Luận án một số định hướng phát triển quan điểm và giải pháp hoàn thiện chiến lược cạnh tranh nhằm nâng cao hiệu quả kinh doanh của các doanh nghiệp kinh doanh thực phẩm việt nam

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế, chiến lược cạnh tranh (CLCT) trở thành yếu tố quyết định cho sự tồn tại và phát triển của… 161 trang · 2017.

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Quản Trị Kinh Doanh
• Đề tài: Chiến Lược Cạnh Tranh Hiệu Quả Cho Doanh Nghiệp Thực Phẩm Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các nghiên cứu về chiến lƣợc cạnh tranh và hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp
• 1.1.1. Nghiên cứu về chiến lược cạnh tranh
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ CHIẾN LƯỢC CẠNH TRANH VÀ TÁC ĐỘNG CỦA CHIẾN LƯỢC CẠNH TRANH ĐẾN HIỆU QUẢ KINH DOANH CỦA DOANH NGHIỆP
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC TRẠNG CHIẾN LƯỢC CẠNH TRANH VÀ TÁC ĐỘNG CỦA CHIẾN LƯỢC CẠNH TRANH ĐẾN HIỆU QUẢ KINH DOANH CỦA CÁC DOANH NGHIỆP KINH DOANH THỰC PHẨM VIỆT NAM
• 5. CHƯƠNG 5: ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN, QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CHIẾN LƯỢC CẠNH TRANH NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ KINH DOANH CỦA CÁC DOANH NGHIỆP KINH DOANH THỰC PHẨM VIỆT NAM
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về chiến lược cạnh tranh trong ngành thực phẩm Việt Nam

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế, chiến lược cạnh tranh (CLCT) trở thành yếu tố quyết định cho sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp thực phẩm tại Việt Nam. Các doanh nghiệp cần phải nhận thức rõ về cạnh tranh trong ngành thực phẩm để có thể xây dựng và triển khai các chiến lược phù hợp. Theo Porter (1985), CLCT bao gồm ba loại hình chính: CLCT chi phí thấp, CLCT khác biệt hóa và CLCT tập trung. Mỗi loại hình này đều có những ưu điểm và nhược điểm riêng, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp. Việc lựa chọn CLCT phù hợp không chỉ giúp doanh nghiệp tăng cường năng lực cạnh tranh mà còn tạo ra lợi thế bền vững trong thị trường đầy biến động.

1.1. Tầm quan trọng của CLCT trong ngành thực phẩm

CLCT đóng vai trò quan trọng trong việc xác định vị thế của doanh nghiệp trên thị trường. Các doanh nghiệp thực phẩm cần phải phân tích kỹ lưỡng thị trường thực phẩm Việt Nam để nhận diện các cơ hội và thách thức. Việc áp dụng các chiến lược marketing hiệu quả sẽ giúp doanh nghiệp tăng cường khả năng tiếp cận khách hàng mục tiêu, từ đó tăng trưởng doanh thu. Theo nghiên cứu của Vietnam Report (2017), ngành thực phẩm đã đóng góp 7,3% vào tổng doanh thu quốc gia, cho thấy tiềm năng phát triển mạnh mẽ của ngành này. Do đó, việc xây dựng CLCT hiệu quả là điều cần thiết để doanh nghiệp có thể phát triển bền vững.

II. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến CLCT

Các yếu tố ảnh hưởng đến CLCT của doanh nghiệp thực phẩm bao gồm môi trường kinh doanh, nhu cầu tiêu dùng và sự thay đổi trong hành vi của khách hàng. Xu hướng tiêu dùng hiện nay đang chuyển dịch mạnh mẽ sang các sản phẩm an toàn và chất lượng cao. Doanh nghiệp cần phải nắm bắt được xu hướng này để điều chỉnh sản phẩm và dịch vụ của mình cho phù hợp. Việc quản lý chuỗi cung ứng cũng là một yếu tố quan trọng, giúp doanh nghiệp tối ưu hóa quy trình sản xuất và phân phối, từ đó giảm chi phí và nâng cao hiệu quả kinh doanh. Theo Mashruwala và Tripathy (2014), doanh nghiệp nào có khả năng xây dựng năng lực cạnh tranh đặc biệt sẽ có lợi thế hơn trong việc thu hút khách hàng và gia tăng lợi nhuận.

2.1. Tác động của môi trường kinh doanh

Môi trường kinh doanh luôn biến động và ảnh hưởng trực tiếp đến CLCT của doanh nghiệp. Các yếu tố như chính sách của nhà nước, sự thay đổi trong quy định pháp luật và tình hình kinh tế vĩ mô đều có thể tác động đến hoạt động của doanh nghiệp. Doanh nghiệp cần phải thường xuyên theo dõi và phân tích các yếu tố này để có thể điều chỉnh chiến lược kịp thời. Việc tối ưu hóa quy trình sản xuất cũng là một cách để doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, giúp giảm chi phí và tăng cường hiệu quả kinh doanh.

