Tổng quan nghiên cứu

Trải qua hơn 17 năm hình thành và bứt phá kể từ cột mốc nhật thực toàn phần năm 1995, du lịch Bình Thuận đã vươn mình trở thành một trung tâm nghỉ dưỡng hàng đầu, được mệnh danh là thủ đô resort của Việt Nam. Du lịch được xác định là ngành kinh tế mũi nhọn, giữ vị trí đầu tàu trong khu vực dịch vụ với tỷ trọng đóng góp vào ngân sách tăng trưởng vượt bậc. Số thuế nộp ngân sách của ngành du lịch năm 2010 đạt 180.7 tỷ đồng, gấp 4.93 lần so với năm 2005, duy trì tốc độ tăng trưởng bình quân ấn tượng 37.0%/năm. Tổng giá trị tăng thêm (GDP) của ngành du lịch tăng từ 297 tỷ đồng năm 2005 lên 1,320 tỷ đồng năm 2010, nâng tỷ trọng đóng góp vào GDP toàn tỉnh từ mức 3.67% lên hơn 5.10%. Riêng doanh thu từ du lịch biển đạt 2,255.4 tỷ đồng, chiếm 88.80% tổng doanh thu toàn ngành.

Tuy nhiên, mô hình phát triển du lịch của địa phương đang bộc lộ những điểm nghẽn nghiêm trọng và tiềm ẩn nguy cơ thiếu bền vững. Sự suy giảm năng lực cạnh tranh bắt nguồn từ quy hoạch kinh tế chồng lấn giữa du lịch, khai thác khoáng sản titan và nuôi trồng thủy sản; hạ tầng kỹ thuật - giao thông kết nối liên vùng chưa hoàn thiện; chất lượng nhân lực thấp và sự liên kết lỏng lẻo trong nội bộ cụm ngành. Nghiên cứu này được thực hiện nhằm đánh giá toàn diện năng lực cạnh tranh của cụm ngành du lịch Bình Thuận trên địa bàn thành phố Phan Thiết, thị xã La Gi và 8 huyện trực thuộc trong giai đoạn 2000 - 2011. Mục tiêu cốt lõi là nhận diện các rào cản nội tại, phân tích chuỗi giá trị và đề xuất hệ thống giải pháp chính sách công chiến lược nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh, định hướng phát triển du lịch bền vững đến năm 2020 và tầm nhìn 2030.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống phân tích dựa trên sự kết hợp chặt chẽ giữa ba nền tảng lý thuyết kinh tế học hiện đại:

Thứ nhất, Lý thuyết Năng lực cạnh tranh và Mô hình Kim cương của Michael Porter (1990, 2008, 2010). Mô hình được điều chỉnh ở cấp độ địa phương bao gồm 4 yếu tố tương tác cốt lõi: Điều kiện các nhân tố đầu vào (vị trí địa lý, tài nguyên thiên nhiên, hạ tầng kỹ thuật, nguồn nhân lực); Điều kiện về cầu (quy mô thị trường, xu hướng tiêu dùng xanh, tính khắt khe của du khách); Các ngành công nghiệp hỗ trợ và liên quan (lữ hành, vận tải, cung ứng thực phẩm, dịch vụ vui chơi, các hiệp hội nghề nghiệp); Bối cảnh chiến lược và cạnh tranh của doanh nghiệp (mức độ tinh thông quản trị, cường độ cạnh tranh nội bộ và cấu trúc thị trường). Mô hình cũng tích hợp vai trò điều phối, định hướng của chính quyền địa phương như một tác nhân then chốt.

Thứ hai, Lý thuyết Điểm đến cạnh tranh và Cụm ngành du lịch (Ritchie & Crouch, 2003; Poon, 1993). Điểm đến du lịch được xem xét như một hệ sinh thái cụm ngành không gian địa lý, nơi năng lực cạnh tranh thể hiện qua khả năng gia tăng mức chi tiêu của du khách, mang lại trải nghiệm chất lượng cao và bảo tồn tài sản tự nhiên dài hạn.

