Chương 1: TỔNG QUAN 1. Tổng quan về hoạt động cấp phát thuốc ngoại trú tại bệnh viện 1. Cấp phát thuốc Cấp phát thuốc là một trong bốn khâu của chu trình sử dụng thuốc. Cấp phát thuốc đóng vai trò quan trọng và có liên quan mật thiết với 3 khâu còn lại trong chu trình (chẩn đoán, kê đơn và tuân thủ điều trị) [26].
Bệnh nhân được chẩn đoán và kê đơn hợp lý nhưng nếu hoạt động cấp phát thuốc thực hiện không chính xác và đầy đủ, có thể làm giảm hiệu quả điều trị, giảm sự tuân thủ điều trị, từ đó làm giảm chất lượng cuộc sống và gây ra những hậu quả nghiêm trọng về sức khỏe và kinh tế cho người bệnh [12], [26]. Chu trình sử dụng thuốc [26] Cấp phát thuốc là quá trình chuẩn bị và phát thuốc tới một bệnh nhân cụ thể dựa trên cơ sở đơn thuốc đã được kê. Hoạt động này diễn ra hầu hết trong các cơ sở chăm sóc sức khỏe như bệnh viện, trung tâm y tế, phòng khám. Quá trình cấp phát thuốc bao gồm toàn bộ các hoạt động diễn ra sau khi bác sĩ kê đơn hoặc có yêu cầu cho đến thời điểm tất cả các thuốc trong đơn được phát cho bệnh nhân [26].
Cấp phát thuốc ngoại trú bảo hiểm y tế Cấp phát thuốc ngoại trú bảo hiểm y tế là hoạt động cấp phát thuốc cho các đối tượng bệnh nhân điều trị ngoại trú có sử dụng thẻ bảo hiểm y tế tại cơ sở khám bệnh, chữa bệnh. Hoạt động cấp phát thuốc ngoại trú tại bệnh viện 1. Yêu cầu chung của hoạt động cấp phát thuốc ngoại trú 3 Mục tiêu chính của việc cấp phát thuốc là đảm bảo cấp phát đúng thuốc, đúng người bệnh, ghi rõ tên thuốc, hàm lượng trên bao bì đựng thuốc và kèm theo hướng dẫn rõ ràng cho người sử dụng [10], [26]. Tại Việt Nam, Bộ Y tế đã ban hành Thông tư 22/2011/TT-BYT về quy định tổ chức và hoạt động tại Khoa Dược bệnh viện, trong đó hoạt động cấp phát thuốc là một nhiệm vụ của khoa Dược [2].
Một số nội dung, yêu cầu trong hoạt động cấp phát thuốc ngoại trú như sau: - Khoa Dược duyệt thuốc trước khi cấp phát. - Từ chối phát thuốc nếu phát hiện sai sót trong đơn thuốc hoặc phiếu lĩnh thuốc, thông báo lại với bác sĩ kê đơn và bác sĩ ký duyệt; phối hợp với bác sĩ trong việc điều chỉnh đơn thuốc hoặc thay thế thuốc. - Cấp phát thuốc theo nguyên tắc thuốc nhập trước xuất trước, thuốc có hạn dùng ngắn hơn xuất trước. Chỉ được cấp phát các thuốc còn hạn sử dụng và đạt tiêu chuẩn chất lượng.
- Kiểm tra, đối chiếu khi cấp phát thuốc về thể thức phiếu lĩnh thuốc hoặc đơn thuốc; kiểm tra tên thuốc, nồng độ (hàm lượng), dạng bào chế, liều dùng, đường dùng, khoảng cách dùng thuốc trên đơn thuốc với thuốc sẽ giao; nhãn thuốc; chất lượng thuốc; số lượng, số khoản thuốc trong đơn thuốc, phiếu lĩnh thuốc với số thuốc sẽ giao. - Sau khi cấp phát phải vào thẻ kho theo dõi thuốc hàng ngày. Như vậy, cấp phát thuốc ngoại trú là bước cuối cùng cán bộ y tế gặp người bệnh trước khi sử dụng thuốc, do đó tất cả nguồn lực cần thiết để chăm sóc sức khỏe người bệnh có thể bị lãng phí nếu như việc cấp phát thuốc không đảm bảo người bệnh nhận được đúng thuốc, bao gói thích hợp với liều dùng chính xác kèm theo tư vấn sử dụng [33]. Một số chỉ số, tiêu chí đánh giá liên quan đến hoạt động cấp phát thuốc Theo hướng dẫn của WHO/INRUD, đánh giá việc sử dụng thuốc tại các cơ sở y tế thông qua các chỉ số cốt lõi, trong đó có chỉ số chăm sóc bệnh nhân [32].