III. Đề xuất giải pháp hoàn thiện CLCT cho doanh nghiệp thực phẩm

Để nâng cao hiệu quả kinh doanh, doanh nghiệp thực phẩm cần phải hoàn thiện CLCT của mình. Một số giải pháp có thể được đề xuất bao gồm: đổi mới sáng tạo trong sản phẩm, cải tiến quy trình sản xuất và nâng cao chất lượng dịch vụ khách hàng. Đổi mới sáng tạo không chỉ giúp doanh nghiệp tạo ra sản phẩm mới mà còn giúp cải thiện hình ảnh thương hiệu. Việc xây dựng thương hiệu thực phẩm mạnh mẽ cũng là một yếu tố quan trọng giúp doanh nghiệp thu hút khách hàng và tăng cường vị thế cạnh tranh. Theo nghiên cứu, các doanh nghiệp thực phẩm áp dụng CLCT khác biệt hóa thường có hiệu quả kinh doanh cao hơn so với các doanh nghiệp chỉ tập trung vào chi phí.

3.1. Đổi mới sản phẩm và dịch vụ

Đổi mới sản phẩm và dịch vụ là một trong những giải pháp quan trọng giúp doanh nghiệp thực phẩm nâng cao CLCT. Doanh nghiệp cần phải nghiên cứu và phát triển các sản phẩm mới đáp ứng nhu cầu của thị trường. Việc áp dụng công nghệ mới trong sản xuất cũng giúp cải thiện chất lượng sản phẩm và giảm chi phí. Hơn nữa, doanh nghiệp cần chú trọng đến việc nâng cao chất lượng dịch vụ khách hàng, từ đó tạo ra sự hài lòng và trung thành từ phía khách hàng. Điều này không chỉ giúp doanh nghiệp tăng trưởng doanh thu mà còn tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ với tiêu đề "Chiến lược cạnh tranh của các doanh nghiệp kinh doanh thực phẩm Việt Nam" thuộc chuyên ngành Quản trị kinh doanh, tiếp cận theo hướng hỗn hợp (định lượng chủ đạo kết hợp định tính). Luận án được kết cấu thành năm chương nội dung, ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Tác giả đặt vấn đề trong bối cảnh toàn cầu hóa làm gia tăng áp lực cạnh tranh giữa các doanh nghiệp (DN) ở tất cả các ngành kinh doanh, buộc các DN phải không ngừng tìm kiếm cách thức tạo ra lợi thế cạnh tranh như giảm chi phí, nâng cao năng suất, cải tiến và đổi mới sản phẩm. Ngành thực phẩm được xác định là một trong những ngành công nghiệp quan trọng của Việt Nam: giai đoạn 2010–2017, số DN kinh doanh thực phẩm chiếm xấp xỉ 2% tổng số DN cả nước (khoảng 7.000 DN), tổng doanh thu chiếm 7,3% (tương đương 54 tỷ USD), tốc độ tăng trưởng tỷ suất sinh lời đạt 12,5%/năm và tạo việc làm cho gần 1 triệu lao động (Vietnam Report, 2017).

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định ở sáu điểm: (1) chưa có nhiều công trình nghiên cứu tổng thể về năng lực cạnh tranh cấu thành chiến lược cạnh tranh (CLCT), tác động của CLCT đến hiệu quả kinh doanh và các yếu tố ảnh hưởng đến CLCT; (2) hệ thống tiêu chí đo lường CLCT và hiệu quả kinh doanh chưa được xây dựng riêng cho ngành thực phẩm; (3) các công trình vẫn chủ yếu tiếp cận cạnh tranh dựa trên nguồn lực, ít nghiên cứu CLCT dựa trên năng lực; (4) phần lớn nghiên cứu dùng phương pháp định lượng, chưa chỉ ra nguyên nhân cản trở thành công trong CLCT; (5) các nghiên cứu trong nước tập trung vào quy trình hoạch định chiến lược và chưa phân tích chuyên sâu mối quan hệ giữa CLCT và hiệu quả kinh doanh; (6) chưa tồn tại nhiều công trình chuyên về CLCT của DN kinh doanh thực phẩm Việt Nam.

Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu: đề xuất các giải pháp hoàn thiện CLCT dựa trên nâng cao năng lực cạnh tranh nhằm nâng cao hiệu quả kinh doanh của các DN kinh doanh thực phẩm Việt Nam.

Nhiệm vụ nghiên cứu gồm ba nhiệm vụ: (1) tổng hợp, phân tích và hệ thống hóa cơ sở lý luận về CLCT, năng lực cạnh tranh cấu thành CLCT và tác động của CLCT đến hiệu quả kinh doanh; (2) đánh giá thực trạng các năng lực cạnh tranh cấu thành CLCT và phân tích tác động của từng loại hình CLCT đến hiệu quả kinh doanh; (3) đề xuất quan điểm và giải pháp hoàn thiện CLCT cho giai đoạn đến 2025 và tầm nhìn 2030.

Bốn câu hỏi nghiên cứu:

• CLCT của các DN kinh doanh thực phẩm Việt Nam được cấu thành bởi những năng lực cạnh tranh nào?
• Những yếu tố nào ảnh hưởng đến CLCT của DN kinh doanh thực phẩm Việt Nam?
• Các DN kinh doanh thực phẩm Việt Nam đang triển khai các loại hình CLCT nào và tác động của CLCT đến hiệu quả kinh doanh ra sao?
• Các DN cần lựa chọn CLCT và tập trung tạo lập năng lực cạnh tranh nào để nâng cao hiệu quả kinh doanh?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: các năng lực cạnh tranh cấu thành CLCT, tác động của CLCT đến hiệu quả kinh doanh và các yếu tố ảnh hưởng đến CLCT của các DN kinh doanh thực phẩm Việt Nam.

