CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ CÔNG TÁC QUẢN LÝ TIỀN LƯƠNG 1.1 Khái niệm tiền lương và công tác quản lý tiền lương trong Công ty 1.1 Khái niệm tiền lương Tiền lương là một nội dung quan trọng được quan tâm trong đời sống kinh tế - xã hội của bất kỳ một quốc gia nào. Tùy theo cách tiếp cận, phương thức vận hành và trình độ phát triển của nền kinh tế mà người ta có những quan niệm khác nhau về tiền lương. Theo Thạc sĩ Nguyễn Thị Thu Hương: “Tiền lương là biểu hiện bằng tiền của hao phí lao động sống cần thiết mà doanh nghiệp trả cho người lao động theo thời gian, khối lượng công việc mà người lao động đã cống hiến cho doanh nghiệp: [3].
Trong thời kỳ tư bản chủ nghĩa, mọi tư liệu lao động điều được sở hữu của các nhà tư bản, người lao động không có tư liệu lao động phải đi làm thuê cho chủ tư bản, do vậy tiền lương được hiểu theo quan điểm sau: “Tiền lương là giá cả của sức lao động mà người sử dụng lao động trả cho người lao động” [2]. Quan điểm trên xuất phát từ việc coi sức lao động là một hàng hoá đặc biệt được đưa ra trao đổi và mua bán một cách công khai. Tiền lương luôn được coi là đối tượng quan tâm hàng đầu của người lao động và của các doanh nghiệp. Đối với người lao động thì tiền lương là nguồn thu nhập chủ yếu của bản thân người đó và gia đình họ, còn đối với doanh nghiệp thì tiền lương lại là một yếu tố nằm trong chi phí sản xuất.2 Đặc trưng, ý nghĩa và chức năng của tiền lương ❖ Dưới phương diện pháp lý tiền lương có những đặc trưng cơ bản sau Thứ nhất, về chủ thể tham gia trong quan hệ pháp luật về tiền lương [1]: Chủ thể tham gia bao gồm người lao động và người sử dụng lao động.
Thứ hai, về điều kiện trả lương [1]: Người sử dụng lao dộng trả lương cho người lao động khi họ hoàn thành công việc theo thỏa thuận trong hợp đồng hoặc theo pháp luật quy định. 5 Thứ ba, về căn cứ trả lương cho người lao động [1]: Tiền lương của người lao động do hai bên thỏa thuận, khi người sử dụng lao động trả lương cho họ cần phải căn cứ vào: Năng suất, chất lượng và hiệu quả công việc được giao. Thứ tư, về bản chất của tiền lương [1]: Tiền lương là giá cả của sức lao động, thị trường sức lao động hoạt động theo quy luật cung cầu, người lao động và người sử dụng lao động có quyền thỏa thuận về mức tiền lương, khi kinh tế - xã hội thay đổi thì kéo theo tiền lương cũng thay đổi theo. ❖ Tiền lương có các ý nghĩa sau Tiền lương là công cụ pháp lý để bảo vệ người lao động một cách công bằng khi tham gia vào quan hệ lao động [1].
Tiền lương là công cụ để nhà nước điều tiết thu nhập trong cộng đồng dân cư và đảm bảo công bằng xã hội [1]. Tiền lương là giá cả sức lao động làm cơ sở để các bên giao kết hợp đồng lao động, giải quyết khi có tranh chấp [1]. Tiền lương là công cụ kích thích người lao động [1]. ❖ Tiền lương có các chức năng sau Là đòn bẩy cho doanh nghiệp Kích thích người lao động tăng năng suất lao động Tái sản xuất lao động [1].3 Nguyên tắc trả lương trong doanh nghiệp Tiền lương của người lao động do hai bên thoả thuận trong hợp đồng lao động và được trả theo năng suất lao động, chất lượng và hiệu quả công việc.
