CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Tổ chức Y tế thế giới định nghĩa sức khỏe không chỉ là trạng thái không bệnh hay không thương tật mà còn là trạng thái hoàn toàn thoải mái về các mặt thể chất, tinh thần và xã hội [124]. Theo khái niệm về sức khỏe trên đây của Tổ chức Y tế thế giới, nội hàm của khái niệm chăm sóc trẻ em trong luận án được hiểu bao gồm các nội dung cơ bản như: chăm sóc về thể chất (bao gồm chăm sóc dinh dưỡng và khám chữa bệnh); chăm sóc về tinh thần (bao gồm chăm sóc hoạt động vui chơi giải trí và chăm sóc đời sống tâm lý, tình cảm của trẻ); và chăm sóc trong lĩnh vực tri thức, đạo đức, lối sống (bao gồm chăm sóc trong lĩnh vực tri thức và chăm sóc về đạo đức, lối sống cho trẻ). Vì thế, luận án sẽ tập trung tổng quan các nghiên cứu trong nước và nước ngoài theo các nhóm nội dung cơ bản trên.1 Tình hình nghiên cứu nước ngoài Gia đình là môi trường tốt nhất để chăm sóc trẻ em (CSTE). Có rất nhiều công trình nghiên cứu được thực hiện, nhiều ấn phẩm đã được xuất bản khi nghiên cứu về chủ đề CSTE trong gia đình.
Có thể nói, gia đình là môi trường xã hội hóa đầu tiên của mỗi cá nhân, mỗi con người và cha mẹ chính là những người có ảnh hưởng to lớn đối với sự phát triển và hình thành nhân cách của trẻ. Quá trình chăm sóc con cái là một quá trình phức tạp đòi hỏi cha mẹ phải có đủ kĩ năng, thời gian và một số đặc tính cần thiết.1 Chủ đề về chăm sóc thể chất cho trẻ Sức khỏe thể chất (SKTC) là vốn quý nhất của mỗi người, là cơ sở nền tảng để mỗi cá nhân có cuộc sống vui vẻ, tích cực. Trẻ em cần được chăm sóc toàn diện trong đó việc chăm sóc về thể chất chính là sự đảm bảo tốt nhất cho cuộc sống của các em. Gia đình mà trong đó cha mẹ là những nhân tố chính, có vai trò quyết định đến việc chăm sóc thể chất cho trẻ em.
Chăm sóc thể chất cho trẻ em trong các gia đình bao gồm các hoạt động cha mẹ chăm sóc dinh dưỡng và khám chữa bệnh cho trẻ. Về chăm sóc dinh dưỡng: Nhiều nghiên cứu đã được tiến hành nhằm tìm hiểu đâu là những yếu tố tác động đến hành vi cũng như chất lượng chăm sóc thể chất 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cho các thành viên trong gia đình, mà quan trọng nhất là chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ em. Trước hết, dinh dưỡng là một yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của trẻ em, đòi hỏi cha mẹ phải dành nhiều thời gian cho các hoạt động tìm hiểu, lựa chọn và chuẩn bị cho các bữa ăn của con cái. Hơn ai hết, cha mẹ là những người có ảnh hưởng quan trọng đến thói quen ăn uống của trẻ theo nhiều cách khác nhau.
Cha mẹ là người đưa ra chế độ dinh dưỡng và thực đơn cho mỗi bữa ăn, là hình mẫu cho trẻ học tập và là người điều chỉnh chế độ ăn của trẻ [24]. Dinh dưỡng cho trẻ em là một chủ đề được nghiều tổ chức, nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới quan tâm, đầu tiên phải kể đến Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF) với các cuộc nghiên cứu qua nhiều giai đoạn. Năm 2019, lần đầu tiên trong 20 năm, báo cáo Tình hình trẻ em thế giới của UNICEF đã xem xét vấn đề trẻ em, thực phẩm và dinh dưỡng. Báo cáo đã phân tích tình hình suy dinh dưỡng trẻ em và đưa ra cách nhìn mới về một thách thức đang được đặt ra.
