Chất Lượng Mối Quan Hệ Trong Kinh Doanh: Nghiên Cứu Tại Các Doanh Nghiệp Logistics Ở Việt Nam

Trong bối cảnh cạnh tranh khốc liệt, chất lượng mối quan hệ trở thành yếu tố then chốt tạo… 222 trang · Trường Đại Học Kinh Tế Thành Phố Hồ Chí Minh · 2018.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh Vân
• Người hướng dẫn: PGS. Hồ Thanh Phong
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quản Trị Kinh Doanh
• Đề tài: Chất Lượng Mối Quan Hệ Trong Kinh Doanh Logistics Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Bối cảnh và lý do chọn vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Đóng góp mới của nghiên cứu
• 1.6. Kết cấu của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Giới thiệu về hoạt động thuê ngoài logistics
• 2.1.1. Định nghĩa về logistics
• 2.1.2. Định nghĩa về thuê ngoài logistics
• 2.1.3. Vai trò của thuê ngoài logistics
• 2.1.4. Lợi ích và rủi ro khi thuê ngoài logistics
• 2.1.5. Đặc trưng của ngành logistics hình thành đặc thù mối quan hệ giữa doanh nghiệp sử dụng và doanh nghiệp cung cấp dịch vụ logistics
• 2.2. Chất lượng mối quan hệ
• 2.2.1. Khái niệm về chất lượng mối quan hệ
• 2.2.2. Đo lường chất lượng mối quan hệ
• 2.2.2.1. Sự hài lòng
• 2.2.2.2. Sự cam kết
• 2.2.3. Các nhóm nhân tố tác động đến chất lượng mối quan hệ
• 2.2.4. Kết quả của chất lượng mối quan hệ
• 2.3. Lý thuyết nền liên quan đến mối quan hệ giữa các doanh nghiệp trong lĩnh vực logistics
• 2.3.1. Lý thuyết chi phí giao dịch - TCE
• 2.3.2. Lý thuyết phụ thuộc nguồn lực - RDT
• 2.3.3. Lý thuyết mạng - NT
• 2.4. Các khái niệm nghiên cứu và sự hình thành giả thuyết
• 2.4.1. Vận dụng lý thuyết chi phí giao dịch trong hoạt động thuê ngoài logistics
• 2.4.1.1. Các khái niệm nghiên cứu
• 2.4.1.2. Mối quan hệ giữa các khái niệm và sự hình thành giả thuyết nghiên cứu
• 2.4.2. Vận dụng lý thuyết phụ thuộc nguồn lực (RDT) trong hoạt động thuê ngoài logistics và hành thành giả thuyết nghiên cứu
• 2.4.3. Vận dụng lý thuyết mạng (NT) trong hoạt động thuê ngoài logistics và hành thành giả thuyết nghiên cứu
• 2.4.4. Mối quan hệ giữa chất lượng mối quan hệ và kết quả kinh doanh
• 3. CHƯƠNG 3: THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Tổng quát về chương trình nghiên cứu
• 3.2. Quy trình nghiên cứu
• 3.3. Sự hình thành thang đo các khái niệm trong mô hình nghiên cứu
• 3.3.1. Thang đo các nhân tố tác động đến chất lượng mối quan hệ
• 3.3.1.1. Thang đo Sự đặc thù tài sản
• 3.3.1.2. Thang đo Hành vi chủ nghĩa cơ hội
• 3.3.1.3. Thang đo Văn hóa định hướng dài hạn
• 3.3.1.4. Thang đo Môi trường pháp lý và hành chính
• 3.3.1.5. Thang đo Tầm quan trọng của đối tác
• 3.3.1.6. Thang đo Hiểu biết về đối tác
• 3.3.2. Thang đo chất lượng mối quan hệ
• 3.3.2.1. Thang đo Lòng tin
• 3.3.2.2. Thang đo Sự hài lòng
• 3.3.2.3. Thang đo Sự cam kết
• 3.3.3. Thang đo kết quả của chất lượng mối quan hệ
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Kết quả nghiên cứu định lượng
• 4.1.1. Thiết kế nghiên cứu
• 4.1.2. Kết quả đánh giá độ tin cậy của thang đo (Cronbach’s Alpha)
• 4.1.3. Kết quả đánh giá giá trị thang đo (EFA)
• 4.1.4. Kết quả phân tích nhân tố khẳng định - CFA
• 4.1.5. Kết quả phân tích mô hình hóa cấu trúc - SEM và kiểm định các giả thuyết nghiên cứu
• 4.1.6. Kết quả kiểm định Bootstrap
• 4.1.7. Kết luận về mô hình từ kết quả nghiên cứu định lượng
• 4.2. Kết quả nghiên cứu định tính chính thức
• 4.2.1. Quan niệm về chất lượng mối quan hệ
• 4.2.2. Quan niệm về các nhân tố tác động đến chất lượng mối quan hệ
• 4.2.2.1. Sự đặc thù tài sản
• 4.2.2.2. Hành vi chủ nghĩa cơ hội
• 4.2.2.3. Văn hóa định hướng dài hạn
• 4.2.2.4. Môi trường pháp lý và hành chính
• 4.2.2.5. Tầm quan trọng của đối tác
• 4.2.2.6. Hiểu biết về đối tác
• 4.2.3. Quan niệm về Kết quả của chất lượng mối quan hệ
• 4.2.4. Kết luận về mô hình từ kết quả nghiên cứu định tính
• 4.3. Bàn luận về các giả thuyết nghiên cứu dựa trên kết quả định tính và định lượng
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 5.1. Ý nghĩa và đóng góp của đề tài
• 5.1.1. Đóng góp về lý thuyết
• 5.1.2. Đóng góp về phương pháp luận
• 5.2. Ý nghĩa và hàm ý kiến nghị với nhà quản trị
• 5.2.1. Đối với các doanh nghiêp cung cấp dịch vụ logistics
• 5.2.2. Đối với các doanh nghiêp sử dụng dịch vụ logistics
• 5.3. Ý nghĩa và hàm ý kiến nghị với chính sách của Nhà nước
• 5.4. Giới hạn và hướng nghiên cứu tiếp theo
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Chất Lượng Mối Quan Hệ Logistics

Trong bối cảnh cạnh tranh khốc liệt, chất lượng mối quan hệ trở thành yếu tố then chốt tạo lợi thế cạnh tranh cho doanh nghiệp logistics. Việc mất một khách hàng gây tổn thất lớn, chi phí tìm kiếm khách hàng mới cao gấp 5 lần so với duy trì mối quan hệ đối tác logistics hiện tại. Do đó, xây dựng và duy trì mối quan hệ bền vững với đối tác là ưu tiên hàng đầu. Nhiều nghiên cứu đã chứng minh mối quan hệ đối tác logistics tốt giúp tăng hiệu quả hoạt động kinh doanh. Tuy nhiên, đa phần nghiên cứu tập trung vào quan điểm khách hàng, cần có cái nhìn toàn diện hơn từ cả hai phía đối tác.

