MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Những năm gần đây, quá trình hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng trở lên sâu rộng, các quốc gia ở khu vực Đông Nam Á nói riêng và Châu Á nói chung ngày càng trở lên có vị thế trong nền kinh tế thế giới. Ở nước ta, đáp ứng xu hướng hội nhập đó, Việt Nam đã và đang hoàn thiện hành lang pháp lý về kế toán, kiểm toán theo thông lệ các nước nhằm nâng cao chất lượng thông tin kế toán. Trong một DN, kết quả của hệ thống thông tin kế toán là thông tin về tình hình tài chính, kết quả kinh doanh và lưu chuyển dòng tiền của đơn vị.
Vì vậy, chất lượng thông tin kế toán là vấn đề cực kỳ quan trọng vì nó ảnh hưởng trực tiếp tới chất lượng và hiệu quả quyết định của người sử dụng thông tin. Theo đó, Doanh thu là một trong những chỉ tiêu tài chính quan trọng để đánh giá hiệu quả SXKD của DN, là biến số trong nhiều phép tính và tỉ lệ như chỉ số vòng quay các khoản phải thu, vòng quay tổng TS, tỷ suất lợi nhuận từ hoạt động LV Thạc sĩ Kinh tế kinh doanh, tỷ suất lợi nhuận trên một cổ phần, biên lợi nhuận thuần,. đây là những chỉ tiêu được các nhà quản lý rất quan tâm. Do vậy, công tác quản lý và kế toán doanh thu một cách khoa học, hợp lý sẽ giúp cho các nhà quản trị đưa ra các quyết định đúng đắn trong kinh doanh nhằm duy trì hoạt động và tăng khả năng cạnh tranh của DN trên thị trường.
Kế toán doanh thu cung cấp một cách đầy đủ, kịp thời, xác thực các thông tin cần thiết liên quan tới doanh thu của DN là cơ sở để nhà quản trị đưa ra quyết định trong quá trình hoạt động. Hơn nữa, các thông tin về doanh thu được trình bày trên BCTC liên quan với các đặc tính theo đúng yêu cầu pháp luật kế toán trên góc độ của kế toán sẽ đảm bảo tính hữu ích, tính so sánh của thông tin kế toán và từ đó sẽ giúp cho các nhóm đối tượng sử dụng thông tin ở bên ngoài DN có những đánh giá đúng về DN cũng như đưa ra các quyết định phù hợp. Bản thân, kế toán doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ là một trong những nội dung đòi hỏi có tính cập nhật cao, nhằm phù hợp với sự phát triển không ngừng của nền kinh tế, sự thay đổi của trình độ quản lý, chính sách kinh tế, và công nghệ khoa học kỹ thuật. Đặc biệt, trong thời đại thương mại điện tử, thực tế người sử dụng 1 thông tin kế toán sẽ quan tâm nhiều đến kế toán doanh thu hơn kế toán chi phí theo kiểu truyền thống.
Bảo hiểm nhân thọ là một ngành kinh tế đặc thù, các sản phẩm kinh doanh đa dạng, hoạt động kinh doanh diễn ra ở phạm vi rộng; là một lĩnh vực kinh doanh gắn liền với an sinh xã hội. Do đó, BHNT không đơn thuần là hoạt động bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ đơn thuần mà còn có sự phức tạp trong các điều kiện đi kèm với hợp đồng bảo hiểm hay quyền lựa chọn thu phí bảo hiểm định kỳ hay một lần; đồng thời thay đổi những chính sách bảo hiểm sẽ dẫn đến những thay đổi trong thu phí bảo hiểm. Điều này đã tạo ra những thách thức lớn cho kế toán trong việc nhận diện doanh thu; đo lường, xác định, ghi nhận và trình bày doanh thu trên BCTC. Có rất nhiều câu hỏi đặt ra xoay quanh vấn đề doanh thu mà kế toán cần phải xây dựng hệ thống thông tin để trả lời.
