PHẦN MỞ ĐẦU 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Một cách chung nhất, can thiệp nhân đạo được hiểu là việc can thiệp bằng vũ lực đối với một quốc gia mà không có sự đồng ý của quốc gia đó vì mục đích nhân đạo. Can thiệp nhân đạo là một vấn đề không mới trong quan hệ quốc tế. Trong học thuyết, thuật ngữ can thiệp nhân đạo xuất hiện từ thế kỷ 191.
Tuy nhiên, lý luận cũng như thực tiễn về can thiệp nhân đạo vẫn không ngừng phát triển. Về mặt lý luận, vẫn tồn tại rất nhiều những tranh cãi như: hiểu thế nào là can thiệp nhân đạo; có tồn tại hay không những cơ sở pháp lý quốc tế cho hoạt động can thiệp nhân đạo; nếu những hoạt động can thiệp nhân đạo là cần thiết thì chúng phải được thực hiện dưới những điều kiện, cơ chế nào. Về mặt thực tiễn, do bối cảnh quốc tế đã có những thay đổi đáng kể từ những năm cuối của thể kỷ 20, các hoạt động can thiệp bằng vũ lực với lý do vì mục đích nhân đạo ngày càng phổ biến và nghiêm trọng. Đặc biệt, bên cạnh những lý do khác, lý do “nhân đạo” có xu hướng trở thành chiêu bài cho một số thế lực quốc tế sử dụng để vi phạm chủ quyền, can thiệp vào các quốc gia khác.
Trong khi đó, pháp luật quốc tế mà cốt lõi là Hiến chương Liên hợp quốc lại chưa có những quy định đầy đủ, rõ ràng về vần đề này. Sự không thống nhất trong học thuyết, sự thiếu vắng các quy định trong luật quốc tế thực định, sự phức tạp trong thực tiễn về vấn đề can thiệp nhân đạo có thể được giải thích bởi tính phức tạp của các vấn đề mà hoạt động can thiệp nhân đạo đụng chạm tới: vấn đề sử dụng vũ lực trong quan 1 Ví dụ các học hàng đầu của Luật quốc tế như: Hugo Grotius trong tác phẩm Luật về chiến tranh và hoà bình, Quyển II; tác giả Vattel trong tác phẩm Luật vạn dân hay luật tự nhiên áp dụng cho quan hệ giữa các dân tộc và vương triều. 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hệ quốc tế; vấn đề không can thiệp vào công việc nội bộ của quốc gia; vấn đề tổ chức và hoạt động của Liên hợp quốc; vấn đề giải quyết các tranh chấp quốc tế; vấn đề bảo vệ các quyền cơ bản của con người… Xuất phát từ thực tiễn trên, việc tìm hiểu, nghiên cứu vấn đề can thiệp nhân đạo đặt trong bối cảnh của luật quốc tế hiện hành là rất cần thiết, có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI - Tình hình quốc tế: Can thiệp nhân đạo trong luật quốc tế hiện đại đã được đề cập nhiều trong các công trình nghiên cứu của các học giả quốc tế.
Đến nay, can thiệp nhân đạo vẫn luôn là chủ đề nhận được sự quan tâm hàng đầu của các nhà nghiên cứu luật quốc tế. Tuy nhiên, còn có rất nhiều sự mâu thuẫn, tranh cãi chưa thể dung hoà trong học thuyết, đặc biệt là trong các học thuyết pháp lý về tất cả các vấn đề liên quan đến can thiệp nhân đạo, từ định nghĩa can thiệp nhân đạo, phân loại can thiệp nhân đạo, đưa ra các đặc trưng cơ bản của can thiệp nhân đạo… - - Tình hình trong nước: Ngược lại với tình hình nghiên cứu sôi động về vấn đề can thiệp nhân đạo trên trường quốc tế, can thiệp nhân đạo được đề cập rất khiêm tốn ở Việt Nam. Việc nghiên cứu mới chỉ dừng ở mức độ một số bài viết, công trình khai thác một góc độ hẹp của vấn đề can thiệp nhân đạo. Cho đến nay, chưa có một nghiên cứu cụ thể về can thiệp nhân đạo cũng như chưa có một luận văn, luận án nào đề cập trực tiếp đến vấn đề này.
