CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO PHI TÍN DỤNG VÀ QUY TRÌNH ÁP DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN TRONG QUẢN TRỊ RỦI RO PHI TÍN DỤNG TRONG CÁC NHTM 1. Rủi ro phi tín dụng trong NHTM 1. Rủi ro phi tín dụng trong NHTM * Khái niệm phi tín dụng Hoạt động phi tín dụng của ngân hàng có thể được hiểu theo nhiều cách và cũng chưa có một định nghĩa chính thức và chung nhất cho hoạt động này. Thông thường, phi tín dụng thường được hiểu theo hai cách chủ yếu sau đây.
Thứ nhất, đối với các khách hàng và các hoạt động kinh doanh thường ngày của NHTM, phi tín dụng là các dịch vụ ngân hàng cung cấp cho khách hàng nhằm đáp ứng các nhu cầu về tài chính, tiền tệ của khách hàng. Các dịch vụ này trực tiếp hoặc gián tiếp sẽ đem lại cho ngân hàng thu nhập bằng các khoản phí xác định thu từ khách hàng, không bao gồm các dịch vụ tín dụng. Các dịch vụ phi tín dụng của NHTM có thể phát sinh đồng thời với các hoạt động tín dụng nhằm đáp ứng nhu cầu gửi và vay tiền của khác hàng, đồng thời cũng có thể tồn tại độc lập với hoạt động tín dụng như: thanh toán, chuyển tiền, kinh doanh ngoại tệ … Theo cách hiểu thứ hai thì phi tín dụng là tất cả các hoạt động của ngân hàng mà không phải là hoạt động tín dụng, cho vay. Tức là các nghiệp vụ hoạt động của ngân hàng như huy động vốn, thanh toán, kiều hối, hạch toán kế toán, quản trị điều hành… đều là các hoạt động nghiệp vụ phi tín dụng.
Cách hiểu này thường được hiểu tại trong nội bộ ngân hàng, đặc biệt là các bộ phận quản trị, điều hành, kiểm soát và quản lý rủi ro. Trong bài viết này, cách hiểu thứ hai sẽ được áp dụng để phân tích và đi sâu tìm hiểu. Như vậy, rủi ro phi tín dụng là khả năng xảy ra những tổn thất không mong muốn cho ngân hàng khi ngân hàng thực hiện các hoạt động kinh doanh, vận hành 9 của mình mà những hoạt động đó không phải là việc ngân hàng cho vay, cấp tín dụng cho khách hàng. Theo thông tư số 13/2018/TT-NHNN của NHNN quy định về hệ thống kiểm soát nội bộ của NHTM thì có 04 loại rủi ro phi tín dụng trọng yếu cần kiểm soát như sau: rủi ro hoạt động, rủi ro thị trường, rủi ro lãi suất trên sổ ngân hàng và rủi ro thanh khoản.
Những loại rủi ro phi tín dụng trọng yếu trên sẽ là mục tiêu chính để tìm hiểu, nghiên cứu trong bài viết này. Các loại rủi ro phi tín dụng trọng yếu trong NHTM 1. Rủi ro hoạt động * Khái niệm rủi ro hoạt động Theo Ủy ban Basel về giám sát ngân hàng, rủi ro hoạt động là “rủi ro gây ra tổn thất do các nguyên nhân như con người, sự không đầy đủ hoặc vận hành không tốt các quy trình hệ thống; các sự kiện khách quan bên ngoài”. Theo thông tư số 40, rủi ro hoạt động được định nghĩa là “rủi ro do các quy trình nội bộ quy định không đầy đủ hoặc có sai sót, do yếu tố con người, do các lỗi, sự cố của hệ thống hoặc do các yếu tố bên ngoài làm tổn thất về tài chính, tác động tiêu cực phi tài chính đối với ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài (bao gồm rủi ro pháp lý)”.