1.1. Bối Cảnh Nghiên Cứu Chất Lượng Mối Quan Hệ Logistics

Nghiên cứu về chất lượng mối quan hệ đã được khởi xướng từ năm 1985, với nhiều công trình tập trung vào đặc tính B2B. Các nghiên cứu trên thế giới đều khẳng định mối liên kết chặt chẽ giữa đối tác làm tăng hiệu quả kinh doanh. Tại Việt Nam, tuy còn ít, nhưng các nghiên cứu về mối quan hệ khách hàng nhà cung cấp logistics cũng đã sớm được quan tâm. Tuy nhiên, lĩnh vực logistics vẫn còn nhiều tiềm năng để khám phá những điểm mới mẻ, đặc biệt trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi và sự phát triển của ngành.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Mối Quan Hệ Trong Chuỗi Cung Ứng

Nghiên cứu của Knemeyer và Murphy (2005) chỉ ra các yếu tố liên quan đến phát triển mối quan hệ trong logistics như sự đầu tư đặc thù của nhà cung cấp, uy tín, sự hài lòng với kết quả kinh doanh trước đó, thông tin liên lạc, và hành vi cơ hội. Chu và Wang (2012) dựa trên lý thuyết chi phí giao dịch và lý thuyết phụ thuộc nguồn lực đã xác định tầm quan trọng của nhà cung cấp dịch vụ logistics, hoạt động logistics, chia sẻ thông tin, thời gian hợp tác, và hợp đồng pháp lý có ảnh hưởng tích cực đến chất lượng mối quan hệ.

II. Vấn Đề Thách Thức Chất Lượng Mối Quan Hệ Logistics

Mặc dù chất lượng mối quan hệ được công nhận là yếu tố quan trọng, nhiều doanh nghiệp logistics tại Việt Nam vẫn đối mặt với thách thức trong việc xây dựng và duy trì mối quan hệ đối tác logistics hiệu quả. Các vấn đề thường gặp bao gồm: thiếu tin tưởng, giao tiếp kém hiệu quả, bất đồng về mục tiêu và kỳ vọng, cũng như sự thiếu cam kết từ cả hai phía. Điều này dẫn đến hiệu quả logistics Việt Nam thấp, chi phí tăng cao, và giảm khả năng cạnh tranh.

2.1. Thiếu Hụt Lòng Tin Và Độ Tin Cậy Trong Logistics

Độ tin cậy trong logistics là yếu tố then chốt, nhưng việc xây dựng lòng tin đòi hỏi thời gian và nỗ lực từ cả hai phía. Sự thiếu minh bạch trong thông tin, không tuân thủ cam kết, và các hành vi cơ hội có thể phá vỡ lòng tin và gây ảnh hưởng tiêu cực đến mối quan hệ trong logistics.

2.2. Giao Tiếp Kém Hiệu Quả Giữa Đối Tác Logistics

Giao tiếp trong logistics đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo sự phối hợp nhịp nhàng và giải quyết các vấn đề phát sinh. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp logistics gặp khó khăn trong việc giao tiếp hiệu quả, dẫn đến hiểu lầm, chậm trễ, và giảm sự hài lòng của khách hàng. Văn hóa doanh nghiệp khác nhau cũng có thể gây ra rào cản trong giao tiếp trong logistics.

2.3. Bất Đồng Về Mục Tiêu Và Kỳ Vọng Trong Logistics

Khi mục tiêu và kỳ vọng của hai bên không đồng nhất, xung đột có thể xảy ra và ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng mối quan hệ. Doanh nghiệp cần xác định rõ mục tiêu và kỳ vọng của mình, đồng thời tìm hiểu và thấu hiểu mục tiêu của đối tác để xây dựng mối quan hệ bền vững.

III. Cách Nâng Cao Chất Lượng Mối Quan Hệ Logistics Hiệu Quả

Để giải quyết các thách thức và nâng cao chất lượng mối quan hệ trong kinh doanh logistics, cần có các giải pháp đồng bộ từ cả hai phía đối tác. Các giải pháp này bao gồm xây dựng lòng tin, cải thiện giao tiếp, thiết lập mục tiêu chung, và tăng cường sự cam kết. Ngoài ra, việc áp dụng công nghệ trong logistics Việt Nam và xây dựng văn hóa doanh nghiệp logistics phù hợp cũng đóng vai trò quan trọng.

3.1. Xây Dựng Lòng Tin Và Độ Tin Cậy Trong Quan Hệ Logistics

Xây dựng lòng tin là quá trình lâu dài đòi hỏi sự minh bạch, trung thực, và tuân thủ cam kết từ cả hai phía. Doanh nghiệp cần xây dựng uy tín nhà cung cấp logistics thông qua việc cung cấp dịch vụ chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu của khách hàng, và giải quyết các vấn đề phát sinh một cách nhanh chóng và hiệu quả. Xây dựng lòng tin trong logistics sẽ là nền tảng cho sự phát triển bền vững.

3.2. Cải Thiện Giao Tiếp Trong Kinh Doanh Logistics

Cải thiện giao tiếp trong logistics đòi hỏi sự chủ động, lắng nghe, và thấu hiểu từ cả hai phía. Doanh nghiệp cần thiết lập các kênh giao tiếp hiệu quả, đảm bảo thông tin được truyền tải một cách rõ ràng và chính xác. Ngoài ra, việc sử dụng công nghệ trong logistics Việt Nam có thể giúp cải thiện giao tiếp và giảm thiểu sai sót.

3.3. Thiết Lập Mục Tiêu Chung Và Chia Sẻ Giá Trị Trong Logistics

Thiết lập mục tiêu chung và chia sẻ giá trị là yếu tố quan trọng để tạo sự gắn kết và cam kết giữa các đối tác. Doanh nghiệp cần xác định rõ mục tiêu và kỳ vọng của mình, đồng thời tìm hiểu và thấu hiểu mục tiêu của đối tác để xây dựng mối quan hệ bền vững. Chia sẻ giá trị giúp tạo động lực cho cả hai bên cùng nỗ lực để đạt được thành công chung.

IV. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Chất Lượng Quan Hệ Logistics

Nghiên cứu về chất lượng mối quan hệ trong kinh doanh logistics tại Việt Nam cho thấy rằng các yếu tố như lòng tin, sự hài lòng, và cam kết có ảnh hưởng tích cực đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Các doanh nghiệp có mối quan hệ khách hàng nhà cung cấp logistics tốt có khả năng giảm chi phí, tăng doanh thu, và nâng cao khả năng cạnh tranh.

4.1. Ảnh Hưởng Của Lòng Tin Đến Kết Quả Kinh Doanh Logistics

Lòng tin là nền tảng của mối quan hệ bền vững. Khi có lòng tin, các đối tác sẵn sàng chia sẻ thông tin, hợp tác chặt chẽ, và giải quyết các vấn đề phát sinh một cách nhanh chóng và hiệu quả. Điều này giúp giảm chi phí logistics Việt Nam, tăng năng suất, và nâng cao hiệu quả logistics Việt Nam.

4.2. Tác Động Của Sự Hài Lòng Đến Mối Quan Hệ Đối Tác Logistics

Sự hài lòng của khách hàng logistics là yếu tố quan trọng để duy trì mối quan hệ bền vững. Khi khách hàng hài lòng với dịch vụ cung cấp, họ sẽ trung thành với doanh nghiệp và giới thiệu cho người khác. Điều này giúp tăng doanh thu và nâng cao uy tín nhà cung cấp logistics.

4.3. Vai Trò Của Sự Cam Kết Trong Phát Triển Logistics Bền Vững

Cam kết trong logistics thể hiện sự gắn bó và trách nhiệm của các đối tác đối với mối quan hệ bền vững. Khi có sự cam kết, các đối tác sẵn sàng đầu tư nguồn lực, chia sẻ rủi ro, và cùng nhau phát triển. Điều này giúp tạo ra lợi thế cạnh tranh và đảm bảo sự phát triển bền vững của doanh nghiệp.

