Luận văn: Phân tích diễn ngôn chấn thương trong truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư

Luận văn phân tích diễn ngôn chấn thương trong truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư, khám phá chiều sâu tâm lý nhân vật và những đổi mới trong nghệ thuật trần thuật.

• Tác giả: Nguyen Phuc Ly Na
• Người hướng dẫn: TS. Nguyen Thanh Truong
• Trường học: Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Diễn ngôn chấn thương trong truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Đà Nẵng

Tóm tắt

I. Khái Niệm Chấn Thương Tâm Lý Trong Văn Học

Chấn thương tâm lý là một vấn đề quan trọng trong nghiên cứu văn học hiện đại, đặc biệt là trong các tác phẩm văn học Việt Nam. Theo lý thuyết của Cathy Caruth, chấn thương không chỉ là những sự kiện tức thời mà còn là những ảnh hưởng sâu sắc ảnh hưởng đến tâm hồn con người. Trong truyện ngắn của Nguyễn Ngọc Tư, chấn thương tâm lý được thể hiện qua những nhân vật phức tạp, mang trong mình những vết thương tinh thần từ những trải nghiệm cuộc sống. Các nhà nghiên cứu văn học đã nhận thấy rằng diễn ngôn chấn thương trong tác phẩm của nữ tác giả này không chỉ phản ánh nỗi đau cá nhân mà còn làm sáng tỏ những khía cạnh ẩn sâu của hiện thực xã hội.

1.1. Định Nghĩa Chấn Thương Trong Bối Cảnh Văn Học

Chấn thương tâm lý trong văn học đề cập đến những trải nghiệm đau đớn để lại dấu ấn sâu sắc trên tâm hồn nhân vật. Đây không phải là khái niệm mới, nhưng diễn ngôn chấn thương ngày nay được tiếp cận từ những góc độ khác nhau. Trong truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư, chấn thương được thể hiện qua những mâu thuẫn nội tâm, những mối quan hệ rạn nứt và những tổn thương tinh thần từ công việc, gia đình và tình cảm.

1.2. Tầm Quan Trọng Nghiên Cứu Chấn Thương Tâm Lý

Nghiên cứu chấn thương tâm lý trong văn học Việt Nam hiện nay còn là một lĩnh vực tương đối mới mẻ. Việc phân tích diễn ngôn chấn thương trong tác phẩm của Nguyễn Ngọc Tư giúp ta hiểu rõ hơn về cách nữ tác giả sử dụng ngôn ngữ để bộc lộ những tâm tư, những vết thương sâu kín của nhân vật, từ đó định hình quan niệm của độc giả về cuộc sống và con người.

II. Hệ Thống Nhân Vật Mang Chấn Thương Trong Tác Phẩm

Nguyễn Ngọc Tư là một tác giả nữ trẻ tài năng, những trang viết của cô đã để lại dấu ấn sâu sắc về chấn thương tâm lý của con người. Trong truyện ngắn, hệ thống nhân vật được xây dựng một cách tinh tế, mỗi nhân vật đều mang theo những chấn thương tâm lý riêng biệt. Những nhân vật này vừa là nhân chứng của những sự kiện đau buồn, vừa là mục tiêu của những tổn thương sâu sắc. Diễn ngôn chấn thương được thể hiện qua lối kể chuyện độc đáo của tác giả, qua những chi tiết tâm lý tinh tế và những lời thoại ẩn chứa nỗi đau. Cách Nguyễn Ngọc Tư xây dựng nhân vật chấn thương cho thấy sự hiểu biết sâu sắc về tâm lý con người và khả năng khai thác những vùng tâm lý phức tạp.

2.1. Nhân Vật Chính Mang Chấn Thương Tinh Thần

Các nhân vật chính trong truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư thường là những người phải gánh chịu những chấn thương tâm lý từ các mối quan hệ gia đình, tình yêu hoặc công việc. Diễn ngôn chấn thương được phản ánh qua những suy nghĩ nội tâm, những hành động dè dặt và những lựa chọn tuyệt vọng của họ, giúp độc giả cảm nhận được độ sâu của những vết thương này.