2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. MỤC ĐÍCH, NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI - Mục đích nghiên cứu : Trong khuôn khổ một luận văn thạc sĩ chuyên ngành luật quốc tế, tác giả cố gắng trả lời cho câu hỏi : có hay không những cơ sở pháp lý quốc tế cho hoạt động can thiệp nhân đạo? nếu có, can thiệp nhân đạo cần phải được thực hiện với những điều kiện và cơ chế nào? Tiếp đó, thông qua những hiểu biết về thực tiễn quan hệ quốc tế, bằng quan điểm khoa học pháp lý của mình, tác giả mong muốn xây dựng và đóng góp cho hệ thống quan điểm chính thống về việc cần thiết xây dựng một quy chế pháp lý quốc tế cho hoạt động can thiệp nhân đạo. - Nhiệm vụ: Đề tài tập trung vào việc tìm hiểu, nghiên cứu khái niệm can thiệp nhân đạo, từ đó đi sâu phân tích các đặc trưng, các hình thức can thiệp nhân đạo. Qua đó xác định tính pháp lý của can thiệp nhân đạo thông qua các quy định của luật quốc tế hiện đại, nêu bật tầm quan trọng của vấn đề can thiệp nhân đạo trong quan hệ quốc tế hiện nay cũng như những bất cập mà luật quốc tế đang phải đối mặt trong việc điều chỉnh vấn đề can thiệp nhân đạo.
GIỚI HẠN CỦA ĐỀ TÀI Đề tài tập trung chủ yếu vào việc nghiên cứu vấn đề can thiệp nhân đạo theo nghĩa hẹp: can thiệp có sử dụng vũ lực. Luận văn đề cập đến tính chất nhân đạo là hệ quả của hoạt động sử dụng vũ lực, chứ không đề cập đến tính chất nhân đạo là hệ quả của các thảm hoạ tự nhiên như : sóng thần, núi lửa, động đất… Đề tài sẽ đi sâu vào việc phân tích cơ chế can thiệp nhân đạo của các quốc gia, tổ chức khu vực không được sự cho phép của Hội đồng Bảo an và can thiệp nhân đạo theo thẩm quyền của Hội đồng Bảo an. Qua đó, phân tích 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các cơ sở lý luận và thực tiễn để xây dựng một cơ chế pháp lý cho hoạt động can thiệp nhân đạo trong quan hệ quốc tế hiện nay. Đề tài chỉ đề cập đến các khía cạnh pháp lý của vấn đề can thiệp nhân đạo.
Các khía cạnh chính trị, kinh tế, đạo đức… chỉ được xem xét nhằm làm rõ khía cạnh pháp lý của vấn đề. ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI Đối tượng nghiên cứu Các quy định của pháp luật quốc tế hiện đại tập chung chủ yếu vào các quy định của Hiến chương Liên hợp quốc năm 1945, các văn kiện pháp lý quốc tế có liên quan. Bên cạnh đó, tập trung nghiên cứu các Nghị quyết của Đại Hội đồng, Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc, án lệ của Toà án Công lý quốc tế, Toà án Hình sự quốc tế…liên quan đến thực tiễn các hoạt động can thiệp nhân đạo đã diễn ra. Phương pháp nghiên cứu Nhằm đạt được các mục tiêu của đề tài đặt ra, phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong đề tài dựa trên phương pháp luận duy vật lịch sử và duy vật biện chứng của Mác – Lênin, bên cạnh đó kết hợp các phương pháp tổng hợp, so sánh, phân tích pháp luật.
