ĐẶT VẤN ĐỀ Gan là cơ quan quan trọng trong cơ thể, đóng vai trò thiết yếu trong quá trình chuyển hóa, giải độc và lưu trữ năng lượng. Tuy nhiên, gan thường bị tổn thương bởi các yếu tố như virus, hóa chất, thuốc, rượu, và chế độ ăn uống không lành mạnh, dẫn đến các bệnh lý gan như viêm gan, xơ gan, và gan nhiễm mỡ. Việc điều trị các bệnh lý gan hiện nay gặp nhiều khó khăn do thiếu các phương pháp hiệu quả và an toàn. Trong y học cổ truyền, nhiều dược liệu có nguồn gốc tự nhiên đã được chứng minh có tác dụng bảo vệ gan thông qua các cơ chế như chống oxy hóa, chống viêm và giải độc.
Trong đó, chè dây (Ampelopsis cantoniensis), cúc hoa (Chrysanthemum indicum) và cam thảo (Glycyrrhiza uralensis) là ba vị thuốc dân gian được sử dụng lâu đời, có tiềm năng lớn trong việc hỗ trợ điều trị các bệnh lý về gan. Chè dây là dược liệu chứa nhiều flavonoid, đặc biệt là dihydromyricetin, đã được chứng minh có tác dụng chống oxy hóa mạnh, ức chế men gan, giảm tổn thương tế bào gan trong nhiều mô hình thực nghiệm. Theo nghiên cứu của Phùng Thị Vinh (1995), dịch chiết chè dây cho thấy tác dụng làm giảm men gan (AST, ALT), đồng thời cải thiện mô học gan trên chuột bị gây độc bằng hóa chất. Cam thảo, dược liệu quen thuộc trong y học cổ truyền và hiện đại, chứa hoạt chất chính là glycyrrhizin – đã được chứng minh trong nhiều nghiên cứu có tác dụng bảo vệ gan, kháng viêm và điều hòa miễn dịch.
Glycyrrhizin hiện được ứng dụng trong một số chế phẩm điều trị viêm gan B mạn tính. Ngoài ra, cam thảo còn giúp làm giảm stress oxy hóa và bảo vệ tế bào gan trước các độc chất như CCl₄, acetaminophen và rượu. Cúc hoa là một vị thuốc có tính mát, thường dùng để thanh nhiệt, giải độc, an thần. Nghiên cứu hiện đại đã phát hiện trong cúc hoa chứa nhiều luteolin, apigenin và các hợp chất polyphenol có tác dụng chống oxy hóa mạnh, giảm viêm và bảo vệ gan.
Một số nghiên cứu gần đây còn cho thấy cao chiết cúc hoa giúp giảm tổn thương gan do hóa chất gây ra, đồng thời có tác dụng kháng khuẩn và hạ men gan nhẹ. Tuy cả ba dược liệu trên đều đã được nghiên cứu riêng lẻ, song việc kết hợp chúng lại để tạo thành cao khô hỗn hợp và đánh giá hoạt tính sinh học bảo vệ gan trên động vật thực nghiệm là cần thiết. Kết quả của nghiên cứu có thể làm cơ sở khoa học cho việc phát triển các sản phẩm hỗ trợ bảo vệ và tăng cường chức năng gan từ nguồn dược liệu thiên nhiên. Từ những lý do trên, đề tài: “Nghiên cứu điều chế cao khô từ hỗn hợp gồm ba vị thuốc Chè dây, Cúc hoa, Cam thảo và đánh giá hoạt tính sinh học bảo vệ gan trên động vật thực nghiệm” được tiến hành với hai mục tiêu: 1.
Điều chế cao khô từ hỗn hợp gồm ba vị thuốc Chè dây, Cúc hoa, Cam thảo. Đánh giá tác dụng bảo vệ gan của cao chiết ba vị thuốc Chè dây, Cúc hoa và Cam thảo trên mô hình gây viêm gan cấp tính bằng Paracetamol. Tổng quan về cây chè dây 1. Tên khoa học và vị trí phân loại: Tên khoa học: Ampelopsis cantoniensis (Hook.
Theo hệ thống phân loại của Takhtajan trong “Flowering Plants” (2009), cây Chè dây thuộc chi Ampelopsis, họ Nho (Vitaceae), bộ Nho (Vitales), lớp Ngọc lan (Magnoliopisida), ngành Ngọc lan (Magnoliophyta), giới Thực vật (Plantae). Đặc điểm thực vật và phân bố: + Đặc điểm: Chè dây là cây leo với thân, cành cứng, hình trụ và có lông nhỏ. Tua cuốn chẻ đôi, mọc đối diện lá. Lá kép lông chim, so le, gồm 7–13 lá chét có cuống, hình trái xoan dài 2,5–7,5 cm, rộng 1,5–5 cm, gốc tròn, đầu nhọn, mép ít răng cưa, nhẵn.