2.2. Vai Trò Nhân Vật Phụ Trong Việc Tạo Chấn Thương

Nhân vật phụ trong tác phẩm của Nguyễn Ngọc Tư không chỉ đơn thuần là những phụ kiếp mà còn là những tác nhân gây ra chấn thương cho nhân vật chính. Diễn ngôn chấn thương giữa các nhân vật được thể hiện qua những cuộc đối thoại căng thẳng, những hành động vô tình tổn thương lẫn nhau, và những hiểu lầm sâu sắc.

III. Phương Diện Tố Chức Ngôn Ngữ và Giọng Điệu

Một trong những điểm nổi bật trong truyện ngắn của Nguyễn Ngọc Tư là cách nữ tác giả sử dụng ngôn ngữ để biểu đạt chấn thương tâm lý. Diễn ngôn chấn thương được thể hiện thông qua những kỹ thuật viết tinh tế như: sử dụng những từ ngữ gợi cảm, những câu văn ngắn gọn đầy sức mạnh, và những hình ảnh ẩn dụ sâu sắc. Giọng điệu của tác giả trong những tác phẩm này thường mang tính trữ tình nhưng ẩn chứa những sự cơ cấu tâm lý phức tạp. Những kỹ thuật tố chức ngôn ngữ được sử dụng không hề cố gắng hoặc giả tạo, mà thay vào đó, chúng tự nhiên phát sinh từ nội dung và ý định của tác phẩm. Qua đó, chấn thương tâm lý không được kể một cách trực tiếp mà được để đọc giả khám phá qua những tín hiệu tinh tế trong ngôn ngữ.

3.1. Sử Dụng Hình Ảnh và Ẩn Dụ Để Biểu Đạt Chấn Thương

Nguyễn Ngọc Tư thường sử dụng những hình ảnh ẩn dụ để diễn tả chấn thương tâm lý của nhân vật. Những ẩn dụ này không chỉ làm phong phú thêm ngôn ngữ mà còn giúp độc giả cảm nhận được độ sâu của nỗi đau. Diễn ngôn chấn thương qua những hình ảnh này trở nên vừa trừu tượng vừa cụ thể, vừa cá nhân vừa phổ quát.

3.2. Kỹ Thuật Tường Thuật và Giọng Điệu Tác Giả

Cách Nguyễn Ngọc Tư tường thuật những câu chuyện mang chấn thương tâm lý cho thấy sự tinh tế trong việc chọn lựa giọng điệu. Diễn ngôn được thể hiện qua giọng điệu khách quan nhưng ẩn chứa cảm xúc, hoặc qua lối kể chuyện trực tiếp, gần gũi, khiến độc giả cảm thấy như được tâm sự trực tiếp từ nhân vật.

IV. Ý Nghĩa Xã Hội và Định Hướng Nhân Thức

Chấn thương tâm lý trong truyện ngắn của Nguyễn Ngọc Tư không chỉ là những sự kiện cá nhân mà còn phản ánh những vấn đề xã hội rộng lớn. Diễn ngôn chấn thương trong tác phẩm của nữ tác giả này giúp định hình phong cách mới trong văn học Việt Nam hiện đại và định hướng nhân thức xã hội của độc giả. Những chấn thương từ công việc rơi rụng, từ những mối quan hệ gia đình tan vỡ, từ những tình yêu không thể được phản ánh trong tác phẩm, tinh tế nhưng sâu sắc. Qua đó, Nguyễn Ngọc Tư không chỉ viết về những nỗi đau cá nhân mà còn gợi mở những suy tư về hiện thực xã hội đương đại. Văn học chấn thương của cô là một cách để con người hiểu rõ hơn về những khó khăn, những đau buồn mà chúng ta đang phải trải qua, từ đó xây dựng sự đồng cảm và thấu hiểu lẫn nhau.

4.1. Chấn Thương Xã Hội Trong Tác Phẩm

Nguyễn Ngọc Tư không chỉ khám phá chấn thương tâm lý cá nhân mà còn bộc lộ những chấn thương xã hội hiện nay. Diễn ngôn chấn thương về những vấn đề như mất việc, nghèo đói, những bất công xã hội được thể hiện qua những nhân vật sống trong hiện thực khó khăn, từ đó khơi dậy sự đồng cảm của độc giả.