V. Kết Luận Tương Lai Chất Lượng Quan Hệ Logistics Việt

Chất lượng mối quan hệ đóng vai trò then chốt trong sự thành công của doanh nghiệp logistics tại Việt Nam. Việc xây dựng và duy trì mối quan hệ đối tác logistics hiệu quả đòi hỏi sự nỗ lực từ cả hai phía, bao gồm xây dựng lòng tin, cải thiện giao tiếp, thiết lập mục tiêu chung, và tăng cường sự cam kết. Trong tương lai, việc áp dụng Logistics 4.0 tại Việt Nam và phát triển logistics xanh sẽ tạo ra những cơ hội mới để nâng cao chất lượng mối quan hệ và hiệu quả logistics Việt Nam.

5.1. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Quan Hệ Trong Logistics

Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc khám phá các yếu tố khác ảnh hưởng đến chất lượng mối quan hệ trong logistics, như văn hóa doanh nghiệp, chính sách logistics Việt Nam, và vai trò của chính phủ. Ngoài ra, việc nghiên cứu mối quan hệ khách hàng nhà cung cấp logistics trong các khu vực khác nhau của Việt Nam cũng có thể mang lại những kết quả thú vị.

5.2. Tầm Quan Trọng Của Đạo Đức Kinh Doanh Trong Logistics

Đạo đức kinh doanh trong logistics đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng lòng tin và mối quan hệ bền vững. Doanh nghiệp cần tuân thủ các nguyên tắc đạo đức, minh bạch trong hoạt động kinh doanh, và bảo vệ quyền lợi của khách hàng. Điều này giúp tạo dựng uy tín nhà cung cấp logistics và thu hút khách hàng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Quản trị kinh doanh (Mã số: 62.01) của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Thanh Vân, thực hiện tại Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Hồ Thanh Phong và PGS. Bùi Thị Thanh, hoàn thành vào tháng 01 năm 2018. Đề tài tập trung nghiên cứu chất lượng mối quan hệ trong kinh doanh thông qua trường hợp cụ thể là các doanh nghiệp logistics tại Việt Nam.

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ bối cảnh thực tiễn và lý luận. Về mặt thực tiễn, theo Quyết định số 175/QĐ-TTg ngày 27/01/2011 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt chiến lược tổng thể phát triển khu vực dịch vụ của Việt Nam đến năm 2020, ngành logistics được xác định là yếu tố then chốt thúc đẩy phát triển sản xuất, phân phối và lưu thông hàng hóa, với mục tiêu đạt tốc độ tăng trưởng 20 - 25%/năm và tỷ lệ thuê ngoài đạt 40% vào năm 2020. Số liệu từ Bộ Tài chính (2017) chỉ ra logistics đóng góp trung bình 2 - 3% GDP mỗi năm; thị trường có quy mô khoảng 60 tỷ USD, riêng dịch vụ logistics đạt 20 - 22 tỷ USD/năm. Theo Hiệp hội Doanh nghiệp Dịch vụ Logistics Việt Nam (VLA), số lượng doanh nghiệp logistics chính thức hoạt động tăng từ 500 (năm 2006) lên hơn 1.300 doanh nghiệp, trong đó 18% là doanh nghiệp nhà nước, 80% là doanh nghiệp tư nhân và 2% là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI). Tuy nhiên, 2% doanh nghiệp FDI (khoảng 25 tập đoàn đa quốc gia như Maersk Logistics, APL Logistics, NYK Logistics, MOL Logistics) chiếm tới 80% thị phần nhờ cung cấp dịch vụ bên thứ ba (3PL) và thứ tư (4PL), trong khi các doanh nghiệp nội địa chỉ đáp ứng được hơn 20% nhu cầu và phần lớn dừng lại ở dịch vụ bên thứ hai (2PL). Chỉ số năng lực logistics quốc gia (LPI) của Việt Nam theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới từ hạng 53/155 (năm 2012) lên hạng 48/166 (năm 2014) nhưng đã tụt xuống hạng 64/160 vào năm 2016. Khi Việt Nam mở cửa hoàn toàn thị trường dịch vụ logistics từ ngày 11/01/2014 theo cam kết WTO, áp lực cạnh tranh gia tăng đòi hỏi việc xây dựng và duy trì chất lượng mối quan hệ bền vững giữa doanh nghiệp cung cấp và doanh nghiệp sử dụng dịch vụ logistics trở thành yêu cầu thiết yếu để nâng cao năng lực cạnh tranh.

Về mặt lý thuyết, phần lớn các nghiên cứu về chất lượng mối quan hệ trước đây được thực hiện ở các quốc gia phát triển phương Tây, trong khi các nghiên cứu trong nền kinh tế chuyển đổi còn rất hạn chế. Đồng thời, các nghiên cứu trước thường tiếp cận đơn lẻ một lý thuyết và đứng trên quan điểm một chiều của khách hàng, chưa tích hợp đa lý thuyết để xem xét mối quan hệ giữa bên mua và bên bán trong ngành logistics tại một nền kinh tế chuyển đổi như Việt Nam.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án gồm hai nội dung cụ thể:

1. Xác định các nhân tố tác động đến chất lượng mối quan hệ giữa doanh nghiệp sử dụng và doanh nghiệp cung cấp dịch vụ logistics;
2. Kiểm định tác động của chất lượng mối quan hệ đến kết quả kinh doanh của doanh nghiệp sử dụng và doanh nghiệp cung cấp dịch vụ logistics.

Để thực hiện hai mục tiêu trên, luận án giải quyết hai câu hỏi nghiên cứu:

1. Từ lý thuyết nền là lý thuyết chi phí giao dịch, lý thuyết phụ thuộc nguồn lực và lý thuyết mạng sẽ hình thành những nhân tố nào tác động đến chất lượng mối quan hệ giữa doanh nghiệp cung cấp dịch vụ và doanh nghiệp sử dụng dịch vụ logistics?
2. Chất lượng mối quan hệ có tác động đến kết quả kinh doanh của doanh nghiệp không?

Đối tượng nghiên cứu là các khái niệm chất lượng mối quan hệ giữa doanh nghiệp sử dụng và doanh nghiệp cung cấp dịch vụ logistics, kết quả kinh doanh dựa trên ba lý thuyết nền: lý thuyết chi phí giao dịch, lý thuyết phụ thuộc nguồn lực và lý thuyết mạng.

Phạm vi nghiên cứu: Về không gian, khảo sát thực nghiệm được tiến hành trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh đối với các nhà quản lý cấp trung trở lên tại các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ logistics; các câu hỏi được thiết kế nhằm đo lường cảm nhận của doanh nghiệp logistics về cả hai phía trong mối quan hệ. Về thời gian, luận án hoàn thành khảo sát và bảo vệ vào năm 2018.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu của luận án hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế theo ba nhóm hướng nghiên cứu chính:

Nhóm nghiên cứu quốc tế về chất lượng mối quan hệ trong kinh doanh (B2B): Khái niệm chất lượng mối quan hệ xuất hiện lần đầu năm 1985 bởi Evert Gummesson, được Dwyer và cộng sự (1987) xây dựng nghiên cứu ban đầu và Crosby và cộng sự (1990) củng cố. Athanasopoulou (2009) tổng hợp 64 nghiên cứu giai đoạn 1987 - 2007 và kết luận phần lớn công trình xác định ba thành tố cốt lõi của chất lượng mối quan hệ là lòng tin (trust), sự hài lòng (satisfaction) và sự cam kết (commitment). Vieira và cộng sự (2008) chỉ ra phần lớn nghiên cứu chỉ đứng trên quan điểm của khách hàng và đề xuất cần nghiên cứu từ cả hai phía trong hệ thống mối quan hệ. Song và cộng sự (2012) khảo sát 239 doanh nghiệp sản xuất tại Tây Bắc Trung Quốc chứng minh chức năng trực tiếp và gián tiếp tác động đến chất lượng mối quan hệ và kết quả hoạt động. Leonidou (2013) khảo sát 189 doanh nghiệp nhập khẩu tại Síp (Cypriot) chỉ ra sự tương đồng về giá trị làm giảm hành vi marketing phi đạo đức và nâng cao chất lượng mối quan hệ. Jose-Ramon và cộng sự (2013) khẳng định chất lượng dịch vụ tác động đến sự hài lòng. Jiang và cộng sự (2016) đề xuất thang đo CLOSES gồm cường độ giao tiếp, định hướng dài hạn và sự hài lòng kinh tế - xã hội qua khảo sát 404 công ty xây dựng và 201 công ty công nghiệp.