Tại Việt Nam, Bộ Y tế đã ban hành Thông tư 21/2013/TT-BYT quy định về việc giám sát các chỉ số sử dụng thuốc WHO/INRUD [3], có 4 chỉ số liên quan đến hoạt động cấp phát thuốc: - Thời gian cấp phát thuốc trung bình - Tỷ lệ thuốc được cấp phát thực tế - Tỷ lệ thuốc được dán nhãn đầy đủ - Tỷ lệ bệnh nhân hiểu đúng về chế độ liều 4 Trong phạm vi đề tài này, chúng tôi chỉ tập trung đánh giá một trong bốn chỉ số liên quan đến hoạt động cấp phát thuốc, cụ thể là thời gian trung bình cấp phát thuốc. Trong Bộ tiêu chí đánh giá chất lượng bệnh viện Việt Nam được Bộ Y tế ban hành kèm theo Quyết định số 6858/QĐ-BYT ngày 18 tháng 11 năm 2016 của Bộ trưởng Bộ Y tế có đề cập tới một số nội dung liên quan đến hoạt động cấp phát thuốc. Một số tiêu chí nổi bật bao gồm việc thực hiện đánh giá định kỳ (ít nhất 6 tháng 1 lần) về thời gian chờ đợi của người bệnh nhằm phát hiện được các vấn đề cần cải tiến. Ngoài ra, yêu cầu công khai cam kết về thời gian chờ theo từng phân đoạn trong quy trình khám bệnh trong đó có thời gian chờ lấy thuốc và đảm bảo rằng kết quả đo lường không được vượt quá các cam kết đã đưa ra [4].
Đồng thời, việc áp dụng các giải pháp cải tiến nhằm giảm thời gian chờ đợi của bệnh nhân cũng được đề cập trong Bộ tiêu chí đánh giá chất lượng bệnh viện Việt Nam. Một số phương án đưa ra như bố trí thêm các ô, quầy thu viện phí, thanh toán bảo hiểm y tế; bố trí thêm quầy cấp phát thuốc; bố trí thêm nhân viên trong giờ cao điểm và triển khai trên thực tế. Hơn nữa, việc ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động cấp phát thuốc như sử dụng hệ thống phần mềm hiện đại để quản lý, theo dõi, kiểm tra, đánh giá nên được triển khai để cải thiện và nâng cao chất lượng bệnh viện [4]. Nhìn chung, các tiêu chí đánh giá chất lượng bệnh viện, bao gồm những nội dung liên quan hoạt động cấp phát thuốc ngoại trú đều hướng đến mục tiêu cuối cùng là giảm thiểu thời gian chờ đợi của người bệnh, từ đó gia tăng sự hài lòng và nâng cao chất lượng chăm sóc y tế.
Quy trình cấp phát thuốc ngoại trú Theo Tổ chức Khoa học Quản lý Y tế Hoa Kỳ (MSH) về Thực hành tốt cấp phát thuốc, hoạt động cấp phát thuốc cần áp dụng theo một quy trình thống nhất giúp giảm thiểu các sai sót và cải thiện các khâu trong quy trình cấp phát thuốc [26]. Hơn nữa, việc phát triển và sử dụng các quy trình chuẩn (SOP) cho quy trình cấp phát thuốc đảm bảo tính nhất quán và tăng chất lượng công việc, đồng thời có thể được sử dụng để đào tạo nhân viên mới [26]. Hiện nay, các bệnh viện đã xây dựng và ban hành quy trình cấp phát thuốc ngoại trú phù hợp với điều kiện thực tế tại đơn vị dựa trên những yêu cầu trong Thông tư 22/2011/TT-BYT của Bộ Y tế. Tổng hợp quy trình cấp phát thuốc ngoại trú đã được một số bệnh viện công bố [8], cho thấy quy trình này bao gồm 06 bước chính: Bước 1: Tiếp nhận và kiểm tra tính hợp lệ của đơn Dược sĩ tiếp nhận đơn thuốc từ người bệnh và tiến hành kiểm tra tính hợp lệ của đơn thuốc: - Đầy đủ họ tên, tuổi, giới tính, địa chỉ của người bệnh.
- Tên thuốc, nồng độ/hàm lượng, số lượng thuốc rõ ràng, không tẩy xóa. - Đầy đủ chữ ký của bác sỹ điều trị, kế toán, dấu BHYT. Nếu có bất kỳ thiếu sót hoặc sai sót nào, dược sỹ tiếp nhận sẽ hướng dẫn người bệnh cách khắc phục, giải quyết. Bước 2: Kiểm tra tính hợp lý của đơn và duyệt đơn trên phần mềm - Kiểm tra và phát hiện các lỗi nhầm số lượng thuốc có thể do thao tác trên máy tính của bác sĩ.
- Đối chiếu tên thuốc, nồng độ/hàm lượng, số lượng thuốc, tổng tiền trên đơn khớp với trên máy. - Trong trường hợp phát hiện sai sót hoặc nghi ngờ có sai sót, các thông tin kiểm tra không khớp với trên máy, dược sĩ từ chối cấp phát và có các biện pháp xử lý thích hợp. - Duyệt đơn thuốc trên phần mềm. Bước 3: Chuẩn bị thuốc - Dược sĩ chuẩn bị thuốc theo đúng số lượng, tên thuốc, nồng độ/hàm lượng trong đơn.
Mỗi đơn thuốc được chuẩn bị riêng vào từng khay. - Không chuẩn bị thuốc cho nhiều đơn cùng một lúc. - Thuốc chuẩn bị để cấp phát phải còn hạn sử dụng, đảm bảo chất lượng và thực hiện theo nguyên tắc FEFO hoặc FIFO nếu cùng hạn dùng. - Các thuốc ra lẻ cần tiến hành đảm bảo vệ sinh.
- Với các thuốc không còn bao bì trực tiếp phải ghi đầy đủ nhãn phụ (gồm tên thuốc, nồng độ - hàm lượng, số lượng, hạn dùng) và cho vào túi nilon vuốt miệng. Bước 4: Kiểm tra lại - Các thuốc trong đơn sau khi được chuẩn bị theo từng khay sẽ được kiểm tra lại để đảm bảo đúng tên thuốc, nồng độ/hàm lượng, đầy đủ số lượng và đảm bảo chất lượng thuốc về mặt cảm quan. - Các thuốc cùng loại được sắp xếp lại cùng nhau. - Nếu không có sai sót, thuốc sẽ được cấp phát.
Bước 5: Cấp phát và hướng dẫn cách sử dụng, bảo quản thuốc - Gọi tên người bệnh vào cửa lĩnh thuốc. - Xác nhận đúng người bệnh. - Phát thuốc đồng thời cung cấp thông tin, hướng dẫn sử dụng thuốc cho người bệnh và yêu cầu người bệnh kiểm tra lại trước khi ra khỏi quầy. 6 - Ký tên vào phần cán bộ cấp phát.
Bước 6: Ghi chép, báo cáo, lưu trữ - Các đơn thuốc sau khi cấp phát được lưu trữ lại theo đúng quy định. - Tổng kết trên phần mềm và in thống kê số lượng thuốc cấp phát hàng ngày. - Với thuốc hướng thần: ghi chép đầy đủ vào sổ theo dõi nhập - xuất - tồn và lưu trữ sổ theo đúng quy định. - Dược sĩ được phân công tiến hành báo cáo theo yêu cầu của Khoa, của Ban Giám đốc bệnh viện.
Tổng quan các nghiên cứu liên quan đến hoạt động cấp phát thuốc ngoại trú 1. Thực trạng hoạt động cấp phát thuốc ngoại trú tại bệnh viện 1.