4.2. Vai Trò Định Hướng Nhân Thức của Văn Học

Văn học chấn thương của Nguyễn Ngọc Tư đóng vai trò định hướng nhân thức xã hội, giúp độc giả nhìn nhận hiện thực một cách sâu sắc hơn. Thông qua diễn ngôn chấn thương, tác giả định hình một phong cách viết mới, định hướng cách suy nghĩ của người đọc về những vấn đề đau xót của cuộc sống.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 DIỄN NGÔN CHẤN THƯƠNG VÀ TRUYỆN NGẮN NGUYỄN NGỌC TƯ TRONG DÒNG CHẢY TRUYỆN NGẮN NỮ VIỆT NAM SAU 1986 1. Diễn ngôn và diễn ngôn chấn thương 1. Quan niệm về diễn ngôn Diễn ngôn là một thuật ngữ khái niệm ra đời từ rất sớm và mang tính chất liên ngành. Trước thế kỉ XX, nội hàm khái niệm này giới hạn trong phạm vi ngôn ngữ học.

Từ thế kỉ XX, với sự nở rộ của các trường phái lí thuyết và không ngoại lệ, diễn ngôn cũng nằm trong trường vận động đó. Nó không ngừng bổ sung thêm những nét nghĩa mới, gắn liền với các mô hình nghiên cứu thuộc nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau. Đặc biệt trong khoa học nghiên cứu nhân văn nói chung và khoa học văn học nói riêng, diễn ngôn đã trở thành phương tiện chi phối ở cả hoạt động nghiên cứu và sáng tác. Theo đấy, việc cắt nghĩa nội hàm khái niệm diễn ngôn cần thiết đặt trong bối cảnh ra đời của lí thuyết, trong hệ thống tri thức xã hội, cũng như trong phạm vi quyền lực của hệ thống tri thức đó.

Từ những lí do này, chúng tôi tiến hành tìm hiểu khái niệm diễn ngôn theo một số hướng tiếp cận sau: Hướng tiếp cận ngôn ngữ học Theo các nhà ngôn ngữ học, diễn ngôn được hiểu là cấu trúc của ngôn ngữ, lời nói. Có nghĩa, cơ chế của diễn ngôn đã cấu thành những quy tắc cho các hình thái hệ thống ngôn từ trong những ngữ cảnh nhất định. Hướng nghiên cứu này xem diễn ngôn như là “cấu trúc của đơn vị ngôn ngữ trên câu, cần phân tích mạch lạc những liên kết và ngữ cảnh để hiểu được ý nghĩa, lí do của nó” [51]. Theo đó, văn bản như một sự nối dài của câu và được xâu chuỗi bởi các mối quan hệ, tạo nên tính cấu trúc chặt cho nó.

Nói như học giả F.de Saussure “ngôn ngữ là một hệ thống, một kết cấu tinh thần trừu tượng, khái quát, trong khi lời nói là sự vận dụng ngôn ngữ trong những hoàn cảnh cụ thể, bởi các cá nhân cụ thể. Ngôn ngữ là bản thể xã hội, thuộc về cộng đồng, trong khi lời nói là sản phẩm của cá nhân, mang dấu ấn riêng của cá nhân”[33]. Nghiên cứu này là cơ sở cho sự phân biệt giữa diễn ngôn (discourse) và văn bản (text), cũng là cơ sở để từ những năm 1960, nghiên cứu ngôn ngữ học đã chuyển sang hai hướng: một hướng nghiên cứu cấu trúc nội tại của văn bản như một chỉnh thể khép kín và hướng còn lại, chuyên nghiên cứu cấu trúc diễn ngôn trong mối quan hệ với ngữ cảnh phát ngôn, nhân vật phát ngôn. Chịu ảnh hưởng của Saussure và chủ nghĩa cấu trúc, các nhà nghiên cứu văn học và ngôn ngữ tập trung vào khám phá cấu trúc tĩnh tại, bất biến của các diễn ngôn và văn bản.

Theo đó, họ xem diễn ngôn cũng là một cấu trúc khép kín, nội tại, được cấu thành từ những yếu tố bất biến là các phạm trù ngữ pháp như thời, thức, thể, giọng, ngôi. 7 Hướng tiếp cận thi pháp học Đối với các nhà thi pháp học, diễn ngôn không quy phạm trong hình thức ngôn ngữ. Diễn ngôn sinh thành trên cơ sở phương thức ngôn ngữ và phạm vi của nó liên quan tới nhiều mối quan hệ của đời sống xã hội. Trong công trình tiểu luận Vấn đề các thể loại lời nói, M.

