Tổng quan nghiên cứu

Kiểm soát chi thường xuyên ngân sách nhà nước là nhiệm vụ trọng tâm nhằm đảm bảo kỷ luật tài khóa, nâng cao tính minh bạch và tối ưu hóa hiệu quả sử dụng nguồn lực công tại các cơ quan hành chính địa phương. Tại huyện Long Mỹ, tỉnh Hậu Giang – địa bàn có diện tích tự nhiên 26.072,37 ha với dân số 76.678 người (mật độ 295 người/km²), tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân duy trì ở mức khoảng 11,2%/năm giai đoạn 2019 - 2021. Mặc dù tổng thu ngân sách nhà nước trên địa bàn năm 2019 đạt 456.506,734 triệu đồng (vượt 5,38% so với dự toán), nguồn thu nội địa thực tế chỉ đạt 18.824,473 triệu đồng, khiến huyện phải dựa vào nguồn trợ cấp cân đối và bổ sung có mục tiêu từ ngân sách cấp tỉnh lên tới 402.005,974 triệu đồng (chiếm trên 88% tổng thu ngân sách).

Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với công tác điều hành chi ngân sách khi tổng chi cân đối năm 2019 quyết toán ở mức 355.986,991 triệu đồng (đạt 92,24% dự toán). Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là đánh giá toàn diện hoạt động chi thường xuyên và quy trình kiểm soát chi tại Phòng Tài chính - Kế hoạch của Ủy ban nhân dân huyện Long Mỹ giai đoạn 2019 - 2021, nhận diện các điểm nghẽn trong công tác lập, chấp hành và quyết toán dự toán. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện ở việc lượng hóa các chỉ số chi tiêu công cho 12 lĩnh vực sự nghiệp, hỗ trợ địa phương giảm thiểu tỷ lệ lãng phí từ 10% đến 15% và nâng cao hiệu suất phân bổ ngân sách trong các năm tài khóa tiếp theo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên Lý thuyết Quản lý Tài chính công Hiện đại kết hợp với Khung kiểm soát nội bộ và các nguyên tắc điều hành theo Luật Ngân sách Nhà nước số 83/2015/QH13. Ba khái niệm nền tảng được định vị rõ nét: thứ nhất, ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và thực hiện trong một năm tài khóa (từ ngày 1 tháng 1 đến ngày 31 tháng 12); thứ hai, chi thường xuyên là quá trình phân phối, sử dụng vốn ngân sách nhà nước nhằm đáp ứng nhu cầu chi tiêu định kỳ phục vụ duy trì bộ máy nhà nước và cung ứng dịch vụ công; thứ ba, kiểm soát chi thường xuyên là hệ thống các biện pháp thẩm tra, giám sát tính hợp lệ, hợp pháp và hiệu quả của các khoản chi trước, trong và sau khi thanh toán qua Kho bạc Nhà nước.

Khung phân tích phân định chi thường xuyên theo 4 nhóm tính chất kinh tế: chi thanh toán cho cá nhân (chiếm trên 60% tổng chi), chi nghiệp vụ chuyên môn, chi mua sắm tài sản công và các khoản chi khác. Hoạt động quản lý vận hành nghiêm ngặt theo 3 nguyên tắc trụ cột: quản lý theo dự toán pháp lệnh, nguyên tắc tiết kiệm hiệu quả và nguyên tắc thanh toán chi trả trực tiếp qua Kho bạc Nhà nước.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn thu thập nguồn dữ liệu thứ cấp toàn diện trong khoảng thời gian từ tháng 7 đến tháng 9 năm 2022. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 100% các báo cáo quyết toán ngân sách, báo cáo tài chính định kỳ và dữ liệu kết xuất từ Hệ thống Thông tin Quản lý Ngân sách và Kho bạc (TABMIS) của Ủy ban nhân dân huyện Long Mỹ trong 3 năm tài khóa (2019, 2020 và 2021). Phương pháp chọn mẫu toàn bộ được áp dụng nhằm bao quát toàn bộ 14 khoản mục chi tiêu công mà không bị sai lệch do mẫu ngẫu nhiên.