Phạm vi không gian: toàn bộ thị trường Việt Nam (nội địa), bao gồm các DN kinh doanh thực phẩm phân bổ ở nhiều vùng và địa phương trong cả nước.

Phạm vi thời gian: dữ liệu thu thập trong giai đoạn 2012–2017; giải pháp đề xuất cho giai đoạn đến năm 2025, tầm nhìn năm 2030.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước

Về chiến lược cạnh tranh, tác giả điểm lại các công trình theo ba nhóm:

• Nền tảng lý thuyết quốc tế: Porter (1980) với "Competitive Strategy" xây dựng ba loại hình CLCT (chi phí thấp, khác biệt hóa, tập trung); Porter (1985) phát triển chuỗi giá trị gắn với năng lực cạnh tranh của từng loại chiến lược; Gibert và Sterbel (1989), Treacy và Wiersema (1995), Hax và Wilde (2001) phát triển lý thuyết theo hướng tương đồng với Porter; Chan và Renee (2005) đề xuất "Chiến lược đại dương xanh"; Sanchez và Heene (2004) trong "Khái luận về quản trị dựa trên năng lực" xây dựng lý thuyết CLCT dựa trên năng lực cạnh tranh.

• Nghiên cứu trong nước về chiến lược và CLCT: Ngô Kim Thanh (2012); Nguyễn Hoàng Việt và Nguyễn Hoàng Long (2015) — giáo trình "Quản trị chiến lược"; Phạm Thúy Hồng (2003) — luận án tiến sĩ về CLCT của DN nhỏ và vừa trong hội nhập; Trương Quang Thông (2004) — CLCT của ngân hàng thương mại cổ phần tại TP. Hồ Chí Minh; Nguyễn Hoàng Việt (2010) — chiến lược kinh doanh cho DN ngành may; Nguyễn Mạnh Hùng (2014) — chiến lược sản xuất kinh doanh cho DN vận tải; Đỗ Thị Bình (2016) — triển khai chiến lược kinh doanh tại DN phát điện thuộc Tập đoàn Điện lực Việt Nam.

Về tác động của CLCT đến hiệu quả kinh doanh: Porter (1980, 1985); Wright (1987); Dess và Davis (1984) — nghiên cứu trên 78 DN ngành sản xuất sơn tại Mỹ; Jennings (2003) — 410 DN dịch vụ (ngân hàng, y tế, bảo hiểm, khách sạn); Kwasi và Moses (2007) — 126 DN tại Ghana; Jusoh và Parnell (2008) — DN sản xuất tại Malaysia; Maluku Waema (2013) — 27 DN ngành sữa tại Kenya; Ogot (2014) — 239 DN nhỏ và vừa ngành thực phẩm tại Nairobi; Caxton (2015) — 118 tập đoàn nhà nước tại Kenya; Richard và Marilyn (2013) — 226 DN hoạt động đa ngành; Enida và cộng sự (2015) — 125 DN xây dựng tại Albania; Parnell và cộng sự (2015) — 176 DN nhỏ và vừa tại Trung Quốc và Mỹ.

Về CLCT của DN thực phẩm: Ngô Đình Giao (1998) — điều tra 800 DN ngành thực phẩm Việt Nam; Lê Thị Thu Thủy (2007) — chiến lược phát triển quốc tế của DN chế biến thực phẩm; Canbaz (2009) — CLCT của DN thực phẩm truyền thống tại Thụy Điển; JICA (2012) — báo cáo về thu hút đầu tư vào ngành chế biến thực phẩm Việt Nam giai đoạn 2008–2012; Mukhamad và Akira (2011) — 160 DN nhỏ và vừa ngành thực phẩm Indonesia; Helen và Panagiota (2013) — 61 DN ngành thực phẩm tại Hy Lạp; Chaitamlong (2014) — 350 DN chế biến thực phẩm Thái Lan; Nguyễn Phương Mai (2015) — trách nhiệm xã hội của DN chế biến thực phẩm Việt Nam từ góc độ người tiêu dùng; Lê Thị Mỹ Linh (2017) — năng lực đổi mới sáng tạo của DN chế biến thực phẩm Việt Nam.

Về đo lường hiệu quả kinh doanh: Kaplan và Norton (1992) với thẻ điểm cân bằng (Balanced Scorecard); Neely và cộng sự (1995); Waal và Coevert (2007); Phạm Thị Thanh Hương (2016); Phạm Anh Tuấn (2017).

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Luận án xác định ba khoảng trống cần lấp đầy: (1) nghiên cứu CLCT dựa trên năng lực cạnh tranh để phát triển năng lực cốt lõi cho từng loại hình CLCT; (2) xây dựng mô hình nghiên cứu và thang đo các năng lực cạnh tranh cấu thành CLCT và tác động của từng loại hình CLCT đến hiệu quả kinh doanh của DN kinh doanh thực phẩm; (3) xác định các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của DN kinh doanh thực phẩm Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Lý thuyết và khung phân tích

Luận án tiếp cận CLCT của DN theo chiến lược cấp kinh doanh (business-level strategy), không phải cấp chức năng hay cấp DN, theo phân loại của Thomas và David (2004) và Charles (2010).

Khung lý thuyết trung tâm dựa trên ba loại hình CLCT tổng quát của Porter (1985): CLCT chi phí thấp, CLCT khác biệt hóa và CLCT tập trung. Luận án bổ sung lý thuyết cạnh tranh dựa trên năng lực của Sanchez và Heene (2004) để xây dựng các năng lực cạnh tranh cấu thành từng loại hình chiến lược. Khung chuỗi giá trị của Porter (1985) được sử dụng để nhận diện các năng lực trong từng CLCT (xem Bảng 2.2 trong luận án).