Báo cáo đã đưa ra tổng kết: đối với các bà mẹ, trở ngại lớn nhất trong việc cho con ăn và sử dụng thực phẩm tốt cho sức khỏe là chi phí, sau đó là khả năng tiếp cận và tính sẵn có về thực phẩm tốt cho sức khỏe. Các bà mẹ cũng đã nêu ra nhiều thách thức khác, bao gồm trẻ không thích một số loại thực phẩm nhất định, trẻ “kén ăn” và áp lực gia đình [79]. Ngược lại với suy dinh dưỡng, tình trạng béo phì ở trẻ cũng là một vấn đề nghiêm trọng. Các nghiên cứu trước đây của Hoa Kỳ cho thấy rằng các bậc cha mẹ thường không biết con họ đang bị thừa cân hoặc béo phì [95], [96].
Với sự gia tăng tỷ lệ béo phì trong số cả trẻ em và người lớn ở Hoa Kỳ, các chuẩn mực xã hội có thể đã thay đổi và một số cha mẹ không còn nhận ra rằng cân nặng của trẻ không ở mức khỏe mạnh [96], [104]. Ngoài ra, có các yếu tố văn hóa, chẳng hạn như niềm tin rằng “một đứa trẻ mũm mĩm là một em bé khỏe mạnh” vẫn còn phổ biến và có thể cản trở việc cha mẹ nhận ra con mình là thừa cân [108]. Về những ảnh hưởng của gia đình, đặc biệt là ảnh hưởng của cha mẹ đối với thói quen dinh dưỡng của trẻ, nghiên cứu của Young E. (2004) đã chỉ ra rằng, trẻ sẽ học hỏi về thức ăn thông qua quan sát hành vi ăn uống của người khác.
Bằng chứng là, trẻ sẽ ăn nhiều rau củ, uống nhiều sữa hơn sau khi nhìn thấy người lớn 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cũng ăn uống những loại thực phẩm này. Ngoài ra, việc có mặt ít nhất một trong hai cha mẹ trong bữa tối đồng nghĩa với việc trẻ sẽ ăn nhiều rau củ hơn, ăn uống lành mạnh hơn và khi có cha mẹ, trẻ sẽ ăn sáng đều đặn hơn [127]. Bên cạnh đó, cha mẹ là người trực tiếp điều chỉnh chế độ ăn cho trẻ. Những bậc cha mẹ thường sẽ kiểm soát xem con mình ăn gì và ăn bao nhiêu, tạo áp lực cho con về việc cần có một chế độ ăn lành mạnh hoặc thưởng cho con khi ăn uống khoa học.
Việc hạn chế quá khắt khe có thể càng kích thích sự thèm ăn của trẻ, dẫn đến việc trẻ có thể ăn quá độ [dẫn theo 86]. Nghiên cứu của Shen M. và cộng sự (2009) đã chỉ ra rằng, việc khuyến khích hay ép buộc trẻ ăn rau củ đồng nghĩa với việc trẻ sẽ ăn hai loại thực phẩm này ít đi, thay vào đó, trẻ sẽ ăn nhiều thực phẩm giàu chất béo. Bên cạnh đó, việc sử dụng đồ ăn như một phần thưởng khi ăn những đồ ăn lành mạnh, bổ dưỡng sẽ làm giảm hứng thú của trẻ với những món đồ ăn đó.
Những phát hiện này đã chỉ ra rằng việc kiểm soát quá chặt chẽ có thể sẽ gây ra những ảnh hưởng tiêu cực tới việc dung nạp thức ăn và tình trạng cân nặng của trẻ [117]. Kinh tế của hộ gia đình là một yếu tố có ảnh hưởng quyết định đến tình trạng dinh dưỡng của trẻ em [54, tr. Nói chung, thu nhập có ảnh hưởng tốt đến sức khỏe vì người tiêu dùng sẽ có điều kiện mua thực phẩm tốt hơn và hưởng dịch vụ y tế có chất lượng cao hơn. Người nghèo ít có khả năng đầu tư vào vốn nhân lực hơn so với người giàu bởi vì thu nhập khiêm tốn của họ thậm chí không đủ khả năng để duy trì ngay cả những bữa ăn nghèo dinh dưỡng [22].
