Đề cương bài giảng môn học KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC – LÊNIN ThS.Lê Văn Thông Email: lvthong@vnuhcm.vn Điện thoại: 0938.5555 Chương 4: CẠNH TRANH VÀ ĐỘC QUYỀN TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 1. Quan hệ giữa cạnh tranh và độc quyền trong nền kinh tế thị trường 2. Độc quyền và độc quyền nhà nước trong CNTB. TÀI LIỆU THAM KHẢO CHỦ YẾU 1.
Giáo trình tập huấn kinh tế chính trị Mác – Lênin, 2019 2. Song Hong Binh “Chiến tranh tiền tệ”, NXB TT&TT, 2018 3. Daniel Yergin “Dầu mỏ, tiền bạc và quyền lực”, NXB Thế giới, 2017 4. Daniel Yergin & Joseph Stanislaw: “Những đỉnh cao của chỉ huy”.
NXB Thế giới, 2018 5. Hobson (1902): “imperialism, A study”. Mortimer Chambers … “Lịch sử văn minh phương Tây”, NXB VHTT, 2004 7. Rudolf Hilferding (1912) : “Finance Capital.
A study of the latest phase of the Capitalist Development”. Ed Tom Bottomore, London 1981 8. Lênin: “Toàn tập”, tập 27, NXB Chính trị Quốc gia, 2005. Lênin: “Toàn tập”, tập 34, NXB Chính trị Quốc gia, 2005.
Lênin (1916): “Imperialism, The Highest Stage of Capitalism”. NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN LÀM RÕ CHƯƠNG NÀY 1. Tổ chức độc quyền và nguyên nhân hình thành. Các hình thức tổ chức độc quyền trong CNTB, so sánh Trust và Cartel.
Biểu hiện các tổ chức độc quyền trong thời đại ngày nay. Mối quan hệ giữa cạnh tranh và độc quyền trong CNTB giai đoạn độc quyền thống trị. Tư bản tài chính và nguyên nhân hình thành tư bản tài chính. Biểu hiện của TB tài chính trong giai đoạn hiện nay.
Chủ nghĩa đế quốc TBCN là gì? Chủ nghĩa đế quốc TBCN quan hệ gì với CNTB độc quyền. Tại sao xuất khẩu tư bản gắn với giai đoạn phát triển CNTB độc quyền thống trị. Biểu hiện của XNTB trước và sau chiến tranh thế giới thứ 2. Nguyên nhân hình thành CNTB độc quyền Nhà nước theo V.LENIN PHÁT TRIỂN CHỦ NGHĨA MARX TRONG GIAI ĐOẠN MỚI Thế kỷ 15 Cuối TK 19 CNTB độc quyền NN Thời Karl Marx Thời V.Lenin CNTB giai đoạn tự do cạnh CNTB giai đoạn độc quyền thống trị tranh thống trị Chủ nghĩa đế quốc TBCN CNXH TƯ BẢN THƯƠNG MẠI TƯ BẢN THƯƠNG NGHIỆP TƯ BẢN CHO VAY TƯ BẢN CHO VAY TƯ BẢN CÔNG NGHIỆP TƯ BẢN CÔNG NGHIỆP TƯ BẢN TÀI CHÍNH Tư bản công Tư bản thương mại nghiệp Tư bản tài chính KẾ THỪA VÀ PHÁT TRIỂN HỌC THUYẾT MARX Imperialism, the Highest Stage of Capitalism (1916) Karl Johann Kautsky (1854 – 1938) Imperialism, the Highest stage of Capitalism NHỮNG NGUYÊN NHÂN DẪN ĐẾN ĐỘC QUYỀN 1 Độc quyền do phát minh sáng chế: 2 Độc quyền tự nhiên 3 Cạnh tranh Độc quyền 4 Độc quyền do Nhà nước quy định CẠNH TRANH VÀ ĐỘC QUYỀN TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 1.
