Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHẤT LƯỢNG HOẠT ĐỘNG CỦA CHÍNH QUYỀN CẤP XÃ Ở NƯỚC TA HIỆN NAY 1. CHÍNH QUYỀN CẤP XÃ TRONG HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ CẤP CƠ SỞ VÀ BỘ MÁY NHÀ NƯỚC 1. Vị trí, vai trò của chính quyền cấp xã trong hệ thống chính trị cấp cơ sở và bộ máy nhà nước Vị trí, vai trò của chính quyền cấp xã trong hệ thống chính trị cấp cơ sở ở nước ta. Hiện nay, trong số những đơn vị hành chính cấp cơ sở ở nước ta thì đơn vị xã chiếm số đông nhất và tính cộng đồng của những người dân ở đó cũng cao hơn, do cấp xã gắn liền với nền văn hoá làng xã lâu đời của người Việt.
Trong phạm vi xã, thường có các cộng đồng dân cư nhỏ hơn như làng, xóm, thôn, bản. Đây hầu hết là những cộng đồng dân cư tồn tại đã lâu đời, có sự gắn bó chặt chẽ với nhau về nhiều phương diện như kinh tế, văn hóa, xã hội, huyết thống, phong tục, tập quán, ngành nghề và nhiều những sinh hoạt chung khác. Đơn vị hành chính xã, nhất là các xã vùng sâu, vùng xa, các xã thuộc vùng núi, hải đảo. thường có tính tự quản, tính độc lập cao hơn so với các đơn vị hành chính cấp cơ sở khác như phường, thị trấn và các cấp lớn hơn như cấp huyện, quận.
Trong phạm vi mỗi xã, phường, các mối quan hệ trong cộng đồng dân cư thường được điều chỉnh bằng nhiều quy định và thiết chế khác nhau, chính thức hoặc phi chính thức, trong đó có cả những quy định và thiết chế do chính những thành viên trong cộng đồng lập ra vô cùng phong phú, đa dạng. Do các mối quan hệ cộng đồng gắn bó chằng chịt, cuộc sống “tối lửa, tắt đèn” có nhau nên những người làm việc trong các cơ quan chính quyền cấp xã 7 được xem là ít quan liêu nhất trong đội ngũ cán bộ, công chức của bộ máy nhà nước ta, song lại dễ bị tác động bởi những yếu tố phi chính thức nhất. Các cơ quan chính quyền cấp xã là cầu nối giữa Nhà nước, các tổ chức và cá nhân trong xã, đại diện cho Nhà nước, nhân danh Nhà nước để thực thi quyền lực nhà nước, triển khai, tổ chức thực hiện những chủ trương, chính sách và pháp luật của Đảng và Nhà nước ở xã nên vừa phải đủ mạnh, phải thể hiện uy quyền của mình mới có thể thực hiện được chức năng, nhiệm vụ mà Nhà nước giao phó; đồng thời, cũng vừa phải mềm dẻo, linh hoạt khi tiếp xúc, làm việc với dân (những người cùng sinh sống, với những mối quan hệ cộng đồng gắn bó khăng khít, bền chặt chi phối), phải đáp ứng những nhu cầu, đòi hỏi đa dạng của mỗi người dân sao cho vừa đúng pháp luật, vừa phù hợp với truyền thống và điều kiện của mỗi người dân, mỗi địa phương. Do vậy, việc tổ chức và hoạt động của cơ quan chính quyền cấp xã ở nước ta rất phức tạp, dễ dẫn đến tình trạng hình thức, kém hiệu lực, hiệu quả hoặc lạm quyền, tùy tiện, cát cứ.