Thứ ba, Khung lý thuyết Du lịch bền vững (WCED 1987, TIES 2004) và các quy định pháp lý từ Luật Du lịch 2005. Mô hình này đòi hỏi sự cân bằng tối ưu giữa 3 hợp phần thiết yếu: thân thiện với môi trường tự nhiên, gần gũi và bảo tồn bản sắc văn hóa - xã hội, và bảo đảm hiệu quả kinh tế lâu dài cho cộng đồng bản địa.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp định lượng thống kê mô tả:

Về phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp, tác giả tiến hành khảo sát thực địa bằng bảng câu hỏi với quy mô mẫu 500 phiếu phát ra, thu về 397 phiếu hợp lệ (tỷ lệ phản hồi đạt 79.40%). Khảo sát áp dụng phương pháp chọn mẫu tuần tự qua 2 đợt phân bổ khoa học: đợt 1 vào mùa cao điểm và đợt 2 vào mùa thấp điểm tại các địa bàn trọng điểm gồm khu du lịch Mũi Né, Đồi Sứ, núi Tà Cú và Mũi Kê Gà thuộc huyện Hàm Thuận Nam. Cỡ mẫu này được xác định nhằm bao quát toàn diện các phân khúc du khách nội địa và quốc tế.

Nghiên cứu áp dụng kỹ thuật thảo luận nhóm tập trung với sự tham gia của đại diện Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bình Thuận cùng lãnh đạo cấp cao của 3 khu nghỉ dưỡng tiêu biểu. Bước này giúp xây dựng và chuẩn hóa các thang đo tâm lý du khách trước các biến số môi trường như hoạt động khai thác titan, dự án điện hạt nhân Ninh Thuận và biến đổi khí hậu.

Toàn bộ dữ liệu điều tra được mã hóa, làm sạch và xử lý bằng phần mềm thống kê SPSS thông qua kỹ thuật phân tích tần số, tỷ lệ phần trăm và so sánh trung bình. Việc lựa chọn phương pháp phân tích này cho phép đo lường chính xác khoảng cách giữa mức độ kỳ vọng và mức độ hài lòng thực tế của du khách.

Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp có hệ thống từ Niên giám thống kê tỉnh Bình Thuận, báo cáo chính thức của Ủy ban nhân dân tỉnh giai đoạn 2000 - 2011, dữ liệu xếp hạng năng lực cạnh tranh cấp tỉnh của VCCI và báo cáo chỉ số năng lực cạnh tranh du lịch của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF 2009, 2011).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích dữ liệu thực nghiệm đã xác định 4 phát hiện trọng tâm về thực trạng cụm ngành du lịch Bình Thuận:

Thứ nhất, phân khúc thị trường du khách có sự tăng trưởng về số lượng nhưng cấu trúc chưa thực sự cân đối. Lượng khách quốc tế đến tỉnh tăng liên tục từ 67,235 lượt năm 2001 lên 250,321 lượt năm 2010, mở rộng từ 152 quốc gia lên 171 quốc gia, trong đó thị trường khách Nga chiếm tỷ trọng vượt trội với 34.20%. Đối với thị trường nội địa, có tới 64.99% du khách thuộc nhóm thu nhập trung bình từ 12 triệu đến 40 triệu đồng/năm. Thời gian lưu trú bình quân của khách nội địa chỉ đạt 1.72 ngày/lượt, thấp hơn đáng kể so với mức 3.12 ngày/lượt của khách quốc tế.

Thứ hai, tồn tại khoảng cách lớn giữa mức độ quan trọng và mức độ hài lòng của du khách về chất lượng dịch vụ và độ an toàn. Khảo sát 397 du khách cho thấy 54.52% đánh giá yếu tố an toàn là rất quan trọng, nhưng chỉ có 14.61% cảm thấy thực sự hài lòng khi trải nghiệm thực tế. Tương tự, 23.17% du khách nội địa bày tỏ sự không hài lòng về tương quan giữa giá cả và giá trị dịch vụ nhận được. Đáng chú ý, 46.90% du khách khẳng định ưu tiên lựa chọn điểm đến sinh thái xanh, trong khi các hiện tượng chèo kéo, an ninh trật tự chưa nghiêm và ô nhiễm môi trường biển đang làm suy giảm hình ảnh điểm đến.

Thứ ba, sự thiếu hụt nghiêm trọng về chất lượng nguồn nhân lực du lịch. Trong tổng số 8,610 lao động ngành du lịch năm 2010, tỷ lệ nhân lực có trình độ đại học trở lên chỉ vỏn vẹn 4.12%. Đối với lao động làm việc trực tiếp tại các cơ sở kinh doanh, chỉ có 33.95% được đào tạo đúng chuyên ngành du lịch, 21.58% qua bồi dưỡng ngắn ngày, và có tới 44.47% hoàn toàn chưa qua đào tạo chuyên môn.