Ý NGHĨA LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI Đề tài là một nghiên cứu bước đầu về một vấn đề khá mới mẻ ở Việt Nam. Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ góp một phần vào bộ tài liệu tham khảo trong lĩnh vực pháp luật quốc tế đối với cả lĩnh vực nghiên cứu và giảng dạy. Đề tài đã khai thác các vấn đề lý luận về pháp luật quốc tế liên quan đến hoạt động can thiệp nhân đạo, đưa ra các nhận định, đánh giá về những vấn đề lý luận liên quan đến can thiệp nhân đạo. Bên cạnh đó, đề tài cũng 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com gợi mở những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu và tìm hiểu về can thiệp nhân đạo.
KẾT CẤU CỦA ĐỀ TÀI Luận văn có cấu trúc gồm ba phần. Phần thứ nhất trình bày những nội dung cơ bản về tính cấp thiết, mục đích, phạm vi nghiên cứu của đề tài. Phần thứ hai trình bày những nội dung chính của đề tài gồm ba chương: Chƣơng 1: Trình bày những vấn đề lý luận cơ bản về can thiệp nhân đạo: khái niệm, đặc điểm, phân loại can thiệp nhân đạo… Chƣơng 2: Tìm hiểu, phân tích thực tiễn về các loại hình can thiệp nhân đạo. Đề tài đi sâu vào việc nghiên cứu và làm rõ liệu có tồn tại cơ sở pháp lý của mỗi loại hình can thiệp nhân đạo như đã đề cập ở trên hay không.
Chƣơng 3: Trên cơ sở phân tích thực trạng hoạt động can thiệp nhân đạo của Hội đồng Bảo an, chương 3 sẽ phân tích một số nguyên nhân dẫn đến hoạt động can thiệp nhân đạo kém hiệu quả của Hội đồng Bảo an trong thời gian qua. Từ đó, sẽ phân tích và đưa ra một số giải pháp để hoạt động can thiệp nhân đạo theo thẩm quyền của Hội đồng Bảo an được hiệu quả hơn. Cuối luận văn là các phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com PHẦN THỨ HAI CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CAN THIỆP NHÂN ĐẠO 1.
KHÁI NIỆM VỀ CAN THIỆP NHÂN ĐẠO 1. Định nghĩa Thuật ngữ “Can thiệp nhân đạo” đã xuất hiện khá sớm, lần đầu tiên vào thế kỷ thứ 13 khi Thomas Aguinas cho rằng: “các quốc gia có chủ quyền có quyền can thiệp vào công việc nội bộ của quốc gia khác khi có sự đối xử thô bạo đối với công dân của mình ở mức độ không thể chấp nhận được”[8,223]. Từ nhiều thế kỷ trước, các quốc gia đã từng biện minh cho các hành vi can thiệp quân sự của mình vào nội bộ quốc gia khác với các lý do như bảo vệ quyền con người, bảo vệ các cộng đồng dân tộc thiểu số, bảo vệ kiều bào, hoặc các lý do nhân đạo khác. Đại diện tiêu biểu cho trường phái ủng hộ can thiệp nhân đạo thời kỳ trước khi xuất hiện Hiến chương Liên hợp quốc là Hugo Grotius- “cha đẻ” của pháp luật quốc tế, Hugo Grotius đã nhắc đến quyền can thiệp nhân đạo trong tác phẩm “Quyền chiến tranh và hoà bình”.
Ông cho rằng: “chiến tranh chỉ được phép nếu dựa trên những lý do đặc biệt” [12,2]. Ủng hộ mạnh mẽ cho học thuyết của Grotius còn có nhiều học giả luật quốc tế khác, trong đó có Vattel, một học giả luật quốc tế khá nổi tiếng người Pháp. Vattel cũng đã từng khẳng định: “Bất cứ quốc gia nước ngoài nào cũng có quyền ủng hộ một dân tộc áp bức nếu được họ yêu cầu” [43,298].