Mức lương của người lao động không được thấp hơn mức lương tối thiểu do Nhà nước quy định. Theo đó, các nguyên tắc cơ bản cho việc trả lương trong doanh nghiệp được quy định như sau: Nguyên tắc 1: Trả lương ngang nhau cho những lao động như nhau trong doanh nghiệp [3]. 6 Đây là nguyên tắc đảm bảo sự công bằng, tránh sự bất bình đẳng trong công tác trả lương. Nguyên tắc này phải được thể hiện trong các thang lương, bảng lương và các hình thức trả lương trong doanh nghiệp.
Nguyên tắc 2: Đảm bảo năng suất lao động tăng nhanh hơn tiền lương bình quân [3]. Trong doanh nghiệp tiền lương là yếu tố chi phí sản xuất kinh doanh; nguyên tắc này đảm bảo cho doanh nghiệp có hiệu quả trong công tác sử dụng tiền lương làm đòn bẩy, thể hiện lên hiệu quả trong sử dụng chi phí của doanh nghiệp. Nguyên tắc 3: Phân phối theo số lượng và chất lượng lao động [3]. Nguyên tắc này đòi hỏi doanh nghiệp tránh tình trạng xây dựng các hình thức lương phân phối bình quân, vì như thế sẽ tạo ra sự ỷ lại và sức ỳ của ngưòi lao động trong doanh nghiệp.
Nguyên tắc 4: Đảm bảo mối quan hệ hợp lý về tiền lương giữa những người lao động trong các điều kiện khác nhau [3]. Nguyên tắc này làm căn cứ cho doanh nghiệp xây dựng tổ chức thực hiện công tác tiền lương công bằng hợp lý trong doanh nghiệp. Nhằm đảm bảo cho công nhân yên tâm trong sản xuất trong những điều kiện làm việc khó khăn, môi trường độc hại.4 Hình thức trả lương Bộ luật Lao động năm 2012 quy định “Người sử dụng lao động có quyền lựa chọn hình thức trả lương theo thời gian, sản phẩm hoặc khoán. Hình thức trả lương đã chọn phải được duy trì trong một thời gian nhất định; trường hợp thay đổi hình thức trả lương, thì người sử dụng lao động phải thông báo cho người lao động biết trước ít nhất 10 ngày” [5].5 Hình thức trả lương theo thời gian Theo hình thức này, lương người lao động được tính theo thời gian làm việc, theo ngành nghề và trình độ thành thạo nghiệp vú, kỹ thuật chuyên môn của người lao động.
Tùy theo tính chất lao động khác nhau mà mỗi ngành nghề cụ thể có một thang lương riêng: Thang nhân cơ khí, nhân viên lái xe,… Trong mỗi thang lương lại tùy theo trình độ nghiệp vụ, kỹ thuật, chuyên môn mà lại chia làm nhiều bậc lương, 7 mỗi bặc lương có một mức tiền lương nhất định. Đơn vị để tính lương thời gian là lương tháng, lương ngày, lương giờ. Tiền lương theo thời gian được trả cho người lao động căn cứ vào thời gian làm việc thực tế, cụ thể như sau: Lương tháng được quy định sãn đối với từng bậc luong trong các thang lương. Lương tháng thường được áp dụng để trả lương cho công nhân viên làm công tác quản lý kinh tế, quản lý hành chính và các nhân viên thuộc các ngành không có tính chất sản xuất.
Tiền lương tháng được trả cho một cho một tháng làm việc xác định xem phim. Tiền lương tuần được trả cho một tuần làm việc xác định trên cơ sở tiền lương tháng nhân với 12 tháng và chia cho 52 tuần. Lương ngày là lương trả cho người lao động trả theo người lao động theo mức lương ngày và số ngày làm việc thực tế trong tháng. Tiền lương ngày được trả cho một ngày làm việc xác định trên cơ sở tiền lương thángg chia cho số ngày làm việc bình thường trong tháng theo quy định của pháp luật mà doanh nghiệp lựa chọn, nhưng ttối đa không quá 26 ngày.