Thứ tư, sự liên kết chuỗi giá trị trong cụm ngành rất lỏng lẻo và phụ thuộc. Năm 2010, toàn tỉnh có 478 cơ sở lưu trú với doanh thu đạt 1,350.673 tỷ đồng, trong khi doanh thu của toàn bộ khối lữ hành chỉ đạt 72.289 tỷ đồng (chiếm tỷ trọng chưa đầy 5.10%). Toàn tỉnh chỉ có 21 công ty lữ hành (19 cơ sở nội địa, 2 cơ sở quốc tế), khiến phần lớn nguồn khách sinh lợi cao bị chi phối bởi các đơn vị lữ hành ngoài tỉnh. Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) của Bình Thuận bị tụt hạng nghiêm trọng từ vị trí 11 năm 2009 xuống vị trí 28 năm 2010 và rơi xuống vị trí 40 năm 2011.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các hạn chế trên xuất phát từ tư duy phát triển dựa trên khai thác tài nguyên thô sẵn có mà thiếu chiến lược nâng cấp chiều sâu. Sự chồng chéo trong quy hoạch giữa cấp phép khai thác khoáng sản titan tại dải ven biển và các dự án nghỉ dưỡng sinh thái đã tạo ra xung đột môi trường gay gắt, phá vỡ cảnh quan tự nhiên và đe dọa trực tiếp nguồn nước ngầm.

Về mặt hạ tầng, trở ngại giao thông khi du khách phải mất 3 đến 5 giờ di chuyển trên Quốc lộ 1A từ Thành phố Hồ Chí Minh cùng sự cố mất điện diện rộng làm ảnh hưởng tới 78.30% doanh nghiệp năm 2010 đã làm giảm sức hút cạnh tranh của địa phương.

Về mặt phương pháp biểu diễn dữ liệu, các phát hiện nghiên cứu hoàn toàn có thể được trực quan hóa tối ưu thông qua các công cụ phân tích chuẩn:

  • Mô hình ma trận đánh giá tầm quan trọng - mức độ thực hiện (IPA) nhằm phân loại 5 nhóm dịch vụ yếu kém cần ưu tiên cải thiện gấp (an toàn, tiện nghi trẻ em, dịch vụ giải trí, môi trường xanh, thái độ cư dân).
  • Biểu đồ cơ cấu chi tiêu cho thấy tiền thuê phòng chiếm 35.43%, mua sắm quà lưu niệm chiếm 10.68%, chi phí tham quan chỉ chiếm 6.26% và dịch vụ văn hóa thể thao chiếm 2.62%, chứng minh các dịch vụ gia tăng ngoài lưu trú chưa được khai thác hiệu quả.
  • Biểu đồ phân tích tương quan giữa thứ hạng PCI giai đoạn 2005 - 2011 và tốc độ thu hút vốn đầu tư FDI du lịch giúp làm rõ vai trò điều hành kinh tế của chính quyền địa phương.

So với các trung tâm du lịch lân cận như Bà Rịa - Vũng Tàu hay Khánh Hòa, cụm ngành du lịch Bình Thuận thiếu vắng các tập đoàn dịch vụ quy mô lớn đóng vai trò dẫn dắt, thiếu các sản phẩm du lịch nhân văn mang tính đặc trưng vùng miền và thiếu một cơ chế liên kết vùng hiệu quả trong tam giác động lực Thành phố Hồ Chí Minh - Bình Thuận - Lâm Đồng.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả phân tích mô hình kim cương, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược khả thi nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh cụm ngành du lịch Bình Thuận:

Thứ nhất, tái cơ cấu quy hoạch không gian kinh tế và kiên quyết bảo vệ môi trường du lịch. Ủy ban nhân dân tỉnh Bình Thuận cùng Sở Tài nguyên và Môi trường cần rà soát, dừng cấp phép và di dời dứt điểm các dự án khai thác titan, cơ sở chế biến thủy sản gây ô nhiễm ra khỏi dải bờ biển du lịch trọng điểm trước năm 2015. Quy hoạch bảo đảm 100% bãi biển có đường kết nối công cộng cho cộng đồng và du khách, xây dựng hệ thống thu gom và xử lý nước thải đạt quy chuẩn kỹ thuật tại 100% các khu du lịch tập trung.