Bakhtin diễn giải, ý nghĩa của diễn ngôn không chỉ bao gồm cấu trúc ngôn ngữ, cá tính người phát ngôn quy định, mà còn do ngữ cảnh, quan hệ lời nói trong văn bản quy định. Bởi vậy diễn ngôn không phải là “thuần tuý hình thức ngôn ngữ, nó tồn tại bằng phương thức ngôn ngữ, nhưng đề cập đến nội dung đời sống rộng lớn, cho nên trở thành sự kiện” [51]. Từ cách hiểu này, khái niệm diễn ngôn đã trở thành một phương thức để xác lập bản chất và tính năng của thể loại. Trên tinh thần đó, Bakhtin đã hướng tới xác lập quan điểm về đối thoại và phát ngôn của chủ thể mang tính cá nhân, dẫn tới hình thức thể loại phát ngôn đó là quy chuẩn hoá phong cách của mỗi thời đại.

Quan điểm này đã trở thành điểm tựa quan thiết cho việc nghiên cứu thể loại của văn học nói chung và diễn ngôn nói riêng. Đồng thời chỉ ra mối liên kết giữa các phát ngôn đã kéo theo sự kết nối cho các yếu tố lời nói vào những quy chuẩn xã hội, thời đại. Qua đó, Bakhtin vừa nhấn mạnh vai trò của tính chủ thể diễn ngôn vừa cho thấy diễn ngôn là thứ quyền lực vô hình nhưng ẩn sâu trong vô thức cộng đồng và luôn hiện diện trong mỗi phát ngôn của con người. Điều này còn cho thấy, một cầu nối bắc từ quan điểm về diễn ngôn của ngôn ngữ học cấu trúc sang quan niệm diễn ngôn của các trường phái tư duy lí luận hậu hiện đại sau này cho rằng, diễn ngôn là ngôn ngữ trong chỉnh thể sống động, cụ thể, là ngôn ngữ trong sử dụng, trong bối cảnh xã hội, của những giọng mâu thuẫn xã hội và đa tầng.

Diễn ngôn là lãnh thổ chung của người nói và người nghe, khu vực tiếp xúc giữa ta và người. Diễn ngôn là mảnh đất giao cắt, hội tụ, tranh biện của những tư tưởng, quan niệm khác nhau về thế giới. Đặc biệt, Bakhtin nhấn mạnh “Đối thoại là bản chất của diễn ngôn” [33]. Nếu Saussure nhấn mạnh tính cấu trúc của ngôn ngữ thì Bakhtin nhấn mạnh đến tính đối thoại của lời nói, nhằm chỉ ra sự phức tạp, đa diện và biến đổi không ngừng của các diễn ngôn trong lịch sử.

Như vậy, các nhà ngôn ngữ học xem diễn ngôn như một hệ thống biệt lập, khép kín, trong khi đó, các nhà thi pháp học đặt diễn ngôn trong bối cảnh giao tiếp rộng hơn, cụ thể, trong thực tiễn đời sống đa dạng và sinh động. Hướng tiếp cận tự sự học Khi xem văn bản là một cấu trúc biểu nghĩa, các nhà nghiên cứu văn học muốn khái quát những quy tắc, nguyên tắc nào mà trên cơ sở đó những văn bản/diễn ngôn được tạo nên. Các tác giả tiêu biểu của khuynh hướng cấu trúc này là R.Gennette đều cố gắng mô hình hoá những cấu trúc mà trên đó các văn bản cùng loại có thể được tạo lập và vận hành, nắm bắt “ngữ pháp” chung của vô số các loại văn bản, các loại hình truyện kể, loại hình tự sự đa dạng trong những nền văn hoá, xã hội ở những thời đại khác nhau.Barthes cho rằng: Bất cứ văn bản tự sự nào cũng đều được xây dựng theo một mô hình câu mặc dù nó không phải là một tổng thể của các 8 câu, bất cứ một truyện nào cũng là một câu lớn và câu kể chính là sự tỉnh lược của một truyện nhỏ. Trong văn bản tự sự có thể tìm thấy sự hiện diện của các phạm trù cơ bản như thời, dạng, thể, ngôi.