QUAN HỆ GIỮA CẠNH TRANH VÀ ĐỘC QUYỀN. Độc quyền là hiện tượng các hãng cam kết lại, thỏa thuận cùng nhau quy định mức giá và sản phẩm làm ra, chia nhau thị trường hoặc cùng nhau vạch ra các quyết định kinh doanh [7;tr350] ĐỘC QUYỀN (KTCT MÁC - LÊNIN) = TỔ CHỨC ĐỘC QUYỀN Paul Samuelson (1915 - 2009) 1. QUAN HỆ GIỮA CẠNH TRANH VÀ ĐỘC QUYỀN. Cạnh tranh Độc quyền - Sản xuất phân tán - Sản xuất tập trung - Giá cả do thị trường quyết - Giá cả do độc quyền áp đặt định (giá cả khách quan) (giá cả chủ quan) - Lợi nhuận bình quân - Lợi nhuận độc quyền - Đe dọa sự tồn tại từng DN - Khó phá sản - Phát triển tư bản thương - Loại bỏ tư bản thương nghiệp nghiệp Độc quyền gây cản trở cạnh tranh, nhưng độc quyền vẫn có sự cạnh tranh, sự cạnh tranh này có những điểm khác biệt.
QUAN HỆ GIỮA CẠNH TRANH VÀ ĐỘC QUYỀN. QUAN HỆ GIỮA CẠNH TRANH VÀ ĐỘC QUYỀN “…đó không còn là sự cạnh tranh giữa những xí nghiệp nhỏ với những xí nghiệp lớn, giữa những xí nghiệp lạc hậu về kỹ thuật và những xí nghiệp tiên tiến về kỹ thuật nữa. Trước mắt chúng ta, đó là tình trạng bọn độc quyền bóp chết những người nào không chịu phục tùng độc quyền, ách thống trị và sự chuyên chế của chúng” [8; tr410] Cạnh tranh trong giai đoạn độc quyền 1. Cạnh tranh giữa các tổ chức độc - Độc quyền vận tải, độc quyền quyền với các tổ chức ngoài độc cung cấp, độc quyền tín dụng… quyền 2.
Cạnh tranh giữa các tổ chức độc - Cạnh tranh về SX và tiêu thụ quyền với nhau hàng hóa, cạnh tranh thị phần… 3. Cạnh tranh trong nội bộ của các - Cạnh tranh trong tỷ lệ cổ phần tổ chức độc quyền khống chế CẠNH TRANH VÀ ĐỘC QUYỀN TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 2. CNTB ĐỘC QUYỀN VÀ CNTB ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC. Lenin về CNTB độc quyền.
Nguyên nhân hình thành và tác động của CNTB độc quyền Xí nghiệp thắng Tích tụ và tập Hình thành các xí 1 trong cạnh tranh trung sản xuất nghiệp quy mô lớn Tập trung sản xuất Cách mạng KHKT Ngành SX Quy mô lớn, chỉ một 2 cuối TK 19 mới (c/v) số ít đáp ứng được Khủng hoảng kinh Xí nghiệp nhỏ Xí nghiệp lớn 3 tế 1873, 1900… phá sản hàng loạt thắng thế Tín dụng tư bản Đòn bẩy thúc đẩy Hình thành công 4 phát triển tập trung SX ty cổ phần 2. Nguyên nhân hình thành và tác động của độc quyền Lợi nhuận độc quyền Lợi nhuận độc quyền là Sự gia tăng của lợi nhuận độc lợi nhuận thu được cao quyền chỉ có thể đạt được hơn lợi nhuận bình quân, bằng cách giảm tỷ lệ lợi do sự thống trị của các tổ nhuận của các ngành công chức độc quyền mang lại nghiệp khác. Giá cả độc quyền: là giá cả do các tổ chức độc quyền áp đặt Giá độc quyền sẽ là mức giá đó có thể tạo ra một khối lượng bán hàng sao cho quy mô sản xuất không làm tăng chi phí sản xuất rất nhiều để giảm đáng kể lợi nhuận trên mỗi đơn vị. Một mức giá cao hơn sẽ làm giảm doanh thu… một mức giá thấp hơn sẽ làm giảm lợi nhuận 2.
Nguyên nhân hình thành và tác động của độc quyền Tác động của CNTB độc quyền đối với nền kinh tế Tạo ra khả năng to lớn trong việc nghiên cứu và triển khai và thúc đẩy sự tiến bộ kỹ thuật Tác Tăng NSLĐ, nâng cao năng lực cạnh tranh của động bản thân tổ chức độc quyền tích cực Tạo được sức mạnh kinh tế, góp phần thúc đẩy nền kinh tế phát triển theo hướng sản xuất lớn, hiện đại Tác động tích cực Tự do cạnh tranh Độc quyền - Thúc đẩy sự mở rộng cải tiến - Có nghĩa vụ cải tiến, trong khi kỹ thuật liên tục đối thủ luôn làm việc đó sẽ gặp bất lợi trong cạnh tranh. Sự cải tiến là không liên tục. - Mang lại lợi ích cho người - Mang lại lợi ích cho các tổ tiêu dùng chức độc quyền do giá cả không giảm - Mở rộng sản xuất - Không mở rộng sản xuất do cần hạn chế về sản lượng 2. Nguyên nhân hình thành và tác động của độc quyền Tác động của CNTB độc quyền đối với nền kinh tế Gây thiệt hại cho người tiêu dùng Tác Kìm hãm sự tiến bộ kỹ thuật, kìm hãm động sự phát triển của xã hội tiêu cực Chi phối các quan hệ kinh tế, xã hội, làm tăng sự phân hóa giàu nghèo 2.