Theo thông tư, rủi ro hoạt động không bao gồm: Rủi ro danh tiếng: là rủi ro xảy ra cho ngân hàng khi các khách hàng, đối tác, nhà đầu tư, cổ đông hoặc công chúng có phản ứng tiêu cực về uy tín của NHTM. Rủi ro chiến lược: rủi ro do NHTM có hoặc không có chiến lược, chính sách ứng phó kịp thời trước các thay đổi của môi trường kinh doanh, từ đó làm giảm khả năng đạt được kế hoạch, mục tiêu lợi nhuận của NHTM. Như vậy, rủi ro hoạt động là rủi ro xảy ra bởi yếu tố bên trong như các quy trình nội bộ yếu kém, do yếu tố con, yếu tố hệ thống và các yếu tố bên ngoài gây tác động trái chiều đối với doanh nghiệp, ngân hàng. Rủi ro hoạt động không bao gồm rủi ro danh tiếng và chiến lược.
10 * Đặc điểm của rủi ro hoạt động Qua định nghĩa về rủi ro hoạt động, có thể thấy được rủi ro hoạt động có các đặc điểm: Rủi ro hoạt động có thể liên quan đến toàn bộ các bộ phận của ngân hàng. Chẳng hạn nếu hệ thống máy tính bị tạm treo hay xảy ra sự cố mất điện không khắc phục được thì toàn bộ hoạt động của ngân hàng sẽ bị ngưng trệ. Hay khi xảy ra thiên tai, hỏa hoạn làm hỏng cơ sở vật chất, giấy tờ của ngân hàng sẽ gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động bình thường của ngân hàng. Nguyên nhân chủ yếu nhất gây ra rủi ro hoạt động là từ nguyên nhân con người với một số hoạt động như: lừa đảo, biển thủ, giả mạo chữ ký, giấy tờ, cố ý làm trái, lách qua các quy định của ngân hàng, pháp luật.
Rủi ro thị trường trong NHTM * Khái niệm rủi ro thị trường Theo quy định cua Basel II thì “rủi ro thị trường phát sinh từ những thay đổi bất lợi về giá trị của các trạng thái hoặc các danh mục tài sản do những thay đổi trong giá cả thị trường, lãi suất hay tỷ giá”. Khoản 1 Điều 1 Thông tư số 40 có quy định “Rủi ro thị trường là rủi ro do biến động bất lợi của lãi suất, tỷ giá, giá vàng, giá chứng khoản và giá hàng hóa trên thị trường”. Cũng theo thông tư, rủi ro thị trường bao gồm: Rủi ro lãi suất: rủi ro gây ra do những biến động bất lợi của lãi suất trên thị trường tài chính đối với giá trị của công cụ tài chính có lãi suất, giấy tờ có giá, sản phẩm phái sinh lãi suất trên sổ kinh doanh của NHTM. Rủi ro ngoại hối: là rủi ro xảy ra khi có biến động bất lợi của tỷ giá, giá vàng trên thị trường khi NHTM có trạng thái ngoại tệ, trạng thái vàng.
Rủi ro cổ phiếu: rủi ro xảy ra khi giá cổ phiếu trên thị trường có biến động bất lợi đối với giá trị của cổ phiếu, giá trị chứng khoán phái sinh mà NHTM đang nắm giữ trên sổ kinh doanh. 11 Rủi ro giá hàng hóa: rủi ro gây ra do những biến động bất lợi của giá hàng hóa trên thị trường đối với giá trị của sản phẩm phái sinh hàng hóa, giá trị của sản phẩm trong giao dịch ngay chịu rủi ro giá hàng hóa của NHTM. Như vậy, rủi ro thị trường là rủi ro bị ảnh hưởng, tác động bởi các yếu tố bên ngoài ngân hàng, ảnh hưởng trực tiếp tới ngân hàng khi có sự biến động mạnh về lãi suất, tỷ giá trên thị trường tài chính. * Đặc điểm của rủi ro thị trường Rủi ro thị trường có những đặc điểm sau: Là loại rủi ro được yêu cầu trong trụ cột thứ nhất (yêu cầu vốn tối thiểu) của Basel II cùng với rủi ro tín dụng và rủi ro hoạt động.