Hơn nữa, ngay cả các chủ thể lẫn cụm chủ vị trong văn bản tự sự cũng đều tuân thủ các quy tắc cấu tạo câu [33]. Chính vì quan niệm như thế mà ông lược quy cấu trúc của văn bản vào những đơn vị ngữ pháp của câu. Tương tự như vậy, các tác giả khác sử dụng các thuật ngữ trong ngữ pháp học làm công cụ phân tích văn bản như các phương diện ngữ nghĩa, từ ngữ, cú pháp (Todorov), các khái niệm thời, thức, giọng (Gennette). Tuy nghiên điểm cần lưu ý là văn bản không phải là đối tượng thực sự của phân tích diễn ngôn, mà mục đích cuối cùng của họ là khám phá cấu trúc tĩnh tại, bất biến của các văn bản/diễn ngôn.

Do đó, văn bản là chất liệu phục vụ cho việc phân tích, và thông qua những văn bản cụ thể đó mà họ chỉ ra những cấu trúc khái quát, những thuộc tính bản chất của văn học nói chung [33]. Trong đó, thời và thức là mối quan hệ giữa hoạt động kể và diễn ngôn tự sự, giữa hoạt động kể và câu chuyện. Trong phạm vi văn bản, các nhà tự sự chia diễn ngôn thành hai thành phần chính: Diễn ngôn của người trần thuật truyện và diễn ngôn của nhân vật. Ở lĩnh vực truyện kể gồm: trật tự sắp xếp, nhịp điệu, tần suất, từ người hành vi đến nhân vật, không gian, tiêu điểm.

Sự luân phiên các lượt diễn ngôn giữa người trần thuật truyện và nhân vật khiến cho diễn ngôn truyện kể trong văn bản trở nên sinh động và đa dạng. Văn bản truyện kể thực ra là hệ quả và sự tương tác của hai thành phần diễn ngôn của người trần thuật và diễn ngôn của nhân vật, chẳng hạn: tần suất trần thuật nhanh/chậm, ngắn/dài, ít/nhiều không thể không liên quan đến chủ thể diễn ngôn trong văn bản. Các nhà tự sự học nghiên cứu diễn ngôn trong văn bản ở sự tác động qua lại giữa hình thức tự sự và ngữ cảnh từ đó suy đoán về vị trí của người kể và sự kiện, về tính đáng tin cậy hay không đáng tin cậy của người kể, suy đoán về các chủ đề ưu tiên,…. Người đọc không hề giản đơn dựa vào quy tắc, mà dựa vào quan hệ ngữ cảnh giữa tác giả, người kể, văn bản, người đọc mà tri nhận các giá trị của văn bản.

Vì vậy, nghiên cứu diễn ngôn theo khuynh hướng tự sự giúp người tiếp nhận có những cơ sở lí luận nhất định để soi chiếu vào quá trình nghiên cứu diễn ngôn trong văn bản truyện kể giúp xác tín những giá trị đích thực của văn bản. Hướng tiếp cận xã hội học Hướng tiếp cận thứ tư là tiếp cận theo hướng xã hội học. Tâm điểm của hướng tiếp cận này là những quan niệm về diễn ngôn của M. Foucault, người được xem có ảnh hưởng lnhất định đến khuyuh hướng nghiên cứu diễn ngôn từ sau những năm 1960.

Theo Foucault, diễn ngôn có ba hàm nghĩa. Thứ nhất, theo nghĩa rộng, diễn ngôn là tất cả những nhận định nói chung (statement) có một hiệu lực nào đó trong thế giới thực. Thứ hai, theo nghĩa hẹp, diễn ngôn là một nhóm các nhận định cụ thể, được quy ước theo một cách nào đó, cùng tồn tại trong một bối cảnh, có chung một xuất xứ và được nhóm lại dưới áp lực của một thiết chế. Trước một hiện tượng, có một nhóm các nhận định theo một trường diễn ngôn.

Các nhận định đó có mối quan hệ với nhau tạo nên một hệ thống. Theo cách hiểu này thì chân lí không phải là duy nhất, chân lí là số nhiều, là 9 do những diễn ngôn kiến tạo, chân lí nằm trong đối thoại, thương thỏa giữa những ý kiến khác nhau trong những điều kiện cụ thể.