Mặt trên lá khô có vệt trắng loang lổ như nấm mốc, mặt dưới rất nhạt; lá kèm khô xác [1]. Cụm hoa đối diện lá, phân nhiều nhánh rộng 3–6 cm; hoa trắng, dạng chén, có lông mịn; tràng 5 cánh mép hơi nhăn, 5 nhị nhỏ; bầu hình nón, nhăn, 2 ô, mỗi ô 2 noãn. Quả mọng chín màu đen, hạt 3–4, thót gốc [1]. Dễ nhầm lẫn với Dây chè (Vernonia andersonii C.
Clarke) thuộc họ Cúc, có thân, rễ chứa chất độc. + Phân bố: chủ yếu ở miền núi phía Bắc Việt Nam và một số tỉnh Trung Trung Bộ, ưa vùng ẩm, sáng, độ cao 600–1600 m. Cây thường leo trùm lên cây khác, sinh trưởng mạnh vào mùa mưa và có khả năng tái sinh chồi tốt sau cắt cành [1]. Tổng quan về lá Chè dây 1.
Thành phần hóa học Thành phần hóa học trong lá Chè dây gồm các nhóm chất: Flavonoid, Tanin, Acid hữu cơ, Caroten, Sterol, đường khử và không chất béo, các nhóm chất gây ngộ đoọc như Alcaloid, Saponin [2],[3]. + Flavonoid: Chè dây là loài thực vật giàu flavonoid, trong đó hai hợp chất chính được xác định là myricetin và dihydromyricetin [3], [4]. Ngoài ra, một số flavonoid khác cũng được phân lập từ chè dây bao gồm: dihydroquercetin [5], myricitrin [5], [6], phloretin [6], phlorizin [6], và 3’,5’,5,7-tetrahydroxyflavanone [6]. Các hợp chất này thuộc các nhóm flavanol, chalcone và flavanone, đóng vai trò quan trọng trong hoạt tính sinh học của chè dây.
2 + Tanin: Tanin cũng là một trong những nhóm hợp chất quan trọng có mặt trong Chè dây. Đã xác định được Tanin trong Chè dây thuộc loại Tanin pyrocatechic và có hàm lượng 10,82 – 13,3%. + Acid hữu cơ: Theo nhiều nghiên cứu, một số Acid hữu cơ đã được tìm thấy trong Chè dây như Acid gallic, Acid phloretic, Acid abscisic, Acid betulinic, Acid platanic, Acid vanillic. + Các hợp chất khác: Ngoài ra, Methyl gallate, Ampechromonol A, Ampechromonol B, Nootkatone, Resveratrol, Arbutin, Rhamnose là những thành phần khác đã được phát hiện trong Chè dây.
Dihydromyricetin Myricetin Acid phloretic Methyl galles Hình 1. Cấu trúc hóa học của một số hợp chất trong Chè dây 1. Tác dụng sinh học 1. Tác dụng bảo vệ gan Năm 2020, Silva và cộng sự trong mô hình chuột uống ethanol kéo dài, cho thấy dihydromyricetin làm giảm gan nhiễm mỡ, giảm mỡ trung tính và men gan, đồng thời tăng biểu hiện enzyme chuyển hoá rượu và giảm nồng độ acetaldehyd trong gan [7].
Cơ chế của Silva và công sự, cũng liên quan đến kích hoạt AMPK và giảm viêm, phù hợp với các nghiên cứu trước đó. Năm 2021, Chen và công sự , bệnh nhân bị NAFLD được bổ sung dihydromyricetin (thuốc chiết xuất chè dây) thì cải thiện đáng kể chuyển hoá glucose, lipid máu và các chỉ số viêm so với nhóm không dùng (giảm ALT, AST, TNF-α) [8]. Kết quả này phù hợp với mô hình động vật cho thấy dihydromyricetin điều hoà chuyển hoá mỡ và ức chế các phản ứng viêm ở gan. Tác dụng chống oxy hóa Bài nghiên cứu cho thấy quá trình oxy hóa của lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL) có vai trò quan trọng trong sự khởi phát và phát triển của xơ vữa động mạch.
Chiết xuất methanol (MeOH) và nước từ cây Ampelopsis cantoniensis (chè dây) và hợp chất chính của nó là myricetin có khả năng bảo vệ chống lại quá trình oxy hóa LDL do ion kim 3 loại hoặc gốc tự do (AAPH) gây ra. Cả MeOH, nước, và myricetin đều có hoạt tính chống oxy hóa cao hơn α-tocopherol và myricetin ức chế quá trình oxy hóa mạnh hơn so với (+)-catechin (thành phần chính trong trà xanh). Kết luận, thuốc sắc từ cây chè dây có tiềm năng ngăn ngừa tổn thương xơ vữa động mạch [9]. Tác dụng kháng viêm Nhiều sản phẩm tự nhiên đã được chứng minh là có tác dụng ức chế oxit nitric (NO) và được sử dụng làm tác nhân hóa trị liệu cho bệnh viêm.
