu một cách thực sự từ những năm 1950 của thế kỷ 20. Năm 1960, Igor Ansoff đã cho xuất bản các công trình nghiên cứu của mình về chiến lƣợc kinh doanh. Những năm 1970, vấn đề chiến lƣợc kinh doanh đã đƣợc phát triển mạnh mẽ bởi các nghiên cứu của nhóm tƣ vấn Boston BCG, nhóm GE. Từ năm 1980 các công trình của Michael Porter về chiến lƣợc kinh doanh đã thu hút sự chú ý của nhiều doanh nghiệp.
Từ năm 1990 đến nay, chiến lƣợc đã trở nên phổ biến trong kinh doanh hiện đại. Từ những năm 1950 – 1960 của thế kỷ XX, khái niệm chiến lƣợc đƣợc sử dụng sang lĩnh vực kinh tế, xã hội. ―Chiến lƣợc‖, thƣờng đƣợc hiểu là hƣớng và cách giải quyết nhiệm vụ đặt ra mang tính toàn cục, tổng thể và trong thời gian dài; đi cùng với khái niệm chiến lƣợc là chiến thuật, đƣợc hiểu là hƣớng và cách giải quyết nhiệm vụ mang tính từng mặt, từng thời điểm, từng khu vực nhằm thực hiện chiến lƣợc đã đề ra. 8 z Hệ thống chiến lƣợc đang đƣợc nghiên cứu ở Việt Nam hiện nay bao gồm: chiến lƣợc phát triển kinh tế – xã hội của quốc gia, chiến lƣợc phát triển các ngành và lĩnh vực, chiến lƣợc phát triển các lãnh thổ (vùng lớn, vùng kinh tế trọng điểm, tỉnh, thành phố), chiến lƣợc kinh doanh của doanh nghiệp.
Giữa các chiến lƣợc đó có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội Chiến lƣợc phát triển kinh tế - xã hội (dƣới đây gọi tắt là chiến lƣợc) đƣợc xem nhƣ là một công cụ nhằm tác động đến bản chất của quá trình phát triển của một hệ thống kinh tế - xã hội. Chiến lƣợc phải có tác dụng làm thay đổi hệ thống kinh tế - xã hội, từ những thay đổi về lƣợng đƣa đến thay đổi quan trọng về chất của hệ thống. Đó là sự thay đổi về mục tiêu, cơ cấu gắn liền với cơ chế hoạt động của hệ thống kinh tế - xã hội.
Những thay đổi này tạo cho hệ thống kinh tế - xã hội có đƣợc những tính chất mới. Sự thay đổi của hệ thống kinh tế - xã hội nói chung không thể diễn ra trong một thời gian ngắn mà đòi hỏi phải có một thời gian tƣơng đối dài, tùy theo những điều kiện và hoàn cảnh cụ thể. Một hệ thống kinh tế nhỏ hơn nhƣ một ngành, một vùng lãnh thổ, một địa phƣơng …cũng có những biến đổi tƣơng tự, nhƣng ở một phạm vi hẹp hơn, thời gian có thể ngắn hơn. Theo cách hiểu của Trung tâm Kinh tế quốc tế của Australia [26], có chiến lƣợc trung hạn, chiến lƣợc dài hạn và nội dung chiến lƣợc phải xác định đƣợc điểm xuất phát và mục tiêu cuối cùng của một giai đoạn phát triển, phải xây dựng các thể chế và tận dụng yếu tố thị trƣờng để đạt đƣợc các mục tiêu phát triển, trong đó nhấn mạnh chiến lƣợc phải tính đến cả khía cạnh vĩ mô và vi mô cũng nhƣ các khía cạnh chính trị xã hội của các mục tiêu phát triển và chỉ ra cần phải làm gì để đạt đƣợc các mục tiêu đề ra.
Tổ chức phát triển công nghiệp của Liên hợp quốc cho rằng: Thông thƣờng, một chiến lƣợc phát triển có thể mô tả nhƣ bản phác thảo quá trình 9 z phát triển nhằm đạt đƣợc những mục tiêu đã định cho một thời kỳ; nó hƣớng dẫn việc huy động và phân bố các nguồn lực [26]. Nhƣ vậy, có thể nói chiến lƣợc cung cấp một ―tầm nhìn‖của một quá trình phát triển mong muốn và sự nhất quán trong các biện pháp tiến hành. Chiến lƣợc có thể là cơ sở cho các kế hoạch phát triển toàn diện, ngắn hạn và trung hạn, hoặc là một nhận thức tổng quát không bị ràng buộc của những ngƣời trong cuộc trong thời kỳ đó về những triển vọng, những thách thức và những đáp ứng mong muốn. Qua các điều nêu ở trên, có thể nhận thấy có ba đặc trƣng chủ yếu của chiến lƣợc là: - Cho một tầm nhìn dài hạn chứ không phải là những mục tiêu, giải pháp cụ thể, ngắn hạn.
- Làm cơ sở cho những hoạch định (bao gồm cả kế hoạch) phát triển toàn diện, cụ thể trong tầm trung hạn và ngắn hạn. - Mang tính khách quan, có căn cứ khoa học, chứ không chỉ dựa vào mong muốn chủ quan của những ngƣời trong cuộc. Xuất phát từ những đặc trƣng trên, chiến lƣợc phát triển kinh tế - xã hội, đƣợc hiểu nhƣ là một bản luận cứ có cơ sở khoa học xác định mục tiêu và đƣờng hƣớng phát triển cơ bản trong khoảng thời gian dài, là căn cứ để hoạch định các chính sách và kế hoạch phát triển. Chiến lƣợc xác định tầm nhìn của một quá trình phát triển mong muốn sự nhất quán về con đƣờng và các giải pháp cơ bản để thực hiện.