Lương ngày thường được áp dụng để trả lương cho lao động hưởng lương theo thời gian. Tiếng giờ được trả cho một giờ làm việc xác định trên cơ sở tiền lương ngày chia cho số giờ làm việc bình thường trong ngày mà doanh nghiệp lựa chọn phù hợp quy định của pháp luật. Lương giờ thường được áp dụng để tính lương cho người lao động khi làm thêm giờ.6 Phụ cấp lương Phụ cấp lương là các khoản tiền mà người lao động được nhận thêm ngoài khoản lương lương tính theo công việc hoặc chức danh đã thỏa thuận trong trường hợp đồng lao động [6].7 Tiền thưởng Tiền thưởng là một loại thù lao lao động bổ sung cho lương để kích thích người lao động nỗ lực thường xuyên, là một hình thức khuyến khích vật chất có tác dụng tích cực.8 Các yếu tố ảnh hưởng đến công tác trả lương tại doanh nghiệp ❖ Yếu tố bản thân công việc Đánh giá công việc là một khâu trong hệ thống đãi ngộ, qua đó tổ chức xác định được giá trị và tấm quan trọng cảu một công việc so với các công việc khác. Đánh giá công việc nhằm đạt được các mục tiêu sau: - Xác định cấu trúc công việc của tổ chức.
- Xác định cấu trúc công việc của tổ chức. - Mang lại bình đẳng và trật tự trong mối quan công việc. - Triển khai một thứ bậc giá trị của công việc được sử dụng để thiết lập cơ cấu lương bổng. ❖ Yếu tố bản thân người lao động Tiền lương không chỉ phụ thuộc vào mức độ hoàn thành công việc mà còn phụ thuộc vào yếu tố nội tại của người lao động như thâm niên, kinh nghiệm, sự trung thành, tiềm năng của người lao động.
❖ Môi trường Công ty Là yếu tố chủ quan tác động đên tiền lương bên cạnh chính sách của Công ty, bầu không khí văn hóa, khả năng chi trả, cơ cấu tổ chức cũng có ảnh hưởng đến cơ cấu tiền lương bởi với cơ cấu tổ chức nhiểu tầng thì chi phí trả cho người lao động cũng như cán bộ nhân viên sẽ tăng lên Ngoài những yếu tố trên thì tiền lương cũng chịu ảnh hưởng của các yếu tố của môi trường bên ngoài như địa lý, kinh tế, xã hội, chính trị, pháp luật. Tổ chức muốn tồn tại phải chịu sự chi phối của các quy luật trong môi trường mà nó đang tồn tại.9 Quỹ lương trong Công ty ❖ Khái niệm quỹ lương Quỹ tiền lương của doanh nghiệp là toàn bộ tiền lương (kể cả các khoản phụ cấp) mà doanh nghiệp trả cho tất cả các loại lao động thuộc doanh nghiệp quản lý và sử dụng [1]. Thành phần quỹ tiền lương bao gồm nhiều khoản như: Lương sản phẩm, các khoản phụ cấp, tiền thưởng trong sản xuất. Ngoài ra trong quỹ lương kế hoạch còn 9 được tính cả khoản tiền chi trợ cấp BHXH cho công nhân viên trong thời gian nghỉ ốm đau, thai sản, tai nạn lao động.
Thông qua tình hình biến động của quỹ lương sẽ cho phép doanh nghiệp đánh giá được tình hình sử dụng lao động và kết quả lao động, từ đó có biện pháp động viên công nhân viên hăng hái lao động nhằm năng cao năng suất lao động. Các thành phần của quỹ tiền lương: - Tiền lương cơ bản theo các quy định của Nhà nước và công ty (còn gọi là tiền lương cấp bậc hay là tiền lương cố định). - Tiền lương biến đổi: Bao gồm các khoản phụ cấp, tiền thưởng,… mang tính chất lương.
