CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC QUẢN TRỊ NHÂN SỰ TRONG DOANH NGHIỆP 1. Một số vấn đề cơ bản về quản trị nhân sự 1. Một số khái niệm 1. Khái niệm nguồn nhân sự của doanh nghiệp Nguồn nhân sự của doanh nghiệp là một bộ phận cấu thành nên nguồn nhân sự xã hội.
Hay nói khác đi nguồn nhân sự của doanh nghiệp chính là một phần tử của hệ thống nguồn nhân sự xã hội. Đó là tất cả những ai làm việc trong doanh nghiệp từ vị trí cao nhất (như thủ trưởng cơ quan) đến nhân viên bình thường nhất, thấp nhất, làm việc tay chân, đơn giản. Đó cũng là những người đang chờ đợi để có thể tham gia vào hoạt động của doanh nghiệp, tức là nguồn dự trữ của doanh nghiệp.[6] Mỗi một doanh nghiệp do tính chất và đặc thù riêng vốn có mà nó chứa đựng những đòi hỏi, những yêu cầu khác nhau đối với nguồn nhân sự của mình. Đó chính là lý do tại sao các doanh nghiệp phải xây dựng, nuôi dưỡng, phát triển nguồn nhân sự cho mình một cách hợp lý.
Mặt khác, nguồn nhân sự của các doanh nghiệp có thể giao thoa với nhau. Đó là những khu vực mà nguồn nhân sự xã hội trở thành nguồn nhân sự của các doanh nghiệp. Tại đó các doanh nghiệp có thể cạnh tranh với nhau để có được nguồn nhân sự của chính mình. Khái niệm quản trị nhân sự Quản trị nhân sự (QTNS) là một trong những chức năng cơ bản của quá trình quản trị.
Con người bao giờ cũng là yếu tố quan trọng nhất của một doanh nghiệp. Do đó, việc lựa chọn, sắp xếp con người cho phù hợp với các vị trí trong bộ máy tổ chức là nhiệm vụ hàng đầu của nhà quản trị. Quản trị nhân sự phải được xem xét theo quan điểm hệ thống. Việc xác định nguồn nhân sự, vấn đề tuyển chọn, sắp xếp đề bạt, đào tạo và phát 5 triển, đánh giá nhân viên… cần được đặt trên cơ sở khoa học, trong mối quan hệ tương quan với nhiều vấn đề và chức năng khác của quản trị.[6] Vậy quản trị nhân sự là toàn bộ các việc liên quan đến con người trong doanh nghiệp; đó là việc tuyển mộ, tuyển chọn, bố trí sử dụng, đào tạo, phát triển, đãi ngộ và xử lý các mối quan hệ về lao động nhằm phát huy tối đa năng lực của mỗi người bảo đảm hoàn thành tốt nhiệm vụ, đạt tới mục tiêu trước mắt cũng như lâu dài của doanh nghiệp.
Mục tiêu của quản trị nhân sự trong doanh nghiệp Quản trị nhân sự bên trong doanh nghiệp cũng như nhiều dạng quản trị khác nhằm đạt được những mục tiêu nhất định của doanh nghiệp. Quản trị nhân sự doanh nghiệp phải hướng đến mục tiêu làm cho doanh nghiệp tồn tại, vận động và phát triển trong môi trường cạnh tranh. Quản trị suy cho đến cùng là quản trị con người nhằm phát huy tính tích cực sáng tạo của người lao động. Song động lực của quản trị là lợi ích, do đó nguyên tắc quan trọng của quản trị đó là phải chú ý đến lợi ích của con người, phối hợp điều hòa các lợi ích, trong đó lợi ích của người lao động là động lực trực tiếp đồng thời chú ý đến lợi ích tập thể và lợi ích của xã hội.