Mô hình nghiên cứu được xây dựng dựa trên kế thừa từ: Porter (1980, 1985), Dess và Davis (1984), Wright (1987) và Ogot (2014), với ba biến độc lập (CLCT chi phí thấp, CLCT khác biệt hóa, CLCT tập trung) tác động đến biến phụ thuộc là hiệu quả kinh doanh của các DN kinh doanh thực phẩm Việt Nam.

Ba giả thuyết nghiên cứu (H1, H2, H3) được xây dựng tương ứng: mỗi loại hình CLCT có tác động tích cực đến hiệu quả kinh doanh của DN kinh doanh thực phẩm Việt Nam.

Đo lường hiệu quả kinh doanh dựa trên các chỉ tiêu tài chính: ROA, ROE, tốc độ tăng trưởng doanh thu và lợi nhuận.

Phân tích môi trường áp dụng mô hình PEST (yếu tố kinh tế, chính trị–pháp luật, văn hóa–xã hội, công nghệ) và mô hình năm lực lượng cạnh tranh của Porter.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp:

• Định tính: tổng quan tài liệu, phân tích lý luận, đánh giá thực trạng ngành thực phẩm Việt Nam và các trường hợp điển hình.
• Định lượng: thống kê mô tả, phân tích nhân tố khám phá (EFA) và phân tích hồi quy để đo lường tác động của từng loại hình CLCT đến hiệu quả kinh doanh.

Dữ liệu thu thập trong giai đoạn 2012–2017 từ các DN kinh doanh thực phẩm trên phạm vi thị trường nội địa Việt Nam.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương này tổng hợp và phân tích các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế về CLCT, hiệu quả kinh doanh và tác động của CLCT đến hiệu quả kinh doanh. Các nguồn tài liệu bao gồm giáo trình, sách tham khảo, bài báo khoa học, đề tài nghiên cứu và luận án tiến sĩ. Kết quả tổng quan xác định sáu điểm còn tồn tại trong các nghiên cứu trước và ba khoảng trống nghiên cứu chính yếu mà luận án hướng đến giải quyết. Chương này cũng hình thành bốn câu hỏi nghiên cứu dẫn dắt toàn bộ quá trình nghiên cứu.

Chương 2: Một số vấn đề lý luận và kinh nghiệm thực tiễn về chiến lược cạnh tranh và tác động của chiến lược cạnh tranh đến hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp

Chương này hệ thống hóa khái niệm chiến lược từ nhiều quan điểm (Andrews, 1987; Porter, 1996; Johnson và Scholes, 2008; Charles, 2010; Nguyễn Hoàng Việt, 2010), phân tích các cấp chiến lược DN (cấp DN, cấp kinh doanh, cấp chức năng) và xác định CLCT thuộc cấp kinh doanh.

Phần trung tâm làm rõ bản chất và nội dung ba loại hình CLCT của Porter (1985), trong đó:

• CLCT chi phí thấp: tập trung vào năng lực tiêu chuẩn hóa hoạt động, quản trị hiệu quả, tiếp cận nguồn nguyên liệu giá rẻ, tối ưu quy trình sản xuất.
• CLCT khác biệt hóa: dựa trên xây dựng thương hiệu, công nghệ mới, chất lượng sản phẩm vượt trội, sáng tạo sản phẩm, dịch vụ bán hàng tốt.
• CLCT tập trung: theo đuổi phân đoạn thị trường cụ thể thông qua lợi thế chi phí thấp hoặc khác biệt trong phân khúc ngách.

Chương trình bày năm mô hình nghiên cứu về tác động của CLCT đến hiệu quả kinh doanh: (1) mô hình chữ U của Porter (1980) và điều chỉnh của Wright (1987); (2) mô hình Dess và Davis (1984) — 78 DN sản xuất sơn tại Mỹ; (3) mô hình Kwasi và Moses (2007) — 126 DN tại Ghana; (4) mô hình Maluku (2013) — 27 DN ngành sữa tại Kenya; (5) mô hình Ogot (2014) — 238 DN thực phẩm khu vực phi chính thức tại Nairobi. Từ kế thừa các mô hình này, tác giả xây dựng mô hình nghiên cứu đề xuất (Hình 2.8) với ba giả thuyết H1, H2, H3.

Chương cũng phân tích các yếu tố môi trường bên ngoài (vĩ mô theo mô hình PEST, môi trường ngành theo mô hình Porter) và nội tại DN ảnh hưởng đến CLCT.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương trình bày quy trình và phương pháp nghiên cứu hỗn hợp của luận án, bao gồm: thiết kế thang đo các năng lực cạnh tranh cấu thành từng loại hình CLCT (điều chỉnh và phát triển từ các thang đo hiện có trong tài liệu), phương pháp thu thập dữ liệu từ DN kinh doanh thực phẩm Việt Nam giai đoạn 2012–2017, và kỹ thuật phân tích gồm thống kê mô tả, phân tích nhân tố khám phá (EFA) và phân tích hồi quy đa biến.