Vì vậy, việc nghiên cứu lý luận, đánh giá thực tiễn và đưa ra các giải pháp hoàn thiện về kế toán doanh thu có ý nghĩa quan trọng trong công tác quản lý tại mỗi DN BHNT nói riêng và cả nền kinh tế nói chung, nó LV Thạc sĩ Kinh tế mang tính ứng dụng cho cả hiện tại và tương lai. Tổng Công ty Bảo Việt Nhân thọ (gọi tắt là: BaoViet Life), đã có mặt tại thị trường Việt Nam được hơn 25 năm, phủ sóng rộng khắp 63 tỉnh thành toàn quốc; doanh thu của TCT BVNT luôn ở mức top đầu của các doanh nghiệp cùng lĩnh vực. Tuy nhiên, do đội ngũ KTV còn non trẻ cũng như phải đối mặt với những thách thức trong việc đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của các bên liên quan, thách thức trong việc bắt kịp xu hướng vận động của hoạt động kế toán trên thế giới, các nội dung kế toán doanh thu của TCT BVNT vẫn chưa thực sự đầy đủ và rõ ràng, cần hoàn thiện một cách khoa học và hợp lý hơn. Bên cạnh đó, trong những năm gần đây đã có nhiều công trình của các nhà khoa học trong và ngoài nước nghiên cứu về lý luận kế toán doanh thu trong các DN.
Các công trình nghiên cứu đã từng bước hoàn thiện, bổ sung lý luận về kế toán doanh thu trong các DN kinh doanh trong các lĩnh vực tài chính, ngân hàng, xây dựng… cũng như lý luận về từng nội dung của kế toán doanh thu trong các DN. Tuy nhiên, chưa có công trình nghiên cứu nào tập trung nghiên cứu đầy đủ, toàn 2 diện các nội dung về kế toán doanh thu trong các DN nói chung và DN kinh doanh trong lĩnh vực BHNT nói riêng. Do đó, cần thiết có thêm các nghiên cứu một cách đầy đủ, sâu sắc về nội dung kế toán doanh thu trong lĩnh vực này. Xuất phát từ những lý do trên, nhận thức được tầm quan trọng của kế toán doanh thu tại Tổng công ty Bảo Việt Nhân thọ.
Nghiên cứu sinh lựa chọn đề tài “Hoàn thiện kế toán doanh thu tại Tổng công ty Bảo Việt Nhân Thọ” để thực hiện luận án tiến sĩ ngành Kế toán của mình. Tổng quan nghiên cứu NCS nghiên cứu tổng quan các công trình khoa học trong và ngoài nước liên quan đến đề tài luận án với mục đích hệ thống hóa và làm rõ những vấn đề đã được nghiên cứu, các kết quả đạt được và những khoảng trống của các công trình này. Từ đó, xác định những vấn đề luận án cần tập trung nghiên cứu. NCS phân tích và tổng hợp các công trình nghiên cứu theo 02 nhóm: - Các nghiên cứu trong và ngoài nước về kế toán tại các doanh nghiệp bảo LV Thạc sĩ Kinh tế hiểm nói chung - Các nghiên cứu trong và ngoài nước về các nội dung cụ thể của kế toán doanh thu bao gồm: Xác định doanh thu, thu nhận thông tin ban đầu, hệ thống hoá và xử lý thông tin; trình bày và cung cấp thông tin về doanh thu.
Tổng quan các nghiên cứu trong và ngoài nước về kế toán nói chung tại các doanh nghiệp bảo hiểm Trong phần này, NCS đề cập đến các nghiên cứu trong và ngoài nước nghiên cứu khái quát về kế toán trong DN bảo hiểm. Các nghiên cứu về kế toán doanh thu trong DN bảo hiểm nói chung thường được đề cập chủ yếu trong các giáo trình, sách chuyên khảo và luận án tiến sỹ, cụ thể các nghiên cứu liên quan trực tiếp đến đề tài luận án như sau: Sách giáo trình “Kế toán tài chính doanh nghiệp bảo hiểm” của tác giả GS. Ngô Thế Chi và TS. Hoàng Mạnh Cừ (2009) đưa ra nghiên cứu về KTTC doanh nghiệp bảo hiểm bao gồm các nội dung về tổ chức công tác kế toán (vai trò, 3 nhiệm vụ, nguyên tắc, tổ chức kế toán tại DNBH), kế toán một số khoản mục trên BCTC (TSCĐ, các khoản đầu tư và các khoản thanh toán), kế toán một số chỉ tiêu trên BCĐKT (doanh thu, chi phí, xác định KQKD), trong đó có kế toán doanh thu (doanh thu phí bảo hiểm, doanh thu hoạt động tài chính và thu nhập khác) [20].