Nhóm nghiên cứu về chất lượng mối quan hệ trong kinh doanh tại Việt Nam: Trang T. Nguyen và cộng sự (2004, 2014) nghiên cứu trên 288 doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam chỉ ra yếu tố nhạy cảm văn hóa tác động thuận chiều, còn chủ nghĩa vị chủng tác động ngược chiều lên chất lượng mối quan hệ; định hướng thị trường và tín hiệu rõ ràng tác động đến uy tín và chất lượng mối quan hệ. Le và Ngo (2012) khảo sát 174 doanh nghiệp Việt Nam xác định lòng tin, giao kèo, chia sẻ giá trị và sự có đi có lại tác động trực tiếp đến sự hài lòng. Hoàng Lệ Chi (2013) khảo sát 278 doanh nghiệp ngành viễn thông cho thấy chất lượng phục vụ, chất lượng mạng và rào cản chuyển đổi tác động trực tiếp đến chất lượng mối quan hệ.

Nhóm nghiên cứu về chất lượng mối quan hệ trong lĩnh vực logistics và chuỗi cung ứng: Knemeyer và Murphy (2005) xác định các yếu tố phát triển quan hệ 3PL gồm đầu tư đặc thù, danh tiếng, sự hài lòng kinh doanh trước đó, thông tin liên lạc và hành vi cơ hội. Chu và Wang (2012) kết hợp lý thuyết chi phí giao dịch (TCE) và lý thuyết phụ thuộc nguồn lực (RDT) chứng minh tầm quan trọng của 3PL, hoạt động logistics, chia sẻ thông tin, độ dài quan hệ và hợp đồng pháp lý ảnh hưởng tích cực đến chất lượng mối quan hệ và kết quả tài chính. Cerri (2012) chỉ ra các yếu tố tác động đến lòng tin trong chuỗi cung ứng gồm luật lệ, thông tin, cạnh tranh, danh tiếng và tương tác xã hội. Shonghari và cộng sự (2013) đo lường chất lượng mối quan hệ chuỗi cung ứng qua giao tiếp, hợp tác, lòng tin, cam kết, tương thích và phụ thuộc lẫn nhau. Tan và Ndubisi (2014) chứng minh nguồn lực tổ chức tác động đến chất lượng mối quan hệ, từ đó tác động đến kết quả tài chính, hiệu quả thị trường và mục tiêu chiến lược.

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án lựa chọn giải quyết: Kế thừa khuôn khổ lý thuyết tích hợp do Bolumode và cộng sự (2007) đề xuất, luận án giải quyết khoảng trống học thuật bằng việc kết hợp đồng thời ba lý thuyết nền (TCE, RDT, NT) nhằm xác định các nhân tố tác động đến chất lượng mối quan hệ trong ngành dịch vụ logistics, đặt trong bối cảnh đặc thù về văn hóa và môi trường kinh doanh của một nền kinh tế chuyển đổi như Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án xây dựng mô hình nghiên cứu dựa trên sự kết hợp ba lý thuyết nền tảng:

1. Lý thuyết Chi phí Giao dịch (TCE - Williamson, 1975, 1979, 1985, 2008; Coase, 1937): Phân tích giao dịch dựa trên các thuộc tính tần suất, tính không chắc chắn (môi trường và hành vi), sự đặc thù tài sản (Asset Specificity - AS), và giả định con người có năng lực nhận thức hạn chế cùng hành vi chủ nghĩa cơ hội (Opportunistic Behavior - OB). Để kiểm soát chủ nghĩa cơ hội và bảo vệ tài sản đầu tư chuyên biệt, các bên thiết lập cấu trúc hỗn hợp thông qua chất lượng mối quan hệ.
2. Lý thuyết Phụ thuộc Nguồn lực (RDT - Pfeffer và Salancik, 1978; Emerson, 1962; Davis và Cobb, 2010): Giải thích sự phụ thuộc lẫn nhau phát sinh do sự bất đối xứng trong việc kiểm soát các nguồn lực quan trọng. Tầm quan trọng của đối tác (Partner Importance - PI) phản ánh vai trò của nguồn lực mà đối tác nắm giữ, thúc đẩy việc quản lý sự phụ thuộc thông qua liên kết chặt chẽ.
3. Lý thuyết Mạng (NT - Johanson và Mattsson, 1987; Hakansson và Snehota, 1995; Hakansson và Ford, 2002): Xem xét thị trường như một hệ thống mạng lưới gồm các điểm nút (doanh nghiệp) và dây liên kết. Mạng lưới giúp chia sẻ nguồn lực, thông tin và tri thức, thể hiện qua biến Hiểu biết về đối tác (Network Partner Knowledge - NPK).

Bên cạnh ba lý thuyết nền, mô hình bổ sung hai nhân tố đặc thù bối cảnh kinh tế chuyển đổi: Môi trường pháp lý và hành chính (Regulatory and Administrative Environment - RAE) và Văn hóa định hướng dài hạn (Long-term Orientation Culture - LOC). Cấu trúc Chất lượng mối quan hệ (RQ) được đo lường qua ba thành tố bậc cao: Lòng tin (Trust - TR), Sự hài lòng (Satisfaction - SA) và Sự cam kết (Commitment - CO). Kết quả của chất lượng mối quan hệ được đo lường bằng Kết quả kinh doanh của doanh nghiệp.

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu

Nghiên cứu áp dụng phương pháp hỗn hợp (kết hợp định tính và định lượng), sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp:

• Nghiên cứu định tính: Thực hiện qua hai giai đoạn bằng kỹ thuật phỏng vấn sâu các nhà quản lý (giám đốc, phó giám đốc, trưởng phòng kinh doanh) của các doanh nghiệp logistics. Giai đoạn định tính sơ bộ thực hiện với $n = 5$ chuyên gia nhằm khám phá, hiệu chỉnh và bổ sung các biến quan sát trong thang đo. Giai đoạn định tính chính thức phỏng vấn $n = 20$ chuyên gia, dữ liệu văn bản được mã hóa và phân tích bằng phần mềm NVIVO 8 để giải thích sâu các cơ chế tác động.
• Nghiên cứu định lượng: Thu thập dữ liệu thông qua khảo sát trực tiếp bằng bảng câu hỏi chi tiết. Phương pháp chọn mẫu thuận tiện được áp dụng với cỡ mẫu chính thức đạt $n = 301$ đáp viên là các nhà quản lý cấp trung trở lên phụ trách hoạt động logistics tại các doanh nghiệp trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh.
• Kỹ thuật và công cụ phân tích: Sử dụng phần mềm SPSS và AMOS để xử lý dữ liệu định lượng qua các bước: Đánh giá độ tin cậy thang đo bằng hệ số Cronbach's Alpha, Phân tích nhân tố khám phá (EFA), Phân tích nhân tố khẳng định (CFA), Mô hình hóa cấu trúc tuyến tính (SEM) để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu, và kiểm định tính ổn định của mô hình bằng kỹ thuật Bootstrap.