Chương 4: Thực trạng chiến lược cạnh tranh và tác động của chiến lược cạnh tranh đến hiệu quả kinh doanh của các doanh nghiệp kinh doanh thực phẩm Việt Nam

Chương đánh giá thực trạng triển khai các loại hình CLCT tại các DN kinh doanh thực phẩm Việt Nam, nhận diện các năng lực cạnh tranh cấu thành từng CLCT và kiểm định ba giả thuyết nghiên cứu H1, H2, H3 thông qua phân tích hồi quy. Kết quả phân tích chỉ ra các thang đo nghiên cứu đều đạt yêu cầu về độ tin cậy. Cả ba loại hình CLCT đều có tác động tích cực đến hiệu quả kinh doanh, trong đó CLCT khác biệt hóa có tác động lớn nhất, tiếp đến là CLCT tập trung và CLCT chi phí thấp. Chương phân tích các yếu tố môi trường bên ngoài và nội tại DN ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh và CLCT trong giai đoạn nghiên cứu.

Chương 5: Định hướng phát triển, quan điểm và giải pháp hoàn thiện chiến lược cạnh tranh nhằm nâng cao hiệu quả kinh doanh của các doanh nghiệp kinh doanh thực phẩm Việt Nam

Chương đề xuất quan điểm định hướng phát triển CLCT cho các DN kinh doanh thực phẩm Việt Nam trong giai đoạn đến năm 2025 và tầm nhìn năm 2030. Trên cơ sở kết quả thực trạng từ Chương 4, chương đề xuất các giải pháp hoàn thiện CLCT gắn với việc xây dựng các năng lực cạnh tranh phù hợp với từng định hướng chiến lược mà DN lựa chọn, đồng thời xem xét tác động của môi trường kinh doanh đến khả năng triển khai chiến lược.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về lý luận

Luận án bổ sung một số vấn đề lý luận về CLCT dựa trên năng lực cạnh tranh, xây dựng mô hình nghiên cứu và thang đo về tác động của CLCT đến hiệu quả kinh doanh theo ba nhóm CLCT chi phí thấp, CLCT khác biệt hóa và CLCT tập trung. Đáng chú ý, luận án đã điều chỉnh, phát triển và bổ sung thang đo các CLCT dựa trên năng lực cạnh tranh nhằm đo lường tác động của CLCT đến hiệu quả kinh doanh của DN kinh doanh thực phẩm Việt Nam — một thang đo chuyên biệt chưa xuất hiện trong tài liệu trước đó.

Đóng góp về thực tiễn

Kết quả nghiên cứu xác định được ba vấn đề quan trọng:

1. Xác định các năng lực cạnh tranh cấu thành CLCT của DN kinh doanh thực phẩm Việt Nam, giúp DN xây dựng năng lực phù hợp cho từng định hướng chiến lược.
2. Đánh giá mức độ tác động của từng loại hình CLCT đến hiệu quả kinh doanh: CLCT khác biệt hóa có tác động lớn nhất, tiếp đến là CLCT tập trung và CLCT chi phí thấp — tất cả đều có khả năng giúp DN cải thiện hiệu quả kinh doanh.
3. Xác định các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh và CLCT của DN kinh doanh thực phẩm Việt Nam.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

Luận án đề xuất các giải pháp hoàn thiện CLCT gắn với nâng cao năng lực cạnh tranh cho giai đoạn đến 2025 và tầm nhìn 2030, giúp các DN kinh doanh thực phẩm xác định mức độ ưu tiên trong lựa chọn và triển khai CLCT phù hợp với điều kiện của từng DN.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Căn cứ vào phạm vi nghiên cứu được xác định trong văn bản, có thể nhận thấy một số giới hạn nội tại:

• Luận án giới hạn khách thể nghiên cứu ở DN kinh doanh thực phẩm trên thị trường nội địa Việt Nam, chưa xem xét các DN xuất khẩu hay tham gia thị trường quốc tế.
• Dữ liệu thu thập trong giai đoạn 2012–2017, do đó chưa phản ánh bối cảnh sau năm 2017, đặc biệt là những biến động do đại dịch hay thay đổi chuỗi cung ứng toàn cầu.
• Luận án tiếp cận theo quan điểm của Porter (1985) nên chưa đề cập đầy đủ đến các dạng CLCT mới như chiến lược đại dương xanh hay các mô hình kinh doanh số.
• Nghiên cứu trong tương lai có thể mở rộng sang so sánh CLCT của DN thực phẩm Việt Nam với DN nước ngoài cùng ngành, hoặc đi sâu vào từng phân ngành (chế biến thịt, sữa, thủy sản) để có thang đo chuyên biệt hơn.

---

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo cho các nhóm đối tượng sau:

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học thuộc các chuyên ngành Quản trị kinh doanh, Kinh doanh quốc tế, Kinh tế phát triển — đặc biệt phần Chương 1 (tổng quan tài liệu) và Chương 2 (lý luận và mô hình nghiên cứu) cung cấp nền tảng tài liệu phong phú về CLCT và hiệu quả kinh doanh.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu trong lĩnh vực chiến lược cạnh tranh, kinh tế ngành thực phẩm — phần xây dựng thang đo và mô hình nghiên cứu (Chương 2 và Chương 3) là tài liệu phương pháp luận có thể kế thừa.
• Nhà quản trị DN kinh doanh thực phẩm Việt Nam — Chương 4 và Chương 5 cung cấp các phát hiện thực tiễn về thực trạng CLCT và các giải pháp cụ thể để lựa chọn định hướng chiến lược phù hợp.
• Nhà làm chính sách trong lĩnh vực công nghiệp thực phẩm, nâng cao năng lực cạnh tranh ngành — phần phân tích yếu tố môi trường và định hướng đến 2025–2030 có thể phục vụ xây dựng chính sách hỗ trợ ngành.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng loại hình CLCT nào làm khung phân tích và tại sao? Luận án tiếp cận ba loại hình CLCT theo quan điểm của Porter (1985): chi phí thấp, khác biệt hóa và tập trung. Lý do tác giả lựa chọn là quan điểm này vẫn được ứng dụng phổ biến nhất tại các DN ở Việt Nam và trên thế giới, đồng thời là cơ sở lý luận được nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước đưa vào nghiên cứu trên cả phương diện lý luận lẫn thực tiễn.