Nghiên cứu hiện tại được thiết kế để đánh giá hoạt động chống viêm của các thành phần hóa học từ lá của Ampelopsis cantoniensis. Mười sáu hợp chất (1–16) đã được phân lập và xác định. Phloretin (5) và 5,7,3′,5′-tetrahydroxyflavanone (16) ức chế sản xuất oxit nitric (NO) với giá trị IC50 lần lượt là 5,2 và 18,5 μM. Tác dụng ức chế của hợp chất 5 và 16 đi kèm với sự giảm phụ thuộc vào liều lượng của synthase oxit nitric (iNOS) do LPS gây ra ở tế bào RAW 264.
Nghiên cứu này lần đầu tiên điều tra các đặc tính chống viêm đáng kể của các hợp chất phân lập từ lá của A. Các phát hiện chứng minh rằng A. cantoniensis có thể được sử dụng có lợi trong điều trị bệnh viêm [10]. Tác dụng khác: - Tác dụng chống loét: Chiết xuất khô của Ampelopsis cantoniensis chứa 25,94% ampelopsin, được chuẩn hóa bằng phương pháp phân tích có tính chọn lọc, tuyến tính, chính xác và nhạy.
Chiết xuất cho thấy tác dụng chống loét đáng kể và bảo vệ dạ dày trong mô hình gây tổn thương bằng indomethacin trên chuột [11]. - Tác dụng chống ung thư: Ampelopsis cantoniensis (AC) cho thấy tác dụng chống bạch cầu trên chuột tiêm tế bào WEHI-3, làm giảm trọng lượng gan và lách, đồng thời ức chế các tiền chất tế bào T và B (CD3, CD19). AC còn tăng cường hoạt động thực bào và khả năng tiêu diệt tế bào của tế bào tiêu diệt tự nhiên (NK) [4]. - Tác dụng kháng khuẩn: Cao tổng ethanol chè dây có ức chế sự phát triển của chủng vi khuẩn Staphylococcus aureus sau 24 giờ nuôi cấy in vitro [12].
Tổng quan về Cúc hoa 1. Tên khoa học và vị trí phân loại: Tên khoa học: Chrysanthemum indicum L. Theo hệ thống phân loại của Takhtajan trong “Flowering Plants” (2009), cây Cúc hoa thuộc chi Chrysanthemum, họ Cúc (Asteraceae), bộ Cúc (Asterales), lớp Ngọc lan (Magnoliopsida), ngành Ngọc lan (Magnoliophyta), giới Thực vật (Plantae). Đặc điểm thực vật và phân bố + Đặc điểm: Cây thân thảo lâu năm cao 0,25–1 m, thân rễ ngắn trên mặt đất, thân thẳng phân nhánh có lông thưa.
Lá giữa thân có cuống 0,5–2 cm, phiến hình trứng hoặc elip với lông thưa, lá kép lông chim 3–4 thùy mỗi bên, mép răng cưa, chóp tù. Cụm hoa đầu đường kính 1–1,5 cm, màu vàng, cuống dài 1–5 cm có lông dày. Hoa viền dạng lưỡi elip thuôn, hoa ống dài 3–5 mm, chóp 5 thùy. Lá hoa xếp 4–5 vòng, lông, mép nâu khô, chóp tù hoặc tròn; lá hoa ngoài nhỏ, trong dài 2–5 mm [1], [13].
+ Phân bố: Cúc hoa vàng có nguồn gốc Đông Á (Trung Quốc, Nhật Bản) [1], được trồng rộng rãi ở Việt Nam, đặc biệt miền Bắc (Hưng Yên, Hà Nội, Hà Tây) [13]. Cây ưa sáng, ưa ẩm, ra hoa nhiều, ít hạt, mùa đông thường cắt thân giữ gốc để tái sinh [13]. Thành phần hóa học Thành phần hóa học của Cúc hoa vàng gồm các nhóm chất chính: Flavonoid, Terpenoid, Acid phenolic, Polyacetylen, Phenylpropanoid, Tinh dầu, và các hợp chất khác như đường, acid amin, khoáng chất [14], [15], [16]. - Flavonoid: Đây là nhóm hợp chất chủ yếu trong Cúc hoa vàng.
Đã phân lập được 38 flavonoid và 4 dihydroflavonoid.