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU

Chương 1 thiết lập khung tổng thể của đề tài nghiên cứu. Tác giả trình bày bối cảnh cạnh tranh toàn cầu và thực trạng phân hóa năng lực trong ngành logistics Việt Nam. Nội dung chương phân tích cấu trúc thị trường dịch vụ logistics nội địa với các số liệu thứ cấp từ Viet Capital (2015), FPT Securities (2015), VLA và Bộ Tài chính. Chương này cũng phân định 5 cấp độ phát triển của mô hình cung cấp dịch vụ logistics:

Cấp độ	Tên gọi	Đặc trưng hoạt động
1PL	Logistics bên thứ nhất	Doanh nghiệp chủ hàng tự thực hiện các hoạt động logistics (vận tải, kho bãi).
2PL	Logistics bên thứ hai	Doanh nghiệp cung cấp dịch vụ giao nhận, kho vận đơn lẻ (vận tải, kho bãi, hải quan).
3PL	Logistics bên thứ ba	Doanh nghiệp cung cấp dịch vụ logistics tổng hợp, tích hợp và các dịch vụ giá trị gia tăng.
4PL	Logistics bên thứ tư	Doanh nghiệp quản lý, tư vấn và tích hợp toàn bộ chuỗi cung ứng, không sở hữu tài sản vận tải.
5PL	Logistics bên thứ năm	Doanh nghiệp quản trị toàn diện chuỗi cung ứng trên nền tảng công nghệ thông tin và thương mại điện tử.

Chương 1 chỉ rõ thực trạng các doanh nghiệp Việt Nam chủ yếu hoạt động ở phân khúc 2PL, chỉ có 15% doanh nghiệp trong nước tiếp cận được cấp độ 3PL, tạo ra áp lực lớn khi các tập đoàn nước ngoài nắm giữ 80% thị phần. Từ đó, chương xác định mục tiêu nghiên cứu, đối tượng, phạm vi khảo sát, quy trình phương pháp luận và các đóng góp dự kiến của luận án.

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU

Chương 2 phân tích sâu cơ sở lý luận về thuê ngoài logistics (logistics outsourcing), bản chất chất lượng mối quan hệ và ba lý thuyết nền tảng (TCE, RDT, NT). Luận án tổng hợp bảng phân tích lợi ích và rủi ro khi doanh nghiệp sử dụng dịch vụ thuê ngoài logistics theo nghiên cứu của Selviaridis và cộng sự (2008):

Khía cạnh	Lợi ích khi thuê ngoài logistics	Rủi ro khi thuê ngoài logistics
Chiến lược	- Tập trung vào năng lực cốt lõi - Tăng khả năng tiếp cận logistics chuyên nghiệp - Tăng khả năng tiếp cận thị trường mới - Tiếp cận mạng lưới logistics quốc tế	- Giảm khả năng điều khiển hoạt động logistics - Giảm tương tác trực tiếp với khách hàng - Giảm năng lực thực hiện logistics nội bộ - Nguy cơ rò rỉ thông tin nhạy cảm
Tài chính	- Tiết kiệm về quy mô và giảm đầu tư vốn - Giảm chi phí bảo dưỡng máy móc, thiết bị - Chuyển chi phí cố định thành chi phí biến đổi - Giảm chi phí lao động và chia sẻ chi phí	- Cấu trúc phí không minh bạch, thiệt hại tài chính - Phụ thuộc vào nhà cung cấp dịch vụ chính - Khó lượng hóa chính xác chi phí tiết kiệm
Điều hành	- Mức độ linh hoạt cao, giảm hàng tồn kho - Giảm chu kỳ đặt hàng và thời gian giao hàng - Tiếp cận hệ thống thông tin logistics hiện đại	- Năng lực công nghệ thông tin và nhân viên yếu - Thiếu phản ứng nhanh trước biến động thị trường - Sự cố gián đoạn vận hành chuỗi cung ứng

Chương 2 chỉ ra ba đặc thù riêng có của mối quan hệ trong ngành logistics: (1) Logistics gắn chặt trực tiếp vào quá trình sản xuất tạo nên quan hệ cộng sinh; (2) Đòi hỏi mức độ tin tưởng cao do doanh nghiệp logistics quản lý tài sản giá trị lớn và nắm giữ thông tin bí mật kinh doanh; (3) Chiều sâu tương tác luân chuyển liên tục qua ba dòng chảy (hàng hóa, tài chính, thông tin). Từ việc vận dụng ba lý thuyết nền và bối cảnh chuyển đổi, chương xây dựng hệ thống các khái niệm và mô hình lý thuyết gồm 6 biến độc lập: Sự đặc thù tài sản (AS), Hành vi chủ nghĩa cơ hội (OB), Văn hóa định hướng dài hạn (LOC), Môi trường pháp lý và hành chính (RAE), Tầm quan trọng của đối tác (PI), Hiểu biết về đối tác (NPK); biến trung gian Chất lượng mối quan hệ (RQ) gồm Lòng tin (TR), Sự hài lòng (SA), Sự cam kết (CO); và biến phụ thuộc Kết quả kinh doanh.

CHƯƠNG 3: THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU

Chương 3 trình bày chi tiết phương pháp luận, sơ đồ quy trình nghiên cứu hai bước và quy trình xây dựng các thang đo Likert 5 điểm. Thang đo của các khái niệm được kế thừa và hiệu chỉnh qua nghiên cứu định tính sơ bộ:

• Thang đo Sự đặc thù tài sản (AS) gồm 4 biến quan sát;
• Thang đo Hành vi chủ nghĩa cơ hội (OB) gồm 4 biến quan sát;
• Thang đo Văn hóa định hướng dài hạn (LOC) gồm 4 biến quan sát;
• Thang đo Môi trường pháp lý và hành chính (RAE) gồm 4 biến quan sát;
• Thang đo Tầm quan trọng của đối tác (PI) gồm 4 biến quan sát;
• Thang đo Hiểu biết về đối tác (NPK) gồm 3 biến quan sát;
• Thang đo Chất lượng mối quan hệ (RQ) gồm ba thành phần: Lòng tin (TR) với 4 biến quan sát, Sự hài lòng (SA) với 4 biến quan sát, Sự cam kết (CO) với 4 biến quan sát;
• Thang đo Kết quả kinh doanh gồm 5 biến quan sát.

Chương này cũng xác định tiêu chuẩn chọn mẫu thuận tiện tại Thành phố Hồ Chí Minh và thiết lập quy trình kiểm định chất lượng dữ liệu.

CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Chương 4 trình bày chi tiết kết quả phân tích số liệu định lượng ($n = 301$) và kết quả nghiên cứu định tính chính thức ($n = 20$).