2. Kết quả phân tích chỉ ra loại hình CLCT nào có tác động lớn nhất đến hiệu quả kinh doanh của DN kinh doanh thực phẩm Việt Nam? Kết quả phân tích hồi quy cho thấy CLCT khác biệt hóa có tác động lớn nhất, tiếp đến là CLCT tập trung và CLCT chi phí thấp. Cả ba loại hình đều có tác động tích cực đến hiệu quả kinh doanh của DN kinh doanh thực phẩm Việt Nam. Các thang đo nghiên cứu đều đạt yêu cầu về độ tin cậy.

3. Luận án đo lường hiệu quả kinh doanh bằng các chỉ tiêu cụ thể nào? Luận án tiếp cận hiệu quả kinh doanh dựa trên các chỉ tiêu tài chính gồm: ROA (tỷ suất lợi nhuận trên tổng tài sản), ROE (tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu), tốc độ tăng trưởng doanh thu và tốc độ tăng trưởng lợi nhuận.

4. Ngành thực phẩm Việt Nam được tác giả đánh giá như thế nào trong bối cảnh nghiên cứu (2012–2017)? Giai đoạn 2010–2017, số DN kinh doanh thực phẩm chiếm xấp xỉ 2% tổng số DN cả nước (khoảng 7.000 DN), tổng doanh thu chiếm 7,3% (tương đương 54 tỷ USD), tốc độ tăng trưởng tỷ suất sinh lời đạt 12,5%/năm và tạo việc làm cho gần 1 triệu lao động (Vietnam Report, 2017). Tác giả nhận định ngành chịu áp lực lớn từ hội nhập kinh tế, cách mạng công nghiệp lần thứ tư và sự thay đổi của môi trường kinh doanh.

5. Các mô hình nghiên cứu tiền nhiệm nào được tác giả kế thừa trực tiếp để xây dựng mô hình nghiên cứu đề xuất? Tác giả kế thừa trực tiếp từ bốn nguồn: Porter (1980, 1985) — mô hình chữ U về CLCT và hiệu quả kinh doanh; Dess và Davis (1984) — mô hình thực nghiệm với 78 DN ngành sản xuất sơn tại Mỹ; Wright (1987) — điều chỉnh mô hình Porter; và Ogot (2014) — mô hình trên 238 DN thực phẩm phi chính thức tại Nairobi. Trên cơ sở đó, mô hình nghiên cứu đề xuất (Hình 2.8) được xây dựng với ba biến độc lập CLCT và một biến phụ thuộc là hiệu quả kinh doanh của DN kinh doanh thực phẩm Việt Nam.

---

Kết luận

Luận án "Chiến lược cạnh tranh của các doanh nghiệp kinh doanh thực phẩm Việt Nam" hệ thống hóa cơ sở lý luận về CLCT theo khung phân tích của Porter (1985) và bổ sung lý thuyết cạnh tranh dựa trên năng lực của Sanchez và Heene (2004) để xây dựng thang đo chuyên biệt cho ngành thực phẩm Việt Nam. Thông qua phân tích hỗn hợp trên dữ liệu giai đoạn 2012–2017, luận án xác định cả ba loại hình CLCT đều có tác động tích cực đến hiệu quả kinh doanh, trong đó CLCT khác biệt hóa có mức tác động lớn nhất, tiếp theo là CLCT tập trung và CLCT chi phí thấp. Kết quả này cung cấp căn cứ thực chứng để các nhà quản trị DN kinh doanh thực phẩm Việt Nam xác định ưu tiên chiến lược và xây dựng các năng lực cạnh tranh tương ứng, hướng đến giai đoạn phát triển đến năm 2025 và tầm nhìn năm 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu Chương 2: Một số vấn đề lý luận và kinh nghiệm thực tiễn về chiến lược cạnh tranh và tác động của chiến lược cạnh tranh đến hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp Chương 3: Phương pháp nghiên cứu Chương 4: Thực trạng chiến lược cạnh tranh và tác động của chiến lược cạnh tranh đến hiệu quả kinh doanh của các doanh nghiệp kinh doanh thực phẩm Việt Nam Chương 5: Định hướng phát triển, quan điểm và giải pháp hoàn thiện chiến lược cạnh tranh nhằm nâng cao hiệu quả kinh doanh của các doanh nghiệp kinh doanh thực phẩm Việt Nam. 6 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Để triển khai các nội dung nghiên cứu của đề tài luận án, NCS đã khảo cứu các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước bao gồm: Giáo trình, sách tham khảo, các bài báo, các đề tài nghiên cứu khoa học, các đề tài luận án tiến sĩ. có liên quan đến các vấn đề về CLCT, hiệu quả kinh doanh, tác động của CLCT đến hiệu quả kinh doanh của các DN nói chung và DN kinh doanh thực phẩm trong nước và quốc tế nói riêng. Cụ thể như sau: 1.