Cấp xã gồm xã, phường, thị trấn (thường gọi chung là đơn vị hành chính cơ sở), là thực thể nhỏ nhất, cấp cuối cùng trong hệ thống chính trị 4 cấp ở nước ta hiện nay. Cấp xã là cấp cuối cùng, gần dân nhất, sát dân nhất nên được gọi là cấp cơ sở. Vì vậy, chính quyền cấp xã là cấp hành chính trực tiếp quan hệ với nhân dân trong hệ thống tổ chức của bộ máy hành chính nhà nước; là nền tảng của hệ thống chính trị, là cơ sở thực tiễn thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước Việt Nam. Là cấp chính quyền sâu sát với dân, cùng chung sống hàng ngày với dân, hiểu dân, am hiểu những phong tục, tập quán, truyền thống của địa phương hơn cả, nên những người đại diện nhà nước ở cấp xã - chính quyền cấp xã phải giải quyết các công việc đa dạng, phức tạp của dân, không trái pháp luật, và phải có hiệu quả cao nhất.
Cán bộ xã trong công việc, đòi hỏi phải thực sự vì dân, lấy dân làm gốc, không thể vì cái toàn cục mà quên đi hoàn cảnh điều 8 kiện của mỗi người dân, nhưng cũng không vì mỗi người dân cụ thể mà làm trái pháp luật, trái đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước. Chính quyền cấp xã là cấp trực tiếp tổ chức thực hiện các quy định, quyết định của Nhà nước, giải quyết những yêu cầu, thắc mắc, bức xúc của dân. Đồng thời cũng là những người trực tiếp thu nhận, lắng nghe, tiếp thu các ý kiến, những đề xuất, kiến nghị của nhân dân. Do vậy, họ cũng là cấp phải phản ánh một cách trung thực những nguyện vọng, mong muốn, nhu cầu của người dân lên các cơ quan cấp trên và đề xuất những giải pháp trong việc giải quyết những vướng mắc, thoả mãn những nhu cầu, mong muốn của nhân dân nói chung và của mỗi người dân nói riêng.
Nếu chính quyền cấp xã làm việc có hiệu quả thì đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước sẽ dễ dàng đi vào cuộc sống, trở thành hoạt động thực tế của nhân dân, tạo ra sự phấn khởi, sự tin tưởng của nhân dân vào Đảng và Nhà nước; đồng thời tạo ra sự hiểu biết, thông cảm lẫn nhau giữa Đảng, Nhà nước và nhân dân. Ngược lại, nếu chính quyền cấp xã không giải quyết một cách thấu đáo những thắc mắc, vướng mắc của nhân dân, các cán bộ, công chức xã làm việc không tốt có thể sẽ làm bùng phát nhiều phản ứng tiêu cực của nhân dân đối với chính quyền nhà nước, lòng tin đối với Đảng, thậm chí có thể gây mất đoàn kết giữa các dòng họ, thôn, bản. trong xã, ảnh hưởng xấu đến sự phát triển và ổn định của xã. Vị trí, vai trò của cấp xã nêu trên đã cho thấy tính chất đặc thù của chính quyền cấp xã.
Đồng thời, nhiều công việc được giải quyết ở địa bàn xã mang tính chất tự quản. Vì vậy, đòi hỏi các cơ quan chính quyền cấp xã khi giải quyết các công việc ở địa bàn xã phải luôn chủ động, năng động với năng lực điều hành và trách nhiệm rất cao. Chính quyền cấp xã gồm HĐND và UBND, trong đó HĐND là cơ quan quyền lực ở xã do dân cử ra, bầu ra Uỷ ban nhân dân và UBND chịu trách nhiệm trước HĐND; các cơ quan chuyên môn đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp của UBND. 9 Vị trí, vai trò quan trọng của cấp xã (xã, phường, thị trấn) đã khách quan quy định vị trí, vai trò quan trọng của chính quyền cấp xã: Một là, chính quyền cấp xã là cấp cơ sở tiếp xúc trực tiếp với nhân dân.