Thứ hai, hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật và tối ưu hóa kết nối giao thông liên vùng. Sở Giao thông Vận tải phối hợp cùng các bộ ngành Trung ương thúc đẩy tiến độ giải phóng mặt bằng, triển khai dự án đường cao tốc Phan Thiết - Dầu Giây và nâng cấp các tuyến đường ven biển ĐT716, ĐT719 trước năm 2018 nhằm rút ngắn thời gian di chuyển từ Thành phố Hồ Chí Minh xuống dưới 2.5 giờ. Đồng thời, ngành điện lực phải đầu tư nâng cấp lưới điện, giảm tỷ lệ gián đoạn cung ứng điện đối với các cơ sở du lịch xuống dưới mức 5.0% vào năm 2015.

Thứ ba, chuẩn hóa và đột phá chất lượng nguồn nhân lực du lịch. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ trì phối hợp với các cơ sở đào tạo uy tín triển khai Đề án phát triển nhân lực du lịch giai đoạn 2015 - 2020. Mục tiêu đặt ra là nâng tỷ lệ lao động du lịch qua đào tạo chuyên môn từ 33.95% lên trên 65.0% vào năm 2020, trong đó 100% đội ngũ quản lý resort được chuẩn hóa kỹ năng quản trị và năng lực ngoại ngữ (đặc biệt là tiếng Nga và tiếng Anh). Triển khai các lớp tập huấn kỹ năng giao tiếp và ứng xử văn minh du lịch cho hơn 10,000 lượt hộ dân tại các vùng đệm du lịch.

Thứ tư, tái định vị thương hiệu và phát triển đa dạng hóa chuỗi giá trị sản phẩm cụm ngành. Hiệp hội Du lịch tỉnh Bình Thuận cùng các doanh nghiệp thành viên cần đẩy mạnh liên kết, đầu tư các tổ hợp vui chơi giải trí đêm, thể thao biển và phố mua sắm ẩm thực đạt chuẩn. Mục tiêu nâng tỷ trọng chi tiêu ngoài dịch vụ lưu trú của du khách từ mức 64.57% lên 75.0% trong giai đoạn 2015 - 2020, tạo ra các sản phẩm lưu niệm đặc thù gắn liền với thương hiệu nước mắm Phan Thiết và thanh long Bình Thuận.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu cung cấp hệ thống luận cứ khoa học và giải pháp thực tiễn giá trị cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

Thứ nhất, các nhà hoạch định chính sách công và cơ quan quản lý nhà nước (Ủy ban nhân dân tỉnh, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Bình Thuận và các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ). Tài liệu giúp định hình chính sách đất đai, quy hoạch không gian liên ngành và nâng cao chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI).

Thứ hai, ban lãnh đạo và các nhà quản trị doanh nghiệp thuộc hơn 478 cơ sở lưu trú, các hãng lữ hành và các doanh nghiệp dịch vụ giải trí. Nghiên cứu cung cấp dữ liệu thị trường chi tiết để điều chỉnh chiến lược sản phẩm, định giá và tiếp cận phân khúc du khách mục tiêu.

Thứ ba, các tổ chức xã hội - nghề nghiệp như Hiệp hội Du lịch Bình Thuận, Hiệp hội Nước mắm Phan Thiết, Hiệp hội Thanh long. Kết quả nghiên cứu là công cụ thúc đẩy sự hợp tác cụm ngành, hình thành liên minh thương mại và nâng cao chuỗi giá trị đặc sản địa phương.

Thứ tư, các chuyên gia nghiên cứu, giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Chính sách công, Kinh tế phát triển, Quản trị du lịch và Kinh tế học không gian. Luận văn cung cấp khung tham chiếu phương pháp luận mẫu mực về ứng dụng Mô hình Kim cương Porter trong phân tích kinh tế ngành thực chứng.

Câu hỏi thường gặp

  1. Yếu tố nào là rào cản lớn nhất kiềm chế năng lực cạnh tranh của du lịch Bình Thuận? Rào cản lớn nhất là sự xung đột quy hoạch đa ngành và hạ tầng kết nối yếu kém. Tình trạng quy hoạch chồng lấn giữa du lịch và khai thác khoáng sản titan gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, cùng với việc di chuyển mất từ 3 đến 5 giờ từ Thành phố Hồ Chí Minh và tình trạng 78.30% doanh nghiệp chịu ảnh hưởng do mất điện năm 2010 đã làm suy giảm đáng kể sức hút của điểm đến.