Các nghiên cứu về chiến lƣợc cạnh tranh và hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp 1. Nghiên cứu về chiến lược cạnh tranh CLCT là một trong những chủ đề nghiên cứu quan trọng đối với các DN. Tuy vậy, hiện nay tồn tại khá nhiều quan điểm và cách tiếp cận về CLCT khác nhau. Trong đó phải kể đến nghiên cứu quan trọng đầu tiên của tác giả Porter ([126],1980) với cuốn sách “Chiến lược cạnh tranh”.

Đây là công trình nghiên cứu nổi tiếng thế giới về chiến lược nói chung và CLCT nói riêng. Nội dung cuốn sách tập trung làm rõ sự tồn tại của DN được quyết định bởi một trong hai yếu tố lợi thế gồm: chi phí thấp nhất và sự khác biệt hóa sản phẩm, từ đó tác giả đã phát triển thành ba loại hình CLCT chính cho các DN lựa chọn chính là: CLCT chi phí thấp, CLCT khác biệt hóa và CLCT tập trung. Tác giả đã phân tích về bản chất, đặc điểm, điều kiện phù hợp để lựa chọn và theo đuổi mỗi loại hình CLCT cũng như những thuận lợi và rủi ro đối với DN khi lựa chọn. Đây được coi là một trong những công trình nghiên cứu quan trọng để có thể hình thành được hệ thống cơ sở lý luận cho NCS trong nghiên cứu đề tài luận án.

Dựa trên kết quả nghiên cứu về CLCT của Porter ([126], 1980), đã có một số nhà nghiên cứu trên thế giới phát triển lý thuyết về CLCT như Gibert và Strerbel ([89],1989), Treacy và Wiersema ([145], 1995), Hax và Wilde ([93], 2001)… Tuy nhiên hầu như các quan điểm về CLCT này đều có sự tương đồng về mặt ý tưởng đối với quan điểm của M. Porter đưa ra trước đây. Một quan điểm mới của Chan và Renee ([74], 2005) được đưa ra để bàn về CLCT theo một quan điểm khác so với cách tiếp cận truyền thống. Trong công trình nghiên cứu “Chiến lược đại dương xanh” các tác giả đã trình bày những nguyên lý cơ bản về CLCT trong thời đại mới, trong đó giả định các DN hoạt động trong các ngành kinh doanh hiện thời được ví như đang tham gia vào “đại dương đỏ” và CLCT tốt nhất dành cho DN đó là “chiến lược đại dương xanh”.

Cũng theo quan điểm này, thay vì chỉ cạnh tranh dựa trên một lợi thế cạnh tranh đặc thù là chi phí 7 thấp hoặc khác biệt hóa, DN có thể sử dụng CLCT dựa trên cả hai nguồn của lợi thế cạnh tranh là cả chi phí thấp và khác biệt hóa, tuy nhiên phải đáp ứng được những điều kiện, và nguyên tắc cụ thể. Sau này, Sanchez và Heene ([135], 2004) trong nghiên cứu “Khái luận về quản trị dựa trên năng lực: Nhận dạng và quản lý năng lực cạnh tranh” đã xây dựng lý thuyết mới về CLCT dựa trên năng lực cạnh tranh của DN. Trong đó nhấn mạnh sự cạnh tranh của DN dựa trên các yếu tố như sau: nguồn lực, thị trường và tương tác cạnh tranh. Ở đó nhấn mạnh chiến lược khả thi phải bao gồm các nguồn lực, những khả năng của DN trong việc sử dụng nguồn lực, quy trình quản lý để xác định, xây dựng năng lực và một chiến lược xác định trong quá trình triển khai nhằm theo đuổi các mục tiêu chiến lược cụ thể.

Về cơ bản, cạnh tranh dựa trên nguồn lực cho rằng sự thành công bền vững của DN là từ lợi thế so sánh các nguồn lực trong khi cạnh tranh dựa trên năng lực lại khẳng định sự thành công là đạt được mục tiêu (có thể bao gồm nhiều khía cạnh khác nhau như cung cấp lợi ích kinh tế, môi trường làm việc, kinh nghiệm chuyên môn và các lợi ích khác là cơ sở cho sự phát triển của tất cả các bên liên quan, chứ không chỉ là các mục tiêu trong chiến lược để tối đa hóa lợi nhuận hoặc tối đa hóa lợi ích cổ đông). Năng lực cạnh tranh là cơ sở tạo nên lợi thế cạnh tranh bền vững của DN và trực tiếp phản ánh khả năng thay đổi trong cấu trúc nguồn lực của DN theo thời gian để thích nghi với môi trường. Điều này phù hợp với nghiên cứu cho thấy rằng trong môi trường thay đổi liên tục thì các năng lực cạnh tranh mới là nguồn gốc của lợi thế cạnh tranh mà các đối thủ cạnh tranh sẽ khó có thể bắt chước hoặc cải tiến trong dài hạn. Tại Việt Nam, đã có nhiều tác giả nghiên cứu về chủ đề chiến lược và CLCT của DN.