1. Kết quả kiểm định định lượng:
   • Đánh giá Cronbach's Alpha: Các thang đo đều đạt độ tin cậy với hệ số Alpha $> 0,7$ và hệ số tương quan biến - tổng $> 0,3$.
   • Phân tích nhân tố EFA: Trích xuất các nhân tố đạt giá trị hội tụ và phân biệt với tổng phương sai trích $> 50%$ và hệ số tải nhân tố $> 0,5$.
   • Phân tích CFA và SEM: Mô hình tới hạn đạt độ tương thích tốt với dữ liệu thị trường. Kết quả kiểm định các giả thuyết chỉ ra rằng: Sự đặc thù tài sản (AS), Văn hóa định hướng dài hạn (LOC), Môi trường pháp lý và hành chính (RAE), Tầm quan trọng của đối tác (PI) có tác động thuận chiều có ý nghĩa thống kê đến Chất lượng mối quan hệ (RQ). Hành vi chủ nghĩa cơ hội (OB) có tác động ngược chiều có ý nghĩa thống kê đến Chất lượng mối quan hệ. Đồng thời, Chất lượng mối quan hệ (RQ) có tác động thuận chiều mạnh mẽ đến Kết quả kinh doanh của doanh nghiệp. Kiểm định Bootstrap ($N = 1000$) xác nhận các ước lượng trong mô hình đạt độ tin cậy và không bị chệch.
2. Kết quả phân tích định tính chính thức:
   • Dữ liệu phỏng vấn 20 chuyên gia được xử lý bằng NVIVO 8 xác nhận sâu sắc nhận thức của các nhà quản lý về sự cần thiết của việc đầu tư tài sản chuyên biệt và xây dựng văn hóa hợp tác lâu dài.
   • Các chuyên gia chỉ rõ hành vi cơ hội làm xói mòn nghiêm trọng lòng tin trong hợp tác logistics, trong khi sự minh bạch của môi trường pháp lý là điểm tựa thiết yếu để các bên cam kết gắn bó dài hạn.

CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

Chương 5 tổng kết toàn bộ kết quả nghiên cứu, khái quát các đóng góp về mặt lý thuyết và phương pháp luận. Dựa trên kết quả thực nghiệm, tác giả đề xuất hệ thống kiến nghị thực tiễn:

• Đối với doanh nghiệp cung cấp dịch vụ logistics: Nâng cao năng lực chuyên môn, tăng cường đầu tư tài sản đặc thù đáp ứng yêu cầu khách hàng, hạn chế tối đa hành vi cơ hội, chủ động thiết lập lòng tin và cam kết hợp tác dài hạn;
• Đối với doanh nghiệp sử dụng dịch vụ logistics: Lựa chọn đối tác cung cấp dịch vụ có năng lực, chia sẻ thông tin kịp thời, minh bạch các yêu cầu vận hành để xây dựng chất lượng mối quan hệ cùng có lợi;
• Đối với chính sách của Nhà nước: Hoàn thiện hành lang pháp lý, cải cách thủ tục hành chính hải quan và kiểm tra chuyên ngành, minh bạch hóa chính sách nhằm tạo môi trường kinh doanh thuận lợi cho ngành logistics. Chương kết thúc bằng việc nêu rõ các giới hạn của nghiên cứu và gợi ý các hướng phát triển tiếp theo.

Kết quả và những đóng góp mới

Kết quả nghiên cứu

Nghiên cứu đã khẳng định các nhân tố ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng mối quan hệ trong lĩnh vực logistics tại Việt Nam bao gồm:

1. Sự đặc thù tài sản (tác động thuận chiều);
2. Hành vi chủ nghĩa cơ hội (tác động ngược chiều);
3. Văn hóa định hướng dài hạn (tác động thuận chiều);
4. Môi trường pháp lý và hành chính (tác động thuận chiều);
5. Tầm quan trọng của đối tác (tác động thuận chiều).

Đồng thời, nghiên cứu khẳng định mối quan hệ nhân quả: Chất lượng mối quan hệ càng cao thì kết quả kinh doanh của doanh nghiệp càng được cải thiện rõ rệt.

Đóng góp mới của luận án

Luận án tự nêu các điểm đóng góp mới về lý luận và thực tiễn như sau:

Về mặt lý thuyết:

• Góp phần hoàn thiện khung lý thuyết về chất lượng mối quan hệ giữa các doanh nghiệp trong lĩnh vực logistics, đặc biệt trong bối cảnh văn hóa và môi trường kinh doanh của một nền kinh tế chuyển đổi như Việt Nam.
• Vận dụng tích hợp ba lý thuyết nền: lý thuyết chi phí giao dịch (TCE), lý thuyết phụ thuộc nguồn lực (RDT) và lý thuyết mạng (NT) để xác định toàn diện các nhân tố tác động đến chất lượng mối quan hệ trong ngành logistics.
• Bổ sung và hoàn thiện hệ thống thang đo cho các khái niệm nghiên cứu trong điều kiện thị trường dịch vụ logistics tại Việt Nam.

Về mặt thực tiễn:

• Cung cấp cơ sở khoa học giúp các nhà quản lý doanh nghiệp logistics và doanh nghiệp sử dụng dịch vụ nhận diện rõ các yếu tố quyết định chất lượng mối quan hệ, từ đó xây dựng chiến lược liên kết bền vững nhằm gia tăng hiệu quả kinh doanh.
• Cung cấp luận cứ thực tiễn cho các nhà hoạch định chính sách nhà nước trong việc hoàn thiện môi trường pháp lý và cải cách hành chính nhằm phát triển ngành logistics Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Văn bản luận án nêu rõ các giới hạn nghiên cứu và đề xuất các hướng tiếp theo:

• Về phạm vi không gian và mẫu khảo sát: Nghiên cứu mới thực hiện thu thập dữ liệu bằng phương pháp chọn mẫu thuận tiện trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh với đối tượng đáp viên là các nhà quản lý thuộc doanh nghiệp cung cấp dịch vụ logistics (đo lường cảm nhận hai chiều từ góc nhìn của doanh nghiệp logistics). Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng khảo sát trên các vùng miền khác của Việt Nam và mở rộng khảo sát trực tiếp đối với các doanh nghiệp sử dụng dịch vụ logistics để đối sánh.
• Về cơ sở lý thuyết: Nghiên cứu tiếp theo có thể dựa trên các lý thuyết nền tảng khác để khám phá bổ sung các nhân tố mới ảnh hưởng đến chất lượng mối quan hệ.
• Về tính phổ quát: Cần tiếp tục kiểm định mô hình trong những ngành kinh doanh dịch vụ khác tại Việt Nam nhằm hoàn thiện hóa mô hình đo lường chất lượng mối quan hệ trong nền kinh tế chuyển đổi.
• Về nhân tố môi trường: Nghiên cứu sâu hơn về sự tác động trực tiếp và gián tiếp của yếu tố quản lý nhà nước đối với chất lượng mối quan hệ giữa các doanh nghiệp.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo chuyên môn đối với các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tham khảo phương pháp kết hợp ba lý thuyết nền (TCE, RDT, NT) để xây dựng khung phân tích liên ngành; quy trình nghiên cứu hỗn hợp kết hợp phân tích định tính (NVIVO 8) và phân tích định lượng (SPSS, AMOS, SEM, Bootstrap).
• Giảng viên và nhà nghiên cứu: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu về Quản trị kinh doanh, Marketing quan hệ B2B và Quản trị chuỗi cung ứng/Logistics.
• Nhà quản trị doanh nghiệp logistics và doanh nghiệp xuất nhập khẩu, sản xuất: Tham khảo các hàm ý quản trị trong Chương 5 để kiểm soát rủi ro hành vi cơ hội, đầu tư tài sản đặc thù và xây dựng cam kết dài hạn với đối tác kinh doanh.
• Nhà hoạch định chính sách: Tham khảo các đánh giá thực trạng và đề xuất về môi trường pháp lý, hành chính nhằm hoàn thiện các chính sách phát triển ngành dịch vụ logistics quốc gia.