Lenin về CNTB độc quyền 2. Năm đặc điểm kinh tế của CNTB độc quyền theo V. Lênin và những biểu hiện mới trong giai đoạn hiện nay. Tập trung sản xuất hình thành các tổ chức độc quyền 5 đặc b.
Tư bản tài chính và đầu sỏ tài chính điểm CNTB c. Xuất khẩu tư bản ĐQ (Lenin) d. Sự phân chia thế giới giữa các tổ chức e. Sự phân chia thế giới về lãnh thổ của các cường quốc 2.
Năm đặc điểm kinh tế của CNTB độc quyền theo V. Tập trung sản xuất và các tổ chức độc quyền Tập trung sản xuất Thời kỳ tự do cạnh tranh Thời kỳ độc quyền Sản xuất phân tán Sản xuất tập trung SX SX SX SX SX SX SX SX SX SX SX SX SX SX SX SX … SX SX SX SX SX SX SX SX SX SX SX SX SX SX SX SX SX … SX SX SX SX SX SX 2. Năm đặc điểm kinh tế của CNTB độc quyền theo V. Lênin Tập trung sản xuất hình thành các tổ chức độc quyền XN thắng trong cạnh tranh Xí Tập nghiệp Tổ Tác động CMCN 2.0 trung lớn Thỏa chức sản cạnh Khủng hoảng kinh hiệp độc tế từ 1873… tranh xuất gay gắt quyền Tín dụng TB phát triển.
Tổ chức độc quyền là liên minh giữa các nhà tư bản lớn để tập trung vào trong tay phần lớn việc sản xuất và tiêu thụ một số loại hàng hóa nào đó nhằm mục đích thu được lợi nhuận độc quyền cao Tập trung SX và các tổ chức độc quyền Độc quyền liên minh nhằm thống trị thị trường và đạt lợi nhuận cao nhất. Thao Bóp túng thị chết đối Tổ trường thủ chức Thỏa …. Thao độc thuận Tuyên túng quyền giá cả bố tẩy chay Thu mua Thao nguyên túng vận liệu chuyển 2. Năm đặc điểm kinh tế của CNTB độc quyền theo V.
Lênin Các hình thức tổ chức độc quyền Tổ chức độc quyền là hình thức vận động mới của QHSX TBCN, trong đó sở hữu TB mang tính chất tập thể chứ không phải tư nhân thuần túy. Các tổ chức độc quyền ra đời, tồn tại dưới nhiều hình thức khác nhau từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ đơn ngành đến đa ngành. Các hình thức tổ chức độc quyền Độc quyền liên minh, liên Consortium kết dọc, có sự tham gia của tập đoàn tài chính Tổ chức độc quyền Ủy thác cho ban quản trị Trust chung thống nhất quản lý trong SX và tiêu thụ SP Độc lập về sản xuất, Syndicat liên kết về thị trường tiêu thụ sản phẩm Cartel Thỏa thuận về giá cả, thị trường Các công ty xuyên quốc gia bên cạnh sự phát triển các DNNVV Những đạo luật chống độc quyền làm xuất hiện các hình thức tổ chức độc quyền lớn hơn, cao hơn: oligopoly – độc quyền của một vài công ty hay polypoly – độc quyền một số công ty trong mỗi ngành Cùng với sự tồn tại các xí nghiệp độc quyền lớn, các xí nghiệp nhỏ và vừa xuất hiện ngày càng nhiều Chống độc quyền Đức: trước chiến tranh thế giới lần thứ II, Đức là 1 nước của các tập đoàn cartel, những cartel giải tán năm 1947 theo quy định của các nước đồng minh. + Năm 1957 luật chống hạn chế cạnh tranh ra đời.
+ Năm 1973 bổ sung thêm vào những quy định kiểm tra việc sáp nhập của các doanh nghiệp lớn. + Luật Cartel tiếp tục sửa đổi vào các năm: 1976, 1989 và 1998.