Cán bộ cấp xã hàng ngày sinh hoạt với dân trong mối quan hệ không chỉ là giữa chính quyền với dân mà còn là quan hệ gia tộc và xóm làng lâu đời với cả những tập quán tốt đẹp cơ bản cũng như một số tập quán lạc hậu; là người giải quyết trực tiếp hàng ngày không qua chính quyền trung gian nào khác về những vấn đề dân quyền, dân sinh, dân trí, dân tâm, làm sao một mặt phải theo đúng chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước; mặt khác phải sát hợp với tình hình thực tế trong xã hội và thấu tình, đạt lý trong quan hệ xóm làng. Sự đổi mới từng ngày của nông thôn về các mặt đòi hỏi cán bộ chính quyền cấp xã phải có tư duy mới, trình độ và kiến thức mới về chính trị, kinh tế, khoa học - kỹ thuật, quản lý. Hai là, tổ chức bộ máy ở xã không giống như ở các đơn vị hành chính cấp trên, ở xã chỉ có HĐND và UBND thực hiện việc quản lý địa phương. Vì thế, chính quyền cấp xã thực hiện quản lý nhà nước về chính trị, kinh tế - xã hội, an ninh trật tự, an toàn xã hội theo thẩm quyền do pháp luật quy định.
Nó có một vị trí quan trọng trong hệ thống chính quyền nhà nước, nối liền trực tiếp chính quyền với quảng đại quần chúng nhân dân. Cho nên, HĐND xã phải thực sự là đại biểu cho nhân dân ở cơ sở; UBND là cơ quan chấp hành của HĐND xã và là cơ quan hành chính nhà nước ở cơ sở, xử lý kịp thời những yêu cầu hàng ngày của nhân dân. Ba là, chính quyền cấp xã trực tiếp quán triệt, triển khai thực hiện các nhiệm vụ chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, quốc phòng, an ninh trên địa bàn xã; làm cho chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước, của chính quyền cấp huyện, tỉnh được cụ thể và hiện thực hóa ở cơ sở. Chính quyền cấp xã thực hiện việc quản lý địa phương về tất cả các mặt của đời sống kinh tế - xã hội theo quy định của pháp luật.
10 Vì vậy, chất lượng, hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị đất nước phụ thuộc rất quan trọng vào sự đóng góp từ chất lượng và hoạt động của chính quyền cấp xã. Chính quyền cấp xã vững mạnh, hoạt động có chất lượng sẽ góp phần quan trọng làm cho chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước, của chính quyền cấp huyện, tỉnh, sát hợp với cơ sở, với dân, hiện thực hóa trong thực tiễn ở cơ sở. Vị trí, vai trò của chính quyền cấp xã thể hiện cụ thể ở vị trí, vai trò của HĐND và UBND cấp xã. Tuy có chức năng và quyền hạn khác nhau, nhưng HĐND và UBND cấp xã có mối quan hệ mật thiết về mặt tổ chức cũng như trong việc thực hiện nhiệm vụ được giao.
Do đó việc phát huy và thực hiện tốt vai trò của UBND xã, phường, thị trấn là góp phần nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của HĐND cùng cấp và ngược lại: không ngừng cải tiến đổi mới nội dung phương pháp làm việc để nâng cao hiệu quả hoạt động là biện pháp thiết thực để củng cố vai trò vị trí của chính quyền cấp xã, tăng cường hiệu lực và hiệu quả quản lý nhà nước trong giai đoạn hiện nay, động viên các tầng lớp nhân dân ở địa phương tích cực tham gia vào các hoạt động quản lý nhà nước ở địa phương, và thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở. Quan hệ giữa chính quyền cấp xã với đảng uỷ cơ sở Quan hệ giữa chính quyền cấp xã với đảng uỷ cơ sở là mối quan hệ cơ bản ở cơ sở, là sự thể hiện cụ thể về mối quan hệ giữa Đảng và chính quyền ở cơ sở. Đảng Cộng sản Việt Nam được Hiến pháp thừa nhận là lực lượng lãnh đạo Nhà nước và xã hội.