Câu hỏi thường gặp

1. Mô hình nghiên cứu của luận án tích hợp những lý thuyết nền tảng nào?
Luận án tích hợp ba lý thuyết nền tảng chính: Lý thuyết Chi phí Giao dịch (TCE), Lý thuyết Phụ thuộc Nguồn lực (RDT) và Lý thuyết Mạng (NT), kết hợp với lý thuyết chất lượng mối quan hệ và các yếu tố bối cảnh văn hóa, môi trường thể chế.

2. Cấu trúc Chất lượng mối quan hệ (Relationship Quality) trong luận án gồm những thành tố nào?
Chất lượng mối quan hệ trong luận án là cấu trúc bậc cao được cấu thành từ ba thành tố cốt lõi: Lòng tin (Trust), Sự hài lòng (Satisfaction) và Sự cam kết (Commitment).

3. Cỡ mẫu và kỹ thuật phân tích số liệu định lượng được thực hiện như thế nào?
Nghiên cứu định lượng khảo sát $n = 301$ nhà quản lý cấp trung trở lên tại các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ logistics tại Thành phố Hồ Chí Minh. Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm SPSS và AMOS thông qua kiểm định Cronbach's Alpha, phân tích nhân tố EFA, CFA, phân tích mô hình cấu trúc tuyến tính SEM và kiểm định Bootstrap.

4. Nghiên cứu định tính được tiến hành với quy mô mẫu bao nhiêu và dùng phần mềm nào?
Nghiên cứu định tính gồm hai giai đoạn: sơ bộ phỏng vấn sâu 5 chuyên gia và chính thức phỏng vấn sâu 20 nhà quản lý doanh nghiệp logistics, dữ liệu văn bản được mã hóa và phân tích bằng phần mềm NVIVO 8.

5. Những nhân tố nào đã được kiểm định có ảnh hưởng đến chất lượng mối quan hệ logistics tại Việt Nam?
Các nhân tố được xác nhận gồm: Sự đặc thù tài sản, Hành vi chủ nghĩa cơ hội, Văn hóa định hướng dài hạn, Môi trường pháp lý và hành chính, và Tầm quan trọng của đối tác.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Thanh Vân đã giải quyết thành công khoảng trống nghiên cứu về chất lượng mối quan hệ trong kinh doanh tại nền kinh tế chuyển đổi thông qua việc kết hợp ba lý thuyết nền TCE, RDT và NT. Bằng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp kết hợp phân tích định lượng ($n = 301$) và định tính ($n = 20$), luận án đã xác định rõ các nhân tố tác động đến chất lượng mối quan hệ và chứng minh vai trò quyết định của chất lượng mối quan hệ đối với kết quả kinh doanh của doanh nghiệp logistics tại Việt Nam. Công trình cung cấp hệ thống thang đo hoàn thiện cùng các luận cứ khoa học thực tiễn giá trị cho cả giới học thuật, các nhà quản trị doanh nghiệp và các nhà hoạch định chính sách kinh tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU 1. Bối cảnh và lý do chọn vấn đề nghiên cứu Trong thị trường cạnh tranh ngày càng gay gắt, việc thành công của mỗi doanh nghiệp phụ thuộc một phần vào các doanh nghiệp khác và chất lượng mối quan hệ là một yếu tố then chốt trong việc tạo ra lợi thế cạnh tranh (Anderson và Narus, 1990). Theo Athanasopoulou (2009) khi doanh nghiệp mất đi một khách hàng sẽ gây cho doanh nghiệp nhiều tổn thất vì doanh nghiệp phải đi tìm kiếm khách hàng mới, mà để tạo lập một quan hệ với khách hàng mới sẽ mất chi phí gấp 5 lần so với việc duy trì một mối quan hệ cũ. Chính vì vậy, thiết lập và gìn giữ các mối quan hệ lâu dài, bền vững với các đối tác luôn là mối quan tâm của các doanh nghiệp, đặc biệt trong giai đoạn cạnh tranh toàn cầu hiện nay.

Xét trong bối cảnh nghiên cứu lý thuyết, khái niệm chất lượng mối quan hệ xuất hiện từ năm 1985 bởi Evert Gummesson trong chương trình Chất lượng Ericsson. Đến năm 1987, Dwyer và cộng sự đã đưa ra nghiên cứu đầu tiên về chất lượng mối quan hệ và khái niệm này được tiếp tục củng cố trong nghiên cứu của Crosby năm 1990, từ đó đã tạo ra một hướng nghiên cứu mạnh mẽ cho vấn đề này. Đặc biệt, nghiên cứu chất lượng mối quan hệ trong đặc tính Business to Business (B2B) là có nhiều nghiên cứu nhất (Athanasopoulou, 2009), từ năm 1987 đến 2012 có 100 công trình nghiên cứu về chất lượng mối quan hệ thì có 53 nghiên cứu về chất lượng mối quan hệ trong B2B (Hoàng Lệ Chi, 2013).  Nghiên cứu về chất lượng mối quan hệ trong kinh doanh trên thế giới.

Nghiên cứu của Vieira và cộng sự (2008) rút ra kết luận rằng hầu hết các nghiên cứu trước đó đều đề nghị một mối quan hệ vững chắc giữa các đối tác sẽ giúp tăng kết quả hoạt động kinh doanh của cả hai bên. Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng, đa số các nghiên cứu đều đứng trên quan điểm của khách hàng, như vậy cần thiết nghiên cứu để thấy được tầm quan trọng của chất lượng mối quan hệ cho cả hai phía đối tác. Ngoài ra, cũng cần thiết nghiên cứu chất lượng mối quan 2 hệ của người mua – người bán trong một hệ thống mối quan hệ, dưới sự tác động của môi trường bên ngoài và môi trường bên trong. Nghiên cứu của Athanasopoulou (2009) đã tổng hợp từ 64 nghiên cứu trong thời gian từ 1987 đến 2007 với kết quả cho thấy phần lớn các nghiên cứu đều sử dụng lòng tin (trust), sự hài lòng (satisfaction), sự cam kết (commitment) là thành tố của chất lượng mối quan hệ.

Đặc biệt, nghiên cứu này còn đề nghị cần chú trọng phân tích nhân tố văn hóa và những nhân tố khác của môi trường trong các nghiên cứu về chất lượng mối quan hệ. Những năm gần đây, chất lượng mối quan hệ vẫn tiếp tục nhận được sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, nhằm tìm thấy những điểm mới để đóng góp thêm cho lý thuyết này. Nghiên cứu của Song và cộng sự (2012) đã khảo sát 239 doanh nghiệp sản xuất ở Tây Bắc Trung Quốc cho thấy chức năng trực tiếp (tạo ra giá trị cho doanh nghiệp) và chức năng gián tiếp (tạo ra giá trị cho hệ thống mạng lưới) của mối quan hệ sẽ ảnh hưởng mạnh mẽ đến chất lượng mối quan hệ, từ đó ảnh hưởng đến kết quả hoạt động của doanh nghiệp. Một nghiên cứu của Leonidou (2013) đã tìm thấy sự tương đồng trong giá trị quốc gia, doanh nghiệp và cá nhân giữa những nhà xuất khẩu và nhập khẩu càng cao thì việc thực hiện hoạt động marketing phi đạo đức càng giảm đi, từ đó chất lượng mối quan hệ giữa họ sẽ tăng lên.