Phương pháp phân tích dữ liệu tích hợp giữa phương pháp thống kê mô tả, phân tích số tuyệt đối, số tương đối để xác định tốc độ tăng trưởng và kỹ thuật so sánh chuỗi thời gian lịch đại. Đơn vị khảo sát có 7 nhân sự chuyên trách tại Phòng Tài chính - Kế hoạch (100% đạt trình độ đại học, 71,43% nam, 28,57% nữ, trong đó 57,14% có thâm niên công tác từ 10 đến 11 năm). Việc lựa chọn tổ hợp phương pháp này giúp đối chiếu chính xác giữa định mức dự toán được duyệt và số liệu quyết toán thực tế, làm sáng tỏ nguyên nhân biến động ngân sách.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, chi thường xuyên luôn chiếm tỷ trọng áp đảo trên 75% trong tổng chi cân đối ngân sách của huyện Long Mỹ. Trong đó, chi sự nghiệp giáo dục, đào tạo và dạy nghề chiếm tỷ trọng lớn nhất với dự toán năm 2019 là 154.084,481 triệu đồng và quyết toán đạt 144.227,301 triệu đồng (đạt 78,25% dự toán phân bổ).

Thứ hai, mức độ chuẩn xác trong việc lập và chấp hành dự toán có sự chênh lệch lớn giữa các ngành. Chi quốc phòng đạt 4.693,904 triệu đồng so với dự toán 4.447,504 triệu đồng; chi an ninh đạt 1.586,053 triệu đồng trên dự toán 1.586,653 triệu đồng (đạt 99,98%). Ngược lại, chi sự nghiệp khoa học và công nghệ có tỷ lệ chấp hành rất thấp qua các năm: năm 2019 chỉ đạt 50,05% (quyết toán 286,791 triệu đồng trên dự toán 573,000 triệu đồng), năm 2020 đạt 63,39% (quyết toán 301,235 triệu đồng trên dự toán 475,209 triệu đồng) và năm 2021 đạt 88,04% (quyết toán 200,161 triệu đồng trên dự toán 227,350 triệu đồng).

Thứ ba, các khoản chi sự nghiệp kinh tế ghi nhận tỷ lệ chấp hành đạt 97,98% (quyết toán 54.897,883 triệu đồng so với dự toán 57.699,758 triệu đồng). Cụ thể, chi nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản và thủy lợi đạt 39.431,268 triệu đồng (đạt 99,76%), chi giao thông vận tải đạt 8.575,198 triệu đồng (đạt 94,69%) và chi kiến thiết thị chính đạt 9.530,099 triệu đồng (đạt 93,68%).

Thứ tư, chi quản lý hành chính, Đảng và đoàn thể duy trì sự ổn định cao với quyết toán 34.239,885 triệu đồng trên dự toán 34.545,220 triệu đồng (đạt 97,42%), trong khi các khoản chi chuyển giao ngân sách bổ sung có mục tiêu cho cấp xã đạt 37.949,169 triệu đồng (đạt 100% dự toán).

Thảo luận kết quả

Thực tế tỷ lệ giải ngân không đồng đều giữa các lĩnh vực cho thấy công tác lập dự toán tại một số đơn vị sự nghiệp cơ sở còn mang tính hình thức, chưa bám sát kế hoạch triển khai đề tài thực tế, nhất là lĩnh vực khoa học công nghệ. Đối chiếu với công trình của tác giả Ngọc Thị Thu Hà (2018) tại huyện Đồng Hỷ với tỷ lệ chi thường xuyên đúng quy định đạt khoảng 87%, kết quả chấp hành chung 92,24% tại huyện Long Mỹ là khá tích cực nhưng vẫn tiềm ẩn rủi ro lãng phí nguồn vốn chưa sử dụng hết trong năm ngân sách. Đồng thời, tương tự nghiên cứu của tác giả Trịnh Lê Hoài (2020) và tác giả Lê Đức Thuận (2018), công tác kiểm soát chi cấp huyện vẫn gặp khó khăn do sự thiếu đồng bộ trong việc chia sẻ dữ liệu điện tử giữa Phòng Tài chính - Kế hoạch và Kho bạc Nhà nước.

Dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan qua biểu đồ cơ cấu giá trị sản xuất (năm 2021 khu vực I chiếm 67,89%, khu vực II chiếm 17,70%, khu vực III chiếm 14,41%) cùng các bảng đối chiếu sai lệch dự toán - quyết toán cho từng tiểu mục. Việc này khẳng định ý nghĩa quan trọng của việc hoàn thiện công tác kiểm soát chi thường xuyên, tạo điều kiện tiết kiệm nguồn kinh phí để tái đầu tư vào hệ thống hạ tầng nông nghiệp nông thôn.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả phân tích thực trạng giai đoạn 2019 - 2021, bốn giải pháp trọng tâm được đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả kiểm soát chi thường xuyên giai đoạn 2023 - 2025:

  1. Đổi mới quy trình lập và giao dự toán ngân sách: Phòng Tài chính - Kế hoạch chủ trì phối hợp với 100% đơn vị sử dụng ngân sách huyện và 8 xã, thị trấn áp dụng triệt để phương pháp lập dự toán theo kết quả đầu ra. Mục tiêu là đưa tỷ lệ chênh lệch giữa quyết toán và dự toán các khoản chi sự nghiệp giáo dục, khoa học công nghệ về dưới mức 5%, hoàn thành trong quý 3/2023.

  2. Tăng cường kết nối và số hóa quy trình kiểm soát liên ngành: Thiết lập quy chế trao đổi dữ liệu tự động giữa Phòng Tài chính - Kế hoạch và Kho bạc Nhà nước huyện trên nền tảng hệ thống TABMIS. Giải pháp này giúp cắt giảm 30% thời gian xử lý hồ sơ thanh toán, đồng thời phát hiện sớm 100% các chứng từ chi sai chế độ, định mức ngay trong tháng phát sinh.

  3. Nâng cao năng lực chuyên môn và trách nhiệm giải trình của cán bộ kế toán: Tổ chức tối thiểu 2 khóa tập huấn nghiệp vụ chuyên sâu mỗi năm về chế độ kế toán hành chính sự nghiệp và quản trị tài chính công cho toàn bộ đội ngũ kế toán viên cấp xã và các trường học, hoàn thành việc chuẩn hóa nghiệp vụ trước tháng 11/2023.

  4. Mở rộng phạm vi và tăng tần suất thanh tra, kiểm tra tài chính: Ủy ban nhân dân huyện chỉ đạo thành lập đoàn kiểm tra liên ngành thực hiện tối thiểu 4 cuộc thanh tra định kỳ và đột xuất mỗi năm đối với các khoản chi mua sắm tài sản công và kinh phí sự nghiệp kinh tế, đảm bảo tỷ lệ xử lý và thu hồi các khoản chi sai quy định đạt 100% vào cuối mỗi niên độ tài chính.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Lãnh đạo và chuyên viên Phòng Tài chính - Kế hoạch cấp huyện: Cung cấp khung phương pháp phân tích đối chiếu dự toán và quyết toán thực tế, giúp nâng cao năng lực thẩm định dự toán và kiểm soát giải ngân ngân sách địa phương đạt độ chuẩn xác trên 95%.

  2. Cán bộ quản lý và kiểm soát viên Kho bạc Nhà nước: Nắm bắt bức tranh tổng thể về các bất cập trong lưu chuyển chứng từ chi thường xuyên, từ đó tối ưu hóa quy trình kiểm soát thanh toán qua hệ thống TABMIS và rút ngắn 20% thời gian phê duyệt hồ sơ.

  3. Học viên cao học, sinh viên và giảng viên chuyên ngành Kế toán, Tài chính công: Sử dụng luận văn như tài liệu tham khảo học thuật chuyên sâu với chuỗi số liệu thực chứng 3 năm (2019 - 2021) và hệ thống bảng biểu so sánh chi tiết tại địa bàn Tây Nam Bộ.

  4. Thủ trưởng đơn vị và kế toán trưởng các đơn vị thụ hưởng ngân sách: Tham khảo quy trình xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ và lập dự toán sát thực tế, hạn chế tình trạng bị cắt giảm dự toán hoặc phải hủy bỏ dự toán kinh phí vào cuối năm.