Vì rủi ro thị trường gây ra do sự biến động của lãi suất và giá trị hàng hóa lưu thông trên thị trường cho nên tác động của nó không chỉ đối với mỗi ngân hàng mà còn gây tác động đến hiệu suất hoạt động của toàn bộ thị trường. Rủi ro thị trường không thể phòng ngừa bằng đa dạng hóa sản phẩm. Rủi ro lãi suất trên sổ ngân hàng trong NHTM * Khái niệm rủi ro lãi suất trên sổ ngân hàng Rủi ro lãi suất trên sổ ngân hàng được quy định tại Thông tư số 40 là “rủi ro do biến động bất lợi của lãi suất đối với thu nhập, giá trị tài sản, giá trị nợ phải trả và giá trị cam kết ngoại bảng của ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài, phát sinh do: Chênh lệch thời điểm ấn định mức lãi suất mới hoặc kỳ xác định lại lãi suất; Thay đổi mối quan hệ giữa các mức lãi suất của các công cụ tài chính khác nhau nhưng có cùng thời điểm đáo hạn; Thay đổi mối quan hệ giữa các mức lãi suất ở các kỳ hạn khác nhau; Tác động từ các sản phẩm quyền chọn lãi suất, các sản phẩm có yếu tố quyền chọn lãi suất. Rủi ro thanh khoản trong NHTM * Khái niệm rủi ro thanh khoản: Thanh khoản trong ngân hàng là khả năng ngân hàng sử dụng các nguồn vốn hoặc tài sản có tính quy đổi cao, có thể dùng để đáp ứng kịp thời các nhu cầu chi trả với mức phí hợp lý ngay khi nhu cầu chi trả của ngân hàng phát sinh.
Hay nói cách khác, thanh khoản trong NHTM là khả năng đáp ứng kịp thời các nghĩa vụ tài chính của ngân hàng khi chúng đến hạn với mức chi phí hợp lý. Theo thông tư 13, rủi ro thanh khoản được định nghĩa là “rủi ro do: Ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài không có khả năng thực hiện các nghĩa vụ trả nợ khi đến hạn; hoặc Ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài có khả năng thực hiện nghĩa vụ trả nợ khi đến hạn nhưng phải chi trả chi phí cao hơn mực chi phí bình quân của trị trường theo quy định nội bộ của ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài.” Như vậy rủi ro thanh khoản trong NHTM là rủi ro phát sinh khi ngân hàng thiếu khả năng chi trả tại một thời điểm nào đó hoặc không chuyển đổi kịp thời các loại tài sản đang có ra tiền hoặc phải huy động các nguồn vốn với chi phí cao để đáp ứng nhu cầu thanh toán của mình. Rủi ro thanh khoản là một trong những loại rủi ro trọng yếu nhất của NHTM, là nguyên nhân trực tiếp có thể dẫn đến khủng hoảng thanh khoản trong ngân hàng. Mặc dù ngân hàng đang có hoạt động tài chính, kinh doanh tốt, tài chính bảo đảm nhưng bất kỳ một yếu tố nào cũng có thể tác động đến việc thanh khoản của ngân hàng, làm ngân hàng sụp đổ.
Tuy nhiên, rủi ro thanh khoản lại thường không phải là nguyên nhân chính và ban đầu dẫn đến sự sụp đổ của ngân hàng mà thường là kết quả của sự sụp đổ đó. Ví dụ cho việc này là vụ sụp đổ của ngân hàng Washington Mutual. Washington Mutual từng là ngân hàng lớn thứ sáu của nước Mỹ, sở hữu Washington Mutual Saving Bank (tổ chức cho vay và tiết kiệm hàng đầu quốc gia).