Đây là các nội dung sẽ được NCS kế thừa trong luận án. Tuy nhiên, nhóm tác giả chưa đề cập đến một số khía cạnh quan trọng khác như tổ chức bộ máy kế toán; các hình thức kế toán tại DNBH; đặc điểm hoạt động kinh doanh BH ảnh hưởng đến công tác kế toán doanh thu. Các nội dung này sẽ được nghiên cứu trong luận án của NCS. Sách “Handbook of Accounting for Insurance Companies” của tác giả Clair J.Galloway, Joseph Morris Galloway nhà xuất bản McGraw-Hill năm 2010 [47] được thiết kế để cung cấp cho những người mới làm quen với Kế toán bảo hiểm một cái nhìn tổng quan toàn diện về ghi nhận các kế toán bảo hiểm cơ bản trong đó có các ghi nhận về kế toán doanh thu bảo hiểm nhân thọ và phi nhân thọ.
Tuy nhiên, nhóm tác giả chỉ tập trung vào những quy định và quy tắc của Mỹ trong việc đề ra LV Thạc sĩ Kinh tế những nguyên tắc ghi nhật ký các giao dịch, lập các sổ sách kế toán và Báo cáo tài chính, đồng thời cũng đề cập đến dự trữ chính sách, dự trữ phí bảo hiểm, dự trữ yêu cầu bồi thường, tái bảo hiểm theo chuẩn mực kế toán Mỹ US-GAAP. Điều này tạo ra những khác biệt rất lớn đối với kế toán tại các DN BHNT tại Việt Nam. Sách“Kế toán doanh nghiệp bảo hiểm” của tác giả TS.Nguyễn Văn Hậu, nhà xuất bản Thống kê năm 2023 [13]. Trong nội dung nghiên cứu, tác giả cũng đưa ra nghiên cứu về kế toán doanh thu, chi phí và XĐKQKD tại các DN bảo hiểm bao gồm các nội dung bộ máy kế toán (tập trung, phân tán và kết hợp), tổ chức thực hiện quy trình kế toán và trình bày thông tin kế toán trên BCTC.
Đây là các nội dung sẽ được NCS kế thừa trong luận án. Tuy nhiên, tác giả chưa đề cập đến một số khía cạnh quan trọng khác như đặc điểm kinh doanh bảo hiểm ảnh hưởng đến kế toán, các nguyên tắc kế toán ghi nhận doanh thu, quy trình luân chuyển chứng từ kế toán. Các nội dung này sẽ được nghiên cứu trong luận án của NCS. Đề tài nghiên cứu khoa học “Hoàn thiện kế toán doanh nghiệp bảo hiểm ở Việt Nam”, chủ nhiệm đề tài PGS.Hoàng Mạnh Cừ - Học viện Tài Chính 4 (2013).
[10] Đề tài đã đưa ra những vấn đề lý luận về doanh nghiệp bảo hiểm bao gồm DN BHNT và DN bảo hiểm phi nhân thọ. Cùng với đó dựa trên phân tích thực tế công tác kế toán tại các DN bảo hiểm tại VN và cụ thể vào hệ thống kế toán máy của Bảo Việt, nhóm tác giả đã đánh giá ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân của những hạn chế. Trên cơ sở đó, nhóm tác giả đề ra những giải pháp để khắc phục những hạn chế, phát huy những ưu thế để hoàn thiện hơn nữa hệ thống kế toán DNBH ở Việt Nam.