Câu hỏi thường gặp

  1. Tại sao chi sự nghiệp giáo dục chiếm tỷ trọng áp đảo trong chi thường xuyên của huyện Long Mỹ? Chi sự nghiệp giáo dục giữ vai trò nòng cốt nhằm đảm bảo kinh phí chi trả lương, phụ cấp cho đội ngũ giáo viên và duy trì cơ sở vật chất cho mạng lưới trường học tại 7 xã và 1 thị trấn. Năm 2019, dự toán chi giáo dục là 154.084,481 triệu đồng và quyết toán đạt 144.227,301 triệu đồng, chiếm hơn 40% tổng chi cân đối của toàn huyện.

  2. Vì sao chi sự nghiệp khoa học công nghệ năm 2019 chỉ đạt 50,05% so với dự toán? Tỷ lệ chấp hành thấp (quyết toán 286,791 triệu đồng trên dự toán 573,000 triệu đồng) bắt nguồn từ việc lập dự toán chưa sát với tiến độ phê duyệt các đề tài ứng dụng thực tế. Thủ tục giải ngân phức tạp khiến một số đơn vị chậm hoàn thiện hồ sơ nghiệm thu khối lượng trước khi kết thúc niên độ ngân sách.

  3. Cơ chế kiểm soát chi qua hệ thống TABMIS mang lại lợi ích gì cho công tác quản lý tài chính? Hệ thống TABMIS cho phép cập nhật dữ liệu thu - chi ngân sách theo thời gian thực giữa cơ quan tài chính và Kho bạc Nhà nước. Điều này giúp kiểm soát 100% hạn mức chi theo đúng mã mục kinh tế, ngăn chặn triệt để tình trạng chi vượt dự toán được phê duyệt tại tất cả các cơ quan, đơn vị trực thuộc.

  4. Lý do huyện Long Mỹ nhận trợ cấp ngân sách cấp trên lên tới hơn 88% trong năm 2019? Cơ cấu kinh tế của huyện chủ yếu là nông nghiệp với khu vực I chiếm 67,89% giá trị sản xuất năm 2021, dẫn đến nguồn thu nội địa năm 2019 chỉ đạt 18.824,473 triệu đồng. Ngân sách cấp tỉnh phải cấp bổ sung 402.005,974 triệu đồng để bảo đảm thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế, an ninh quốc phòng và an sinh xã hội.

  5. Luận văn sử dụng các chỉ tiêu nào để đo lường chất lượng công tác kiểm soát chi thường xuyên? Đề tài đánh giá thông qua 3 nhóm chỉ tiêu chính: tỷ lệ chấp hành dự toán phân bổ (đạt 92,24% tổng chi cân đối năm 2019), tính tuân thủ định mức tiêu chuẩn trong 100% hồ sơ thanh toán, và mức độ biến động tăng giảm của 12 lĩnh vực chi sự nghiệp qua chuỗi số liệu 3 năm.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý và kiểm soát chi thường xuyên ngân sách nhà nước tại cơ quan tài chính cấp huyện.
  • Nghiên cứu phản ánh trung thực thực trạng chi ngân sách huyện Long Mỹ giai đoạn 2019 - 2021 với quy mô chi cân đối năm 2019 đạt 355.986,991 triệu đồng (92,24% dự toán), chỉ rõ sự chênh lệch trong việc chấp hành chi giữa giáo dục (78,25%) và khoa học công nghệ (50,05% đến 88,04%).
  • Đóng góp cốt lõi của công trình là đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp mang tính ứng dụng cao, gắn liền với chuyển đổi số trên nền tảng TABMIS và chuẩn hóa năng lực cho 7 cán bộ chuyên trách.
  • Lộ trình triển khai khuyến nghị được định hướng rõ ràng trong giai đoạn 2023 - 2025 với mục tiêu khống chế độ lệch dự toán dưới 5% và duy trì tối thiểu 4 cuộc thanh kiểm tra nội bộ mỗi năm.
  • Hãy tham khảo và vận dụng ngay các đề xuất từ luận văn để tối ưu hóa công tác lập dự toán, nâng cao kỷ cương tài chính và nâng cao hiệu quả chi tiêu công tại cơ quan của bạn!