Chiến lƣợc là cơ sở cho xây dựng quy hoạch và các kế hoạch phát triển trung hạn và ngắn hạn. Trong quy trình kế hoạch hóa, chiến lƣợc đƣợc coi nhƣ một định hƣớng của kế hoạch dài hạn. Đặc điểm của chiến lược phát triển kinh tế - xã hội Chiến lƣợc phát triển kinh tế, xã hội có những đặc điểm riêng, các đặc điểm này thể hiện trong các mối quan hệ và tính đa dạng của chiến lƣợc nhƣ sau: 10 z 1. Mối quan hệ giữa các yếu tố vật chất và phi vật chất trong chiến lược Có quan niệm nhấn mạnh yếu tố các nguồn lực vật chất là cơ sở quan trọng nhất để lựa chọn mục tiêu và các giải pháp chiến lƣợc.
Điều này muốn khẳng định chiến lƣợc không phải là những ý đồ và mong muốn chủ quan mà phải xác định trên cơ sở xem xét địa phƣơng cụ thể có cái gì để thực hiện những mục tiêu, những ý đồ chiến lƣợc đã nêu ra. Vì vậy, mục tiêu chiến lƣợc phải sát với thực tiễn, không chủ quan duy ý chí. Tuy nhiên, nếu chỉ dựa vào yếu tố nguồn lực vật chất nhƣ một cơ sở duy nhất thì không đầy đủ và không xác đáng. Chiến lƣợc cũng cần thấy hết vai trò rất quan trọng của các yếu tố khác, những yếu tố phi vật chất trong quá trình phát triển nhƣ kinh nghiệm thực tiễn, cơ cấu, cơ chế chính sách, các lợi thế so sánh, môi trƣờng v.
Mối quan hệ giữa định hướng, định tính và định lượng của chiến lược. Việc xác định các mục tiêu chiến lƣợc cần đạt trong một thời gian nhất định tự nó đã đòi hỏi phải có sự kết hợp chặt chẽ giữa các mặt: định hƣớng, định tính và định lƣợng. Định tính của chiến lƣợc, xét trong mối quan hệ với định lƣợng, thực chất là khái quát của định lƣợng. Sự biến đổi về chất của một nền kinh tế, xã hội thể hiện rõ nét khía cạnh định tính của chiến lƣợc, phải tạo ra bởi những biến đổi nhất định về lƣợng, nếu không tính toán và xác định đƣợc những yếu tố định lƣợng này thì chiến lƣợc chỉ còn là những quan điểm và tƣ tƣởng phát triển.
Việc tính toán định lƣợng của chiến lƣợc là tính toán ở mức độ tổng thể những yếu tố quan trọng nhất tác động đến quá trình phát triển, trong đó đáng chú ý nhất là các mục tiêu tăng trƣởng kinh tế và các cân đối vĩ mô nhƣ: tăng trƣởng về dân số và lao động; tăng trƣởng về GDP và tăng trƣởng về giá trị gia tăng các khu vực nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ; nguồn vốn đầu tƣ xã hội, xuất – nhập khẩu, tỷ lệ tích lũy; định hƣớng sự phân bổ nguồn lực vào các lĩnh vực ƣu tiên,. Chính nhờ sự tính toán định lƣợng này mà chiến lƣợc thể hiện đƣợc tính khả thi của nó, khác với các văn 11 z kiện nhƣ cƣơng lĩnh hoặc đƣờng lối không cần đến những tính toán này. Nhƣng với chiến lƣợc, việc tính toán định lƣợng chƣa đến mức chi tiết, đầy đủ, chính xác nhƣ trong kế hoạch, dù đó là kế hoạch định hƣớng trong cơ chế thị trƣờng. Khẳng định sự cần thiết và mức độ của những tính toán định lƣợng của chiến lƣợc, điều cần nhấn mạnh là chiến lƣợc trƣớc hết phải có những định hƣớng đúng.
Định hƣớng đúng bao gồm việc chọn đúng vấn đề cần giải quyết và chọn đúng con đƣờng và giải pháp để giải quyết. Nhƣ vậy, chiến lƣợc mang tính chọn lựa rất cao nên cần phải kết hợp tất cả các yếu tố vật chất và phi vật chất để lựa chọn mục tiêu và giải pháp. Kinh tế - xã hội là một hệ thống phức tạp, trong đó con ngƣời, bao gồm cả cộng đồng và từng cá nhân có vai trò quyết định. Tìm những biện pháp khơi dậy và huy động lòng nhiệt tình và trí tuệ của con ngƣời nhƣ một động lực lớn nhất để khai thác, sử dụng tối ƣu các nguồn lực vật chất khác là một sự định hƣớng đúng và quan trọng của chiến lƣợc.
Trong việc xây dựng chiến lƣợc hiện nay, xoay quanh vấn đề định hƣớng, định tính và định lƣợng vẫn có những ý kiến khác nhau. Nhiều ngƣời đòi hỏi việc xây dựng chiến lƣợc phải có đủ căn cứ tính toán định lƣợng chi tiết, cũng có nhiều ngƣời lại đòi hỏi chiến lƣợc có tầm khái quát cao hơn, bớt cụ thể hơn.