Nghiên cứu thu thập dữ liệu từ 189 doanh nghiệp nhập khẩu ở Cypriot. Kết quả này có ý nghĩa trong việc lựa chọn và kiểm soát quan hệ với nhà cung cấp nước ngoài. Cũng cho rằng lòng tin, sự hài lòng, sự cam kết là những thành tố chính của chất lượng mối quan hệ, nghiên cứu Jose-Ramon và cộng sự (2013) đã tìm thấy chất lượng dịch vụ sẽ ảnh hưởng đến sự hài lòng, do đó chất lượng mối quan hệ có thể được cải thiện thông qua nhân tố định hướng thị trường và chất lượng dịch vụ. Nghiên cứu của Jiang và cộng sự (2016) về chất lượng mối quan hệ trong kinh doanh đã đề nghị một thang đo mới cho chất lượng mối quan hệ – CLOSES gồm cường độ của giao tiếp (C); định hướng dài hạn (LO) và sự hài lòng về kinh tế -xã hội (SES).

Nghiên cứu được tiến hành thực nghiệm qua 404 công ty xây dựng và kiểm tra chéo bởi 201 công ty trong lĩnh vực công nghiệp khác. Kết quả cho thấy 3 thang đo này có tầm quan trọng trong việc nắm bắt được cấu trúc của chất lượng mối quan hệ. Nhìn chung, cho đến nay đã có nhiều nghiên cứu về chất lượng mối quan hệ, tuy nhiên, với vai trò quan trọng của nó thì vẫn cần thiết thực hiện nghiên cứu chất lượng mối quan hệ ở nhiều khía cạnh khác, đặc biệt những nghiên cứu nhấn mạnh đến nhân tố môi trường, nhân tố văn hóa trong các bối cảnh nghiên cứu khác nhau và nghiên cứu chất lượng mối quan hệ trong một hệ thống như đề nghị của Vieira và cộng sự (2008) và Athanasopoulou (2009).  Nghiên cứu về chất lượng mối quan hệ trong kinh doanh ở Việt Nam.

Ở môi trường Việt Nam, dù không nhiều nhưng chất lượng mối quan hệ cũng được quan tâm và nghiên cứu từ khá sớm, đặc biệt là của nhóm tác giả Trang T. Nguyen và cộng sự của họ. Nhóm tác giả này đã đưa ra nhiều nghiên cứu với những kết quả đáng chú ý. Một nghiên cứu năm 2004, trong bối cảnh nhà xuất khẩu Việt Nam và nhà nhập khẩu châu Á, châu Âu, với kết quả khảo sát từ 288 doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam cho thấy yếu tố nhạy cảm văn hóa có tác động đến yếu tố trao đổi thông tin và hai yếu tố này đều tác động đến chất lượng mối quan hệ.

Nghiên cứu trong trường hợp nền tảng văn hóa khác biệt của các đối tác nhập khẩu, kết quả cho thấy không có sự khác nhau về những điểm mạnh trong chất lượng mối quan hệ giữa nhà nhập khẩu châu Á và nhà nhập khẩu châu Âu. Một nghiên cứu công bố vào năm 2014 cũng về vấn đề này đã tìm ra sự nhạy cảm văn hóa có tác động thuận chiều và chủ nghĩa vị chủng (ethnocentrism) có tác động ngược chiều với chất lượng mối quan hệ. Hiểu và thích nghi với sự khác biệt văn hóa sẽ giúp các nhà xuất khẩu giảm bớt khoảng cách với các nhà nhập khẩu nước ngoài và xây dựng chất lượng mối quan hệ. Tiếp đến những nghiên cứu khác đã tìm ra rằng tín hiệu không thay đổi và rõ ràng có tác động trực tiếp đến uy tín nhà xuất khẩu, tín hiệu không thay đổi còn làm tăng mức rõ ràng của tín hiệu.

Uy tín của nhà xuất khẩu sẽ tăng cường độ mạnh mối quan hệ với nhà nhập khẩu (2014); tìm ra định hướng thị trường có tác động đến nhạy cảm văn hóa và trao đổi 4 thông tin, từ đó tác động đến chất lượng mối quan hệ, bên cạnh đó định hướng thị trường cũng là yếu tố tác động trực tiếp đến chất lượng mối quan hệ (2014). Ngoài nhóm tác giả trên, các tác giả Le và Ngo (2012) cũng công bố một nghiên cứu được khảo sát 174 doanh nghiệp Việt Nam và tìm ra trong số những thành tố của marketing mối quan hệ thì lòng tin, giao kèo, chia sẻ giá trị và sự có đi có lại sẽ tác động trực tiếp đến sự hài lòng của khách hàng trong khi truyền thông và sự cảm thông thì không có ảnh hưởng gì. Ngoài ra còn có nghiên cứu của Hoàng Lệ Chi (2013) đã nghiên cứu chất lượng mối quan hệ giữa nhà cung cấp dịch vụ và khách hàng công nghiệp ngành dịch vụ viễn thông trong nền kinh tế chuyển đổi. Nghiên cứu đã khảo sát 278 doanh nghiệp viễn thông và khám phá có ba tác nhân chính tác động trực tiếp lên chất lượng mối quan hệ là chất lượng phục vụ, chất lượng mạng viễn thông và rào cản chuyển đổi.

Kết quả của chất lượng mối quan hệ là tác động thuận chiều với lòng trung thành của khách hàng và ngược chiều với chủ nghĩa cơ hội trong quan hệ. Qua các nghiên cứu trên cho thấy nghiên cứu chất lượng mối quan hệ ở Việt Nam cũng đã được quan tâm, tuy nhiên mới chỉ tập trung ở một số lĩnh vực nhất định, trong đó ngành logistics chưa được đề cập đến. Trong bối cảnh của nền kinh tế chuyển đổi Việt Nam và của ngành logistics có thể khám phá những điểm mới khi nghiên cứu về chất lượng mối quan hệ.  Nghiên cứu về chất lượng mối quan hệ trong lĩnh vực logistics, chuỗi cung ứng có thể kể đến một số nghiên cứu liên quan như: Nghiên cứu của Knemeyer và Murphy (2005) đã xác định các đặc điểm liên quan đến phát triển mối quan hệ marketing trong ngữ cảnh 3PL là sự đầu tư đặc thù của nhà cung cấp, danh tiếng của nhà cung cấp, hài lòng với kết quả kinh doanh trước đó, thông tin liên lạc với nhà cung cấp, hành vi chủ nghĩa cơ hội của nhà cung cấp.

Nghiên cứu của Chu và Wang (2012) dựa trên lý thuyết chi phí giao dịch (TCE) và lý thuyết phụ thuộc nguồn lực (RDT) để tiếp cận cho nghiên cứu của họ và đã tìm ra các nhân tố tác động đến chất lượng mối quan hệ với 3PL là tầm quan 5 trọng của 3PL, hoạt động logistics, chia sẻ thông tin, độ dài mối quan hệ, hợp đồng pháp lý có ảnh hưởng tích cực đến chất lượng mối quan hệ. Chất lượng mối quan hệ cũng có ảnh hưởng tích cực đến kết quả tài chính của doanh nghiệp. Nghiên cứu của Cerri (2012) đã khám phá các nhân tố ảnh hưởng đến lòng tin, từ đó ảnh hưởng đến chất lượng mối quan hệ trong ngữ cảnh chuỗi cung ứng đó là luật lệ, thông tin liên lạc, cạnh tranh và danh tiếng, đặc tính cá nhân, tương tác xã hội. Và lòng tin là nhân tố rất quan trọng để xác định được chất lượng mối quan hệ giữa các bên.

Nghiên cứu của Shonghari và cộng sự (2013) đã đo lường chất lượng mối quan hệ chuỗi cung ứng qua các thành tố sự giao tiếp, sự hợp tác, lòng tin, sự cam kết, sự tương thích, sự phụ thuộc lẫn nhau. Chất lượng mối quan hệ có tác động trực tiếp đến chất lượng thiết kế và từ đó có tác động đến sự hài lòng của khách hàng.