Tác giả Ngô Kim Thanh ([38], 2012), tác giả Nguyễn Hoàng Việt và Nguyễn Hoàng Long ([23], 2015) với giáo trình “Quản trị chiến lược” được sử dụng trong quá trình giảng dạy ở trường đại học. Đây là những công trình nghiên cứu cung cấp cơ sở lý luận một cách khoa học và hệ thống về chiến lược và CLCT của DN. Trong đó nhấn mạnh chiến lược kinh doanh là công cụ cạnh tranh hiệu quả của DN trong điều kiện toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế hiện nay, và sự cạnh tranh khốc liệt giữa các DN trên thị trường. Nhờ có chiến lược mà các DN có thể tạo ra một quỹ đạo hoạt động cho DN, giúp DN liên kết được các cá nhân và lợi ích khác cùng hướng tới một mục đích phát triển DN.

Các nghiên cứu này cũng xây dựng một quy trình nhằm quản trị chiến lược hiệu quả, phù hợp và linh hoạt cho các DN có điều kiện chủ động thích ứng với sự biến động của thị trường. Trong hai công trình nghiên cứu này, tác giả cũng đã phân tích vai trò và tầm quan trọng của CLCT giúp cho DN định hướng 8 hoạt động trong dài hạn và là cơ sở cho việc triển khai các hoạt động tác nghiệp, chiến lược cũng cho phép DN nắm bắt và tận dụng các cơ hội kinh doanh đồng thời có được biện pháp chủ động thích nghi với sự thay đổi, biến động của môi trường và thị trường, mặt khác chiến lược góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn lực từ đó cho phép DN tăng cường vị thế cạnh tranh cũng như phát triển bền vững. Tác giả Phạm Thúy Hồng ([12], 2003) với đề tài luận án tiến sĩ “Phát triển chiến lược cạnh tranh cho các DN vừa và nhỏ Việt Nam trong tiến trình hội nhập nền kinh tế thế giới”. Trong công trình nghiên cứu này, tác giả đã nghiên cứu các vấn đề lý luận cơ bản về phát triển CLCT của DN, tập trung vào hai khía cạnh chính là lựa chọn và triển khai CLCT gắn với các DN nhỏ và vừa tại Việt Nam.

Tác giả đã tập trung hoàn thiện và phát triển CLCT theo các nội dung: Xác lập sứ mạng kinh doanh của DN, phân tích các nhân tố bên trong và bên ngoài, hoạch định các phương án chiến lược cụ thể, phân tích lựa chọn chiến lược tối ưu và chuẩn bị các điều kiện triển khai – thực thi và đánh giá chiến lược. Từ kết quả đánh giá thực trạng quy trình quản trị CLCT của các DN nhỏ và vừa, tác giả đã đề xuất một số giải pháp phát triển CLCT cho các DN nhỏ vừa và nhỏ trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế trong đó nhấn mạnh áp dụng và triển khai ba loại hình CLCT điển hình: CLCT chi phí thấp, CLCT khác biệt hóa và CLCT tập trung. Đề tài nghiên cứu một cách có hệ thống về CLCT của DN, tuy nhiên mới chỉ chú trọng vào quy trình ra quyết định và lựa chọn CLCT thông qua một số công cụ phân tích điển hình mà chưa làm nổi bật được nội dung của CLCT cũng như các năng lực cạnh tranh quan trọng của các DN nhỏ và vừa tại Việt Nam. Cùng chủ đề nghiên cứu này, đề tài luận án tiến sĩ “Giải pháp xây dựng chiến lược cạnh tranh của các ngân hàng thương mại cổ phần trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh” của tác giả Trương Quang Thông ([40], 2004) xem xét vấn đề lựa chọn CLCT phù hợp cho các ngân hàng trong bối cảnh hội nhập và cạnh tranh ngày càng mạnh mẽ.

Tác giả sử dụng cách tiếp cận truyền thống trong xây dựng và phát triển cơ sở lý luận về CLCT của DN. Trong đó, quy trình xây dựng CLCT của các ngân hàng bao gồm các nội dung: phân tích môi trường vĩ mô, phân tích môi trường ngành, phân tích mô hình chuỗi giá trị, phân tích năng lực cạnh tranh của DN và lựa chọn CLCT. Trong đó đề tài đã sử dụng các công cụ phổ biến trong phân tích và lựa chọn chiến lược như: ma trận hình ảnh cạnh tranh, ma trận TOWS, ma trận định hướng chiến lược QSPM. để đề xuất xây dựng CLCT cho các ngân hàng thương mại cổ phần trên địa bàn TP.

Hồ Chí Minh. Tuy nhiên, đề tài tiếp cận xây dựng CLCT theo quy trình quản trị chiến lược truyền thống bao gồm: Hoạch định chiến lược, thực thi chiến lược và triển khai chiến lược nhưng chưa định hình rõ về nội dung các CLCT đề xuất cho 9 các ngân hàng, ngoài ra tác giả chỉ mới tập trung vào xây dựng và lựa chọn chiến lược, chưa nghiên cứu cụ thể về các hoạt động triển khai và đánh giá hiệu quả CLCT cho các ngân hàng thương mại cổ phần trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh. Tác giả Nguyễn Hoàng Việt ([44], 2010) với công trình nghiên cứu “Phát triển chiến lược kinh doanh cho các DN ngành may Việt Nam” tập trung nghiên cứu về khái niệm, mô hình và quy trình phát triển chiến lược kinh doanh cho các DN thương mại nói chung và DN ngành may Việt Nam.