Các gia đình ở khu vực nông thôn là nhóm có mức độ suy dinh dưỡng nhiều hơn đáng kể so với khu vực thành thị [17]. Sự khác biệt giữa thành thị và nông thôn làm thay đổi đáng kể nguy cơ bị suy dinh dưỡng. Sự khác biệt này là do chi tiêu hộ gia đình ở khu vực thành thị cao hơn rất nhiều so với khu vực nông thôn và trẻ em ở nông thôn có nhiều nguy cơ bị nhiễm các bệnh lây truyền hơn [54, tr. Theo nghiên cứu của Eckstein K.
và cộng sự (2006), nhận thức của cha mẹ về chế độ ăn uống của con mình và chất lượng chế độ ăn uống là những yếu tố quan trọng quyết định việc liệu cha mẹ có đáp ứng được các khuyến nghị về chế độ ăn uống cho con cái của họ hay không [96]. Nghiên cứu của Murphey và cộng sự (2018) dựa trên một mẫu quốc gia lớn, nghiên cứu về mối quan hệ giữa sức khỏe 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của trẻ em và của cha mẹ chúng, đã chỉ ra rằng, sức khỏe của trẻ em có liên quan chặt chẽ đến sức khỏe của cha mẹ. Các phương pháp tiếp cận dựa trên các đặc điểm cá nhân và hộ gia đình có thể giải quyết và cải thiện các vấn đề sức khỏe của cả cha mẹ và con cái [110]. Khi nghiên cứu về vai trò giới trong chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ trong các gia đình, nhiều nghiên cứu cho ra kết luận rằng, người mẹ thường có xu hướng quan tâm đến dinh dưỡng của trẻ nhiều hơn.
Các bà mẹ thường lo lắng con gái bị tăng cân/ thừa cân hơn là đối với con trai. Tuy nhiên, nghiên cứu của Joyce J. và cộng sự (2009) cho thấy, đối mặt với nỗi lo con thừa cân, việc người mẹ càng cấm đoán trẻ trong ăn uống thì lại càng kích thích sự thèm ăn ở trẻ, đặc biệt là đối với bé gái. Những bé gái bị thừa cân khi 5 tuổi nếu bị hạn chế ăn một cách khắt khe thì càng có xu hướng muốn ăn dù bản thân không đói.
Như vậy có thể thấy việc cấm đoán của cha mẹ sẽ dễ dàng trở thành con dao hai lưỡi, khiến trẻ có nguy cơ thèm ăn, ăn nhiều và tăng cân nhiều hơn [101].Devereux và cộng sự (1969) đã tiến hành một nghiên cứu tại một số trường hàng đầu ở Surrey (Anh) và Onondaga (Mỹ). Cuộc điều tra đã tìm thấy những khác biệt liên quan đến vai trò của cha mẹ trong việc nuôi dạy con, những tương đồng và khác biệt trong cách ứng xử với con trai-con gái. Trước hết, dù ở hai nền văn hóa - hai quốc gia khác nhau, nhưng các trẻ em trong cuộc điều tra đều cho biết giữa cha và mẹ, mẹ là người hay phạt các em hơn cả. Ở cả Anh và Mỹ, việc nuôi con chủ yếu là công việc của người phụ nữ.
So với người cha, người mẹ thường làm các hoạt động liên quan đến ăn uống, kiểm soát, bảo vệ con nhiều hơn; trong khi đó, người cha thì hay la rầy và trách mắng con hơn. Mặc dù người cha ít tham gia chủ động vào các hoạt động chăm sóc trẻ thường ngày, nhưng lại đóng vai trò cân bằng trong trung hòa và vận hành kỉ luật gia đình [dẫn theo 24]. Đặc trưng giới truyền thống vẫn có những ảnh hưởng nhất định trong việc chăm sóc con cái.