  2. Hoạt động khai thác khoáng sản titan ảnh hưởng tiêu cực như thế nào đến du lịch biển? Khai thác titan tàn phá thảm thực vật ven biển, gây suy thoái nguồn nước ngầm và tăng nguy cơ phóng xạ tự nhiên. Theo điều tra thực địa, hơn 62.70% du khách và 100% doanh nghiệp resort được phỏng vấn bày tỏ quan ngại sâu sắc về vấn đề môi trường, khiến nhiều dự án nghỉ dưỡng cao cấp phải trì hoãn mở rộng quy mô đầu tư.

  3. Thực trạng chất lượng nhân lực ngành du lịch Bình Thuận có đặc điểm gì nổi bật? Nguồn nhân lực du lịch tại địa phương thiếu hụt nghiêm trọng về chuyên môn và kỹ năng. Năm 2010, tỷ lệ nhân lực có trình độ đại học chỉ đạt 4.12%, trong khi có tới 44.47% lao động trực tiếp hoàn toàn chưa qua đào tạo chuyên môn du lịch, buộc các doanh nghiệp lưu trú phải tốn nhiều chi phí đào tạo lại.

  4. Đặc điểm thị trường khách quốc tế và nội địa tại Bình Thuận giai đoạn nghiên cứu ra sao? Khách quốc tế tăng trưởng ổn định đạt 250,321 lượt năm 2010 với thị trường khách Nga chiếm ưu thế lớn 34.20% và mức chi tiêu đạt 1.890 triệu đồng/ngày. Ngược lại, khách nội địa chiếm số lượng đông nhưng 64.99% có thu nhập trung bình (12 đến 40 triệu đồng/năm) với mức chi tiêu thấp hơn nhiều (0.512 triệu đồng/ngày) và lưu trú ngắn ngày.

  5. Mô hình Kim cương của Michael Porter đóng góp giá trị gì trong luận văn này? Mô hình Kim cương cung cấp lăng kính phân tích đa chiều toàn diện, giúp đánh giá đồng thời 4 yếu tố nội tại của cụm ngành kết hợp với vai trò của chính quyền địa phương. Phương pháp này giúp chỉ rõ nguyên nhân khiến địa phương dù giàu tài nguyên tự nhiên nhưng vẫn sở hữu năng lực cạnh tranh thấp do hạn chế về môi trường kinh doanh và mức độ tinh thông quản trị.

Kết luận

  • Luận văn đã vận dụng thành công Mô hình Kim cương Porter và khung lý thuyết du lịch bền vững để giải mã toàn diện bức tranh năng lực cạnh tranh cụm ngành du lịch Bình Thuận.
  • Nghiên cứu chỉ rõ nghịch lý giữa tăng trưởng doanh thu nóng (đạt 2,255.4 tỷ đồng du lịch biển năm 2010) với sự suy thoái môi trường do quy hoạch khai thác titan chồng lấn và sự tụt hạng PCI từ vị trí 11 xuống 40.
  • Xác định điểm nghẽn then chốt về chất lượng nguồn nhân lực khi có tới 44.47% lao động chưa qua đào tạo và hạ tầng giao thông kết nối chưa đáp ứng yêu cầu.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm chính sách công đồng bộ với lộ trình rõ ràng giai đoạn 2015 - 2020 nhằm tái cơ cấu chuỗi giá trị và thúc đẩy tăng trưởng xanh.
  • Đóng góp nguồn dữ liệu thực chứng và cơ sở khoa học tin cậy hỗ trợ đắc lực cho chiến lược phát triển kinh tế - xã hội bền vững của tỉnh Bình Thuận.

Để hiện thực hóa mục tiêu trở thành trung tâm du lịch thể thao biển mang tầm vóc quốc tế, các cơ quan quản lý nhà nước, Hiệp hội Du lịch cùng cộng đồng doanh nghiệp tỉnh Bình Thuận cần khẩn trương phối hợp triển khai các đề xuất chính sách nêu trên ngay trong giai đoạn 2015 - 2020. Hãy tải ngay toàn văn công trình nghiên cứu để tiếp cận đầy đủ hệ thống dữ liệu và các khuyến nghị chính sách chuyên sâu!