Vì vậy, mục tiêu của công tác QTNS là phải đảm bảo cho doanh nghiệp có một lực lượng lao động hoạt động có hiệu quả. Để đạt được mục tiêu này nhà quản trị phải biết thâu dụng, phát triển, đánh giá, duy trì nhân viên của mình. Xét đến cùng công tác QTNS cũng nhằm đạt được các mục tiêu của doanh nghiệp và mục tiêu của xã hội, của người lao động. Để hoạt động của doanh nghiệp có hiệu quả, cần tập trung vào ba vấn đề cơ bản sau: - Mục tiêu, mục đích của tổ chức được xác định rõ ràng (sản xuất cái gì; sản xuất để làm gì; sản xuất cho ai; sản xuất bằng phương thức nào…); 6 - Cơ cấu tổ chức được thiết kế một cách khoa học, hợp lý và phù hợp với môi trường doanh nghiệp cũng như mục tiêu của doanh nghiệp; Nguồn nhân sự bao gồm nguồn nhân sự của doanh nghiệp và khả năng khai thác của doanh nghiệp trước nguồn nhân sự xã hội nói chung.
Hay nguồn lực cả bên trong và tiềm năng bên ngoài được khai thác và sử dụng như thế nào. Như vậy mục tiêu quản trị nguồn nhân sự của doanh nghiệp là phải góp phần một cách hiệu quả nhất để đạt được mục tiêu của doanh nghiệp và những trách nhiệm xã hội mà doanh nghiệp phải thực hiện. Trên cơ sở các hoạt động liên quan đến QTNS doanh nghiệp, những mục tiêu của hoạt động QTNS doanh nghiệp là: - Giúp cho doanh nghiệp vươn đến mục tiêu của doanh nghiệp khi ba yếu tố: mục tiêu, mục đích, cơ cấu tổ chức và con người được kết hợp với nhau và quản lý tốt. Sự gắn kết ba yếu tố này lại với nhau trở thành một chất kết dính quan trọng, tạo nên bước thay đổi trong hiệu quả hoạt động của tổ chức.
- Khai thác năng lực, kiến thức của người lao động một cách hiệu quả, làm thế nào để sức mạnh của từng con người cụ thể phải được tạo ra và khai thác để đem lại lợi ích chung. - Cung cấp cho doanh nghiệp những người lao động được đào tạo tốt và có động cơ rõ ràng. Thưởng, phạt công bằng và đặt người lao động vào đúng chỗ của họ. - Tạo điều kiện để duy trì đạo đức, cách ứng xử trong doanh nghiệp.
Mọi người lao động trong doanh nghiệp đều được đối xử một cách bình với nhau, không được sử dụng các hình thức phân biệt. 7 - Quản trị nhân sự doanh nghiệp cũng nhằm ngăn chặn những tác động không tích cực của sự thay đổi, nhằm làm cho doanh nghiệp thích ứng với sự thay đổi đó một cách hiệu quả nhất. - Mở rộng cơ hội giao tiếp, cần trao đổi nhân sự; tăng cạnh tranh trên thị trường lao động. Nội dung công tác quản trị nhân sự trong doanh nghiệp 1.
Nội dung công tác quản trị nhân sự Nhân sự là nguồn lực có giá trị, không thể thiếu đối với hoạt động của một tổ chức, đồng thời hoạt động của nó thường bị chi phối bởi nhiều yếu tố tạo nên tính đa dạng và phức tạp của nguồn nhân sự. Do đó sử dụng nguồn nhân sự có hiệu quả là mục tiêu hàng đầu và lâu dài của quản trị nguồn nhân sự trong các tổ chức hiện nay. [8] Công tác QTNS là một công tác không thể thiếu đối với mọi doanh nghiệp trong quá trình hình thành và phát triển. Tuy nhiên, tùy từng doanh nghiệp và tùy từng loại hình kinh doanh của doanh nghiệp đó mà nội dung của công tác QTNS có khác nhau.
Theo quy trình quản trị nhân sự Quy trình QTNS trong một doanh nghiệp bao gồm các giai đoạn khác nhau nhưng các giai đoạn đó đều nhằm giải quyết các vấn đề chung sau: Giai đoạn 1: tập hợp các hoạt động cần thiết liên quan đến QTNS của doanh nghiệp nhằm duy trì hoạt động của con người làm việc trong doanh nghiệp có chất lượng. Giai đoạn 2: là một quá trình tìm kiếm, bố trí và duy trì người làm việc cho doanh nghiệp có chất lượng thông qua công tác kế hoạch hóa nhân sự; tuyển chọn; định hướng nghề nghiệp; chuyên môn; đào tạo; bồi dưỡng; đánh giá; phát triển nhân sự và thiết lập các mối quan hệ giữa người lao động và người thuê lao động (nhà quản trị). 8 Quy trình QTNS trong một doanh nghiệp được mô tả trong hình 1. như sau: Kế hoạch hóa Thu hút người Tuyển chọn nhân sự lao động quan người mà tâm đến doanh doanh nghiệp nghiệp cần Hòa nhập người mới vào doanh nghiệp Bồi dưỡng, sa Xem xét, Bồi dưỡng, thải, đề bạt, đánh giá đào tạo thuyên chuyển Hình 1.1: Sơ đồ quy trình QTNS trong doanh nghiệp [8] Nhìn vào quy trình QTNS này, ta thấy sẽ tạo ra một đội ngũ những người lao động trong tổ chức phát triển bền vững nhằm đáp ứng nhu cầu của tổ chức.
Tuy nhiên, quy trình chỉ mang tính tương đối, tuy đã cố gắng trình bày hết những hoạt động liên quan đến quản trị con người trong doanh nghiệp, song trên thực tế, khó có một quy trình tối ưu. Và hoạt động QTNS không tồn tại độc lập ở một khâu hay giai đoạn nào đó, mà nó tồn tại suốt từ khi người lao động tham gia vào doanh nghiệp đến khi người lao động ra khỏi doanh nghiệp với lý do nào đó (bị sa thải, nghỉ mất sức, chuyển cơ quan khác, nghỉ hưu). Vì vậy cần phải quan tâm đến những hoạt động nằm ngoài quy trình. Ví dụ: chế độ, chính sách tiền lương… Ngoài ra công việc đánh giá nhân sự phải 9 mang tính thường xuyên thì mới khuyến khích được người lao động đưa hết năng lực ra phục vụ doanh nghiệp.
Quy trình QTNS trong doanh nghiệp phải làm rõ những nội dung cơ bản sau: - Bảo đảm cơ hội việc bình đẳng cho mọi thành viên; - Tiến hành thường xuyên hoạt động phân tích công việc; - Xây dựng kế hoạch nhân sự của doanh nghiệp; - Tuyển, chọn, động viên và tập sự cho người lao động; - Đánh gia hoạt động của người lao động; - Xây dựng chế độ tiền công; - Đào tạo và phát triển nhân sự cho doanh nghiệp; - Tạo lập các mối quan hệ thân thiện giữa lãnh đạo và người lao động; - Bảo đảm các chính sách như vệ sinh, an toàn lao động. Theo nội dung hoạt động[8] Xét theo nội dung hoạt động thì QTNS bao gồm những nội dung cơ bản như sau: Lập chiến lược nhân sự: đây là một quá trình thiết lập hoặc lựa chọn chiến lược nhân sự và các chương trình hoặc các nguồn lực để thực hiện chiến lược đã đề ra. Định biên: là một trong những hoạt động quan trọng nhất của các nhà quản trị, bao gồm các hoạt động tuyển mộ, lựa chọn, làm hòa nhập và lưu chuyển nhân sự trong tổ chức. Phát triển nhân sự: bao gồm việc đánh giá việc thực hiện công việc, đào tạo, bồi dưỡng và phát triển nghề nghiệp cho nhân sự.
10 Trả công cho người lao động: liên quan đến các khoản lương bổng và đãi ngộ, chỉ mọi phần thưởng mà một cá nhân nhận được để đổi lấy sức lao động của mình. Các chính sách về quản trị nhân sự [8] Chính sách tuyển dụng: tức là những điều kiện, tiêu chuẩn cũng như các cách tiếp cận khác nhau mà doanh nghiệp mong muốn thuê được những người đủ tiêu chuẩn, “đúng người” làm việc cho tổ chức. Điều này cũng thể hiện mức độ đòi hỏi từ người lao động khi họ cam kết vào làm